ԱԶԳԱՅԻՆ ՋՈՋԵՐ

«ԱԶԳԱՅԻՆ ՋՈՋԵՐ»


ՅԱՌԱՋԱԲԱՆ

Որչափ ալ բժիշկները վկայած ըլլան, թէ ծիծաղն շատ օգտակար է մարսողութեան, Լիկուրգոս ծաղու աստուածներու արձաններ դնել տուած ըլլայ սեղանատուններու մէջ եւ վերջապէս Պղուտարքոս կերակուրներու առաջին համեմն կոչած ըլլայ զայն, մենք, Այս հրատարակութիւնն ընելով, երբեք նպատակ ունեցած չենք ոչ փափուկ ստամոքսի տէր ընթերցողներուն մարսողութեանը ծառայել եւ ոչ ալ քիչ կերակուր ուտողներուն ախորժակը բանալ, եթէ երբեք գործս պիտի յաջողի քանի մը ժպիտ քաղել իւր ընթերցողներէն:

Մենք Այս հրատարակութեամբ աշխատած ենք մեր ազգին մէջ գտնուած երեւելի անձերուն կենսագրութիւններն ընելով՝ անոնց թերութիւններն ցոյց տալ այն անաչառութեամբ, որ կենսագրէ մը կը պահանջուի՝ առանց սակայն դուրս ելնելու հեգնաբանութեան սահմանէն:

Կը համարձակինք ըսելու, որ ոչ զոք վիրաւորել ուզած ենք եւ ներկայացուցած ենք անձերն այնպէս, ինչպէս որ են եւ ոչ թէ ինչպէս որ կ՚ուզեն իրենք եւ եթէ ընթերցողն տեղ տեղ ծանր կէտերու հանդիպի` անոնց պատասխանատուն մենք չենք. որ հայելին գաճաճն Աքիլլէս կ՚անդրադարձնէ, որ լեռն սուրբը սատանայ կը կրկնէ:

Կը խոստովանինք, որ ծննդեան թուականներուն մասին պէտք եղած ճշտութիւնը չկրցինք պահել, վասն զի օրինաւոր տոմարներու պակասութեան պատճառաւ քառասուն տարիքն անցած մարդ չգտանք եւ ստիպուեցանք անոնց իւրաքանչիւրին տալ այն տարիքն, զոր ունենալ կը թուին:

Յուսալով, որ ընթերցողն ներողամիտ ոգով պիտի նայի գործոյս
թերութիւններուն՝ մենք ինքզինքնիս վարձատրուած պիտի համարինք, երբ տեսնենք, որ մեր աշխատութիւնն իւր նպատակին հասած է:

Յ. Յ. Պ.


ԽՈՐԷՆ ԳԱԼՖԱՅԵԱՆ

Խորէն եպիսկոպոս, աստուածաբան, կատակերգակ, ազգային երեսփոխան, բանաստեղծ, 1861֊ին Գալֆայեան, 1870֊ին Նար֊Պեյ, 1879֊ին Լուսինեան — մինչեւ նոր տնօրէնութիւն — ծնաւ Կ. Պոլիս Սամաթիոյ թաղին մէջ 1841 թուականին: Ծնած գիշերը երեք տեղ հրդեհ պատահեցաւ. Արնաւուտ֊գեղ, Ախրգաբու եւ Գասըմբաշա:

Խորէն չուշացաւ յայտնել, թէ իւր ծնունդովն բանաստեղծ մ՚ալ աւելցաւ ազգին եւ ոչ թէ փորձանք, ինչպէս կը գուշակէին քանի մը հեռատես մարդեր. վասն զի երբ մանկաբարձն անոր ոտներուն վրայ դիտողութիւն կ՚ընէր, տասնեւվեցոտեան ոտանաւորներն միշտ այսպէս կը վերջանան, պատասխանեց երախայ բանաստեղծն, որ ազգային քերթող պիտի յորջորջուէր օր մը մեր ազգային համբակ… սափրիչներէն: Ութ օր վերջը կատարուեցաւ իւր մկրտութեան հանդէսը: Կնքահայրն Ամբակում դրաւ անոր անունը, սակայն երախան տուն երթալուն պէս փոխեց զայն ու Խորէն դրաւ:

Նախազգացմամբ գուշակեց կարծես, թէ ձեռք պիտի քաշէր օր մը Այս աշխարհիս վաղանցուկ հաճոյքներէն, թէ իւր կեանքն Աստուծոյ ծառայութեան նուիրելով մեծ քաղցրութիւն պիտի զգար: Ուստի, օր մը աչերն վեր առնելով կնկան մը երես չէր նայեր… բազմութեան մէջ, փութանք աւելցնել, թէ մէկէ մը տեսնուելու կասկած կամ երկիւղ չունեցած ատենն ալ չէր նայեր կիներու… եթէ ծեր ըլլային. եւ հետեւապէս, կուսակրօն ըլլալու համար ամէն տրամադրութիւն ունէր: Հազիւ չորս տարեկան կար, դրացւոյն տղաներն իւր տունը կը հրաւիրէր եւ անոնց հետ կրօնական խաղեր կը խաղար, նման այն խաղերուն, զորս երբեմն խաղալու չմոռնար: Աթոռի մը վրայ բազմելով քարոզ խօսելու համար մեծ փափաք ունէր, իսկ երբ այդ աթոռը պատրիարքական ըլլար` հոգին կու տար:

Հայրը տեսնելով, որ տղան վարդապետ ըլլալու սիրով կը տոչորի, ինչպէս որ նոյն սիրով կը տոչորին միշտ եօթը տարու տղաներէն ոմանք, որոշեց Վենետիկի վանքը ղրկել զինք. եւ քիչ ատենէն Այս որոշումը գործադրեց առագաստաւոր նաւու մը յանձնելով իւր զաւակն 1847֊ին:

Երբ Վենետիկ հասաւ Խորէն ու վանահօր ներկայացաւ, վանահայրն, անոր շարժումները դիտելով, յայտնեց թէ անկարելի էր զայն դպրոցի մէջ առնելը. որովհետեւ, աւելցուց, վանքին տրամադրած օրէնքներուն հակառակ էր իգական սեռէն աշակերտ ընդունելը: Մեծ դժուարութիւն կրեցին համոզելու համար վանահայրն թէ աղջիկ չէր իրեն ներկայացուողը: Երկրորդ օրը վանքին դպրոցը ղրկուեցաւ Խորէն, ուր քիչ ժամանակի մէջ հսկայաքայլ յառաջ գնաց այն ամէն գիտութիւններու մէջ, որոնց շնորհիւ մարդս կը յաջողի սիրելի ընել զինք ռամիկներու: Մեր պաշտօնին հաւատարիմ մնալու համար պարտաւոր ենք հոս յիշել, որ այն ատեն որչափ սրամիտ, նոյնչափ ալ խառնակիչ էր Խորէն: Վանահօր ականջներն ալ խուլցած ըլլալով այն տրտունջներէն, զորս Խորէնի դէմ կ՚ընէին իւր դասընկերները, որոշուեցաւ որ ի պատիժ իւր անվայել վարքին, վարդապետ ձեռնադրուի: Այս ըլլալու էր խելօք չկեցող աշակերտներուն համար վանքին սահմանած պատիժը:

Վանքին մէջ քանի մը տարիներ վարդապետութիւն ընելէն ետքը, սենեակ մը քաշուելով քարոզ տալու վարժութիւն ընելէն ետքը — զգաց թէ վանքը խիստ անձուկ ասպարէզ մ՚էր համեմատօրէն իւր ընդարձակ հմտութիւններուն` որովք օր մը փայլ պիտի առնէր իւր անունն պճնասիրութեան աշխարհին մէջ: Փափաքեցաւ անանկ ընդարձակ ասպարէզ մ՚ընտրել, որուն մէջ կարող ըլլար ընդարձակօրէն ծառայել Աստուծոյ: Այս փափաքն գոհացնելու համար երկու ոտքով ցատկեց, մեր ազգային պատրիարքարանն ինկաւ: Յիշելու բարեբախտութիւնը չունինք այն թուականն` ուր Խորէն Էջմիածնայ հպատակեցաւ, սակայն լաւ յիշելու դժբախտութիւնն ունինք, թէ այն թուականէն ի վեր է, որ մեր կուսակրօնները ամէն պարզութիւն մէկդի դնելով՝ կիներու պէս հագուիլ, սգուիլ եւ կոտրտուիլ սկսան… աղէկ ծառայութիւն ընելու համար:

Այն ժամանակները մայրաքաղաքիս հարուստներէն ոմանք իրենց ձիերուն ապագայ պատրաստելու նպատակաւ, անոնց համար հոյակապ ախոռներ կառուցանելէն ետքը` իրենց զաւակներուն համար ալ դպրոց մը շինելու գաղափարն յղացան. բայց որովհետեւ Կ. Պոլսոյ մէջ դպրոցի յարմար տեղ մը գտնելն անկարելի էր, որոշեցին որ Բարիզի մէջ բանան Այս դպրոցն` որուն մէջ պիտի դաստիարակուէին իրենց զաւակներն, եւ թերեւս, իրենց ձիերն ալ, եթէ հոս գործ չունենային: Իրենց Այս որոշումին ծնունդ տուին Բարիզի մէջ դպրոց մը շինելով… աւազի վրայ: Այս դպրոցին, որու անուն Հայկազեան, տնօրէններն եղան 1856֊ին հռոմէականութենէ հայոց եկեղեցին դարձած, կամ լաւ եւս, գերութենէ ազատութիւն դարձած երեք վարդապետներն, որոնց յարեցաւ նաեւ վերջէն Խորէն եպիսկոպոս: Յիշեալ տնօրէններն եթէ բան մը չսորվեցուցին աշակերտներուն, որոնք երբ մայրաքաղաքս դարձան բան մը չսորվելէն զատ, հայերէն լեզուն ալ կորուսած էին, գոնէ սա սորվեցուցին ազգին թէ` շատ լաւ բան է իրաւունք եւ. պարտք ճանաչելն: Այս սկզբունքը մեզի սորվեցնելէն ետքը մաքուր սրտով, հանդարտ խղճով հարիւր հազար ֆրանկի պարտ թողլով, դպրոցին դռները գոցեցին: Խորէն եպիսկոպոս ամէնէն աւելի օգուտ քաղեց այդ դպրոցէն. մեծ քայլեր առաւ հոն դէպի Պառնասայ գագաթ. հոն կատարելագործեց մուսաներու արուեստը: Սա ինքն է որ, իւր վկայութեանը նայելով, երկու ամիս աշխատելէն ետքը հետեւեալ գիւտն ըրաւ.

Զիւր անուան կոչ

Գիտես — ոհ, ոչ:

Թէպէտեւ պատմաբաններէն ոմանք Հոմերոսի կ՚ընծայեն Այս երեւելի գիւտն, որ ժամանակագրութիւնք երեւելի անցիցին կարգը դրուելու մոռցուած է դժբախտաբար, սակայն մենք պնդելով կը պնդենք, որ Այս գիւտին փառքը Խորէնի միայն կը պատկանի: Քաջ գիտենք, որ Խորէն եպիսկոպոս Այս գիւտն ընելէն անմիջապէս ետքը հեւալով կը վազէ եղբօրը եւ անոր կ՚իմացնէ: Եղբայրն նախ չուզեր հաւատալ. ասանկ գիւտի մը գիւտն անհնար կը թուի իրեն, բայց վերջապէս կը համոզուի եւ եղբօրը փաթտուելով, Խորէն, կ՚ըսէ, մեծ ծառայութիւն ըրիր ազգին այդ գիւտովդ. ազգը պարտաւոր է երախտագէտ մնալ քեզ յամենայն աւուրս կենաց իւրոց: Արդարեւ այդ գիւտը մեր ազգին համար աւելի մեծ նշանակութիւն ունի քան գիւտ նշխարացը, եւ կը զարմանանք թէ ինչու այդ գիւտին օրը կիրակի չեն բռներ… բանաստեղծները:

Հայկազեան դպրոցին փակումէն ետքը Կ. Պոլիս դարձաւ Խորէն: Քանի մը ատեն հոն մնալէն ետքը դասախօսութեան պաշտօնով Թէոդոսիոյ Խալիպեան ուսումնարանը մտաւ, ուր առաւօտէ մինչեւ երեկոյ դասախօսութիւն կ՚ընէր խմբագրութեան, պարապելով թերթի մը` որուն անունը կամ Մասեաց աղաւնի կամ Պոլսոյ աղաւնի: Աշակերտներն ալ իրենց վարժապետին յանգ կրելով կը զբաղէին, որպէսզի հայրենասիրական եռանդուն քերթուածներ շինէ ազգին: Չհասկցուեցաւ թէ որ գիտութեան կամ ուսման մէջ յառաջ գացին յիշեալ վարժարանի աշակերտները, միայն սա յայտնուեցաւ, որ երբ այդ աշակերտներն իրենց քաղաքները վերադարձան, պատուհաններուն առջեւէն չէին հեռանար, փողոցէն անցնող աղջիկներն դիտելու համար: Կը հրաժարինք մանրամասնօրէն պատմելէ այն կեանքն, զոր վարեց Խորէն Թէոդոսիոյ մէջ. այո, կը հրաժարինք, որովհետեւ դժբախտութիւնն այն եղանակաւ հալածեց զինք Թէոդոսիոյ մէջ, ինչ եղանակաւ որ կը հալածէ մէկն իւր սպասաւորն, որ տան տիկնոջ աչք կը տնկէ: Կրօնաւոր մը այսչափ հալածուելու չէր… կրօնաւորէ մը: Եւ միթէ հալածումը յաջողեցաւ անոր սկզբունքն փոխելու. բնաւ երբեք. այլ, ընդհակառակն, աւելի եւս քաջալերեց զայն իւր սկզբունքին մէջ: Սկզբունքը, կ՚ըսէ Աղեքսանդր Տիւմայի որդին, բեւեռներու կը նմանին. որչափ զարնես անոնց գլխուն` նոյնչափ աւելի կը հաստատուին:

1864֊ին դարձեալ ստիպուեցաւ Պոլիս դառնալ, ուր քանի մը ամիսէ ետքը Բերայի քարոզչութեան պաշտօնը ձեռք անցուց: Իրեն համար կրնանք ըսել ինչ որ կ՚ըսեն Պղատոնի համար, թէ մեղուները մեղր քսած էին անոր շուրթերուն — թէպէտեւ ուրիշներն ալ քիչ մը կարմիր քսած էին — այնչափ պերճախօս էր: Ժողովուրդը մինչեւ այսօր սիրով մտիկ կ՚ընէ անոր քարոզները մինչեւ վերջը, եւ առանց քրտինք թափելու: Իւր քարոզներն աւելի կը փայլին քան իւր մազերը: Ինչ հարկ կայ երկարելու. կէտեր կան, որոնց մէջ Խորէն տեսականի մարդ է եւ գործնականի չգար. կէտեր ալ կան, որոնց մէջ միայն գործնական է: Դժբախտութիւնն հոն ալ վազեց քանի մը տարիէն, հոն ալ հալածեց զինքը. եւ Խորէն յօժար կամքով հրաժեշտ տուաւ իւր պաշտօնին… երբ թաղեցիները վար առին զինքը:

1867֊ին եկեղեցական պատգամաւոր ընտրուելով` Վեհափառ Գեւորգ կաթողիկոսին յուղարկաւորութեանը գնաց մինչեւ Էջմիածին, ուր եպիսկոպոսութեան աստիճան բարձրանալէն ետքը Պոլիս վերադարձաւ եւ Պեշիկթաշի քարոզիչ անուանուեցաւ: Յիշեալ թաղին վարժարաններու վերատեսչութիւնն ստանձնելով բարեկարգութեան ձեռք զարկաւ: Աշակերտներուն սիրտն ու միտքն մշակելու համար անոնց հագուստները հանել տուաւ եւ համաձեւ զգեստ շինել տալով հագցուց անոնց: Ահաւասիկ ըրած միակ բարենորոգումն, որ կրնայ ըսուիլ թէ աւելի դերձակներու համար եղաւ քան աշակերտներու համար:

Քանի մը ամիս Այս պաշտօնը վարելէն ետքը հրաւիրուեցաւ հրաժարիլ անկէ. բնաւ դէմ չկեցաւ. հրաժարեցաւ եւ «Մասիսի» խմբագրապետին տանն ապակիները խորտակել տուաւ: Քանի մը քաղաքներէ առաջնորդ ընտրուեցաւ, բայց ինքն իբրեւ նախանձ նկատելով այն ամէն առաջարկութիւն, որ կը ստիպէր զինք հեռանալ Պոլսէն` մերժեց գաւառներու մէջ առաջնորդութիւն ընելը: Զմիւռնիան ոչ միայն ընտրեց, այլ հրաւիրակներ ալ ղրկեց: Ընտրութիւնն ալ, հրաւիրակներն ալ քաղաքավարութեամբ վռնտեց: Տիգրանակերտն ալ ունեցաւ Զմիւռնիոյ յիմարութիւնը, եւ անոր պէս իւր պատիժը կրեց: Ամէնէն վերջը Ռոտոսթոյէն հրաւիրուեցաւ, որ իբրեւ հովիւ հոգեւոր, արածէ զիրենք. Խորէն եպիսկոպոս ընդունեց Ռոտոսթոն, բայց ծանր պայմաններ առաջարկեց, որ Ռոտոսթոն չուզէ զինքը, օրինակի համար, այնպիսի ճամբու ծախք մը առաջարկեց, որով Ռոտոսթոյի բոլոր ազգայինները կրնային հոս փոխադրուիլ: Հարկ չէ ըսել թէ Ռոտոսթոն ալ ստիպուեցաւ, Զմիւռնիոյ եւ Տիգրանակերտին պէս, ուրիշ առաջնորդ ընտրել իրեն: Յիշեալ երեք քաղաքներն կը պարծին այսօր Խորէնն իրենց առաջնորդ չունենալուն վրայ:

Տեղեկանալու համար այն վաւերական աղբիւրներուն, որովք անժխտելի կերպով հաստատուած է այսօր թէ Խորէն Նար֊Պեյ Լուսինեանէ սերած է, պէտք է ներկայ գտնուիլ այն գեղեցիկ արքայական երազին, որ պատիւ ունեցած է տեսնել Խորէն եպիսկոպոս 1870֊ին: Այդ երազին մէջ Նար֊Պեյ Լուսինեան կը ներկայանայ Խորէն եպիսկոպոսին եւ անոր կ՚ըսէ. «Ես եմ Նար֊Պեյ Լուսինեան, որ 1798֊ին Կիպրոսի տաճիկներու հարստահարութիւններէն փախչելով` Եգիպտոս գացի եւ Նաբոլէոնէն մեծ պատուով ընդունուեցայ: Դու ինէ սերած ես, շուտ ըրէ ել, հագուէ եւ մականունդ փոխէ»: Մենք բնաւ կասկած չունինք ասոր ստուգութեանը վրայ: Շատերը արդէն Այս երազին ներկայ գտնուած ըլլալով` իբրեւ ականատես վկայ կը պատմեն, մինչեւ իսկ կը նկարագրեն Նար֊Պեյ Լուսինեանի կերպարանքն, որով երեւցած է, երազի մէջ, Խորէնին: Իբրեւ զօրաւոր փաստ ուրիշ ինչ պահանջելու իրաւունք ունինք, միթէ Մասիս, Թերճիմանը֊էֆքիար եւ Լրագիր օրագիրներն չհրատարակեցին զայն արժանահաւատ աղբիւրներէ քաղելով: Բայց ինչ օգուտ, մարդիկ որչափ ալ բարձրանան, նորէն բարձրանալ կը փափաքին. Խորէն եպիսկոպոս ալ, իբրեւ մարդ, քանի մը տարիներ Նար֊Պեյով շատանալէ վերջը ուզեց, որ Լուսինեան ալ յորջորջուի, նման այն աւազակին, որ ուրիշի մը գոյքը յափշտակելէն ետքը կը փափաքի անոր հայրերն ալ կողոպտելու: Այս չափազանց փափաքէ մղուելով է անշուշտ, որ Խորէն եպիսկոպոս ելաւ օր մը հետեւեալը հրատարակեց.

«Նկատելով, որ Ռուսաստանի մէջ Լուսինեան մը կայ, որ նամակով ինձի կիմացունէ, թէ ես իրեն եղբօր որդին եմ.

«Նկատելով, որ բոլոր եղբայրներս Լուսինեան մականունը կը գործածեն.

«Նկատելով, որ հարազատ եղբայրներու մէջ տարբեր մականուններ գործածելն անտեղի է.

«Ես ալ որոշեցի, որ այսուհետեւ Լուսինեան գործածեմ»:

Փառք տանք Աստուծոյ, որ միտքը չէ ինկած հետեւեալն ալ գրելու.

«Նկատելով, որ եղբայրներս ամուսնացած են…»:

Ինչպէս յայտնի կ՚երեւայ, Խորէն եպիսկոպոս վերոյիշեալ նկատելով ներով բոլոր պատասխանատւութիւնն հօրեղբօրն ու եղբայրներուն վրայ կը ձգէ: Եթէ հօրեղբայրն բան մը գրած չըլլար իրեն, եթէ ներելի ըլլար հարազատ եղբայրներու մէջ տարբեր մականուններ գործածել՝ անշուշտ ինքն ալ չպիտի ստիպուէր փոխել իւր մականունը, օրինաւորութիւնն է, որ կը ստիպէ խեղճը Լուսինեան յորջորջուելու: Հարկ կը համարինք հոս յիշել, թէ Խորէն եպիսկոպոս իւր կարծիքներուն հետ ալ այնպէս կը վարուի, ինչպէս իւր մականուններուն հետ, միայն սա տարբերութեամբ, որ կարծիքներն ինն օրը անգամ մը կը փոխէ, մինչդեռ մականունները ինը տարին անգամ մը: Թող աղօթք ընէ նորին գերապատւութիւնը, որ վաճառական չէ, եթէ վաճառական ըլլար եւ այսպէս յաճախ մականուն փոխէր` քիչ ատենուան մէջ վաճառատունը կը գոցէր:

1876֊ին Կրօնական ժողովոյ ատենապետ ընտրուեցաւ շնորհիւ այն կուսակցութեան, որ իրեն հետ աշխատած էր Խրիմեանը պատրիարքական աթոռէն վար առնելու դիւցազնական գործին մէջ: Ատենապետ ընտրուելուն հետեւեալ օրը բանադրեց մէկն, որ բանաւոր պատճառներով առաջին կինն թողած ըլլալով` ուրիշ կնիկի մը հետ ամուսնացած էր: Այս բանադրանքը շատերը բաւական խնդացուց: Քանի մը օր ետքն ալ Հայաստանեայց եկեղեցւոյ համաձայն հրատարակեց ճիշտ առջինին նման ամուսնութիւն մը՝ որով ուրիշ մէկն իւր կինը թողած` ուրիշ կնիկ մը առած էր: Աս համաձայնը շատ խնդացուց ժողովուրդն: Այս հակասական վճիռներն մինչեւ այսօր իրարու դէմ հրացան կը քաշեն Կրօն. ժողովոյ արձանագրութիւններու մէջ:

1878֊ին իբրեւ ազգային նուիրակ Խրիմեանի հետ Պերլինի Աւագաժողովը ղրկուեցաւ: Թէպէտ եւ չգիտցուեցաւ թէ ինչու չկրցին Աւագաժողովին ներկայանալ, սակայն շատերը պնդեցին այն ատեն, թէ ազգը մեծ օգուտ քաղեց անոնց ուղեւորութենէն, թէ ձայն հանելու չէ, այդ օգուտին ինչ ըլլալը վերջէն պիտի հասկցուի: Ասոր համար է, որ շատերն իրենց բերանը բացած` գործերուն վերջը դիտելու կը պատրաստուին: Եթէ Այս օգուտներուն երեւակայականն մէկդի նետելով իրականին դառնանք` սա օգուտը կը գտնենք, որ առաջ գաւառներու մէջ եթէ տարին հարիւր հոգի կը սպաննուէին` այսօր հազար կը սպաննուին եւ Այս ալ մեծ օգուտ է անշուշտ անոնց որք բազմութենէ չեն ախորժիր:
Պէտք չէ մոռնալ այն մեծ ծառայութիւններն, զորս մատուցած է ազգին երեսփոխանական ժողովոյ մէջ: Իւր ատենաբանութիւններն շատ ներդաշնակ էին, երաժշտական խումբ մը կը պակսէր զանոնք աւելի ազդու գործելու համար: Իւր ճառերն նոյն ազդեցութիւնը կ՚ընէին երեսփոխաններու վրայ, ինչ ազդեցութիւն որ կ՚ընեն հատընտիր քաղուածք դպրոցական աշակերտներու վրայ:

Չափազանցութիւն ըրած չենք ըլլար եթէ ըսենք թէ` իբրեւ մատենագիր աւելի ծառայած է ազգին քան իբրեւ կուսակրօն: Իւր աշխատասիրութիւններուն մէկ մասը 1879֊ին Բերայի հրդեհին հրոյ ճարակ եղան, ինչպէս որ կ՚ըլլան դժբախտաբար այն ամէն երկասիրութիւններն, որք տպուած չեն… գրուած չեն: Այդ գործերու մոխիր դառնալն մեծ կորուստ մ՚է անշուշտ ազգին համար, բայց կրնանք մխիթարուիլ իւր հրատարակած գործերով, որոնք քիչ բացառութեամբ, արժանիք ունէին… մոխիր դառնալու: Խորէն եպիսկոպոս ունի այսօր տասներկու գործեր: Ասոնց մէջն է Ալաֆրանկա կատակերգութիւնն, որ կապիկի պէս ամէն բանի մէջ ուրիշի նմանելէ յառաջ եկած վնասները կը հարուածէ: Վարդենիք, անմեղ սէրէ ներշնչուած գողտրիկ ոտանաւորներ: Դաշնակք լամարթինի, անմահ բանաստեղծին ոտանաւորներուն գրաբար թարգմանութիւնը` զոր հասկնալու համար այն ատենները չորս հոգիէ բաղկացեալ մասնաժողով մը կազմուեցաւ, որն որ անկարող ըլլալով զայն լուծել, թարգմանիչին դիմեց, որ ներումն խնդրելով պատասխանեց թէ՝ վրայէն բաւական ժամանակ անցած ըլլալուն պատճառաւ ինք ալ չէր կարող հասկնալ: Քրիստոնէական, որ կը պատուիրէ էրիկներուն ներել իրենց կիներուն, որքան ալ անպարկեշտ ըլլան, որքան ալ մեծ ըլլայ անոնց սիրականներուն թիւը: Նախակրթարան ֆրանսերէն լեզուի, ի պէտս անոնց, որք փափաք չունին ֆրանսերէն սորվելու: Ստուերք հայկականք, որոնց մէջ առաջին տեղը կը գրաւէ զհայրենեաց ասա մեզ բան: Օտար լրագիրներու մէջ անդրալեռնականներու դէմ պաշտպանած է Հայաստանեայց եկեղեցին եւ ժողովրդեան համակրութիւնը գրաւած է:

Խորէն եպիսկոպոս անուշ բնաւորութիւն մ՚ունի. ամէնուն հետ այնպէս կը վարուի, ինչպէս որ խմբագիր մը կը վարուի այն մարդուն հետ, որ տարուան մը բաժանորդ կը գրուի եւ բաժանորդագինն ալ կանխիկ կը վճարէ: Վարքէն կրնանք գուշակել թէ իւր յարգած սկզբունքներն հետեւեալներն ըլլալու են.

«Սիրէ հայրդ ու մայրդ… եթէ հարուստ են.

«Սիրէ թշնամիներդ… երեսանց.

«Սուտ մի խօսիր… եթէ շահ չունիս.

«Թող մի տար կիրքերդ գերի ըլլան անձիդ.

«Դրացիներդ անձիդ պէս սիրէ»:

Մեռեալներուն գալով` անոնց հետ ալ աւելի քաղցրութեամբ կը վարուի: Այնպիսի սրտառուչ դամբանականներ կ՚արձակէր, այնպիսի պերճախօսութեամբ կը գովէր արքայութիւնն, որ ներկայ գտնուողները մեռնելու փափաք կը զգային: Չմոռնանք սակայն ըսել թէ` երբեմն ալ մեռեալն արքայութենէն աւելի կը գովէր` որով ննջեցեալն նախապատիւ կը սեպէր դագաղին մէջ մնալ քան թէ արքայութեան մէջ: Ազգային հիւանդանոցին մոմերուն պէս կարգերու կը բաժնուէին իւր դամբանականները, մէկ ոսկի տուող մեռեալն բարեսիրտ կ՚ըլլար, երկու ղրկողը բարեսիրտ եւ քիչ մ՚ալ ազգասէր կը հռչակուէր, երեք նուիրողը ազնիւ սրտով եւ վսեմ զգացումներով կը զարդարուէր, չորս համրողը հանրածանօթ ազգասէր կը ծանուցուէր, հինգ տուողն կենդանութեանը ժամանակ այնքան գաղտնի ողորմութիւն տուած կ՚ըլլար աղքատներուն, որ մարդ տեսած չէր ըլլար, հայրենեաց բարերար կը յորջորջուէր, եւ ասանկներուն դագաղը ութը հոգի կը կրէր, որովհետեւ չորս հոգի բաւական չէին կրել այնչափ գովեստներով ծանրաբեռնեալ ննջեցեալն:

Դագաղն ալ երբեմն զգացման տէր եւ ազգասէր կ՚ըլլար, եթէ զայն շինող ատաղձագործը գերապատիւին մեճիտիէ մը ղրկէր: Իսկ անոնք, որ ժամանակ չունէին փրկանք վճարել դամբանախօսին՝ դամբանական լսելու իրաւունքէ կը զրկուէին, իրենց վերապահելով սակայն մեռնելու իրաւունքը: Խորէն եպիսկոպոս իւր պաշտօնակիցներուն պէս վարուելով՝ լռելեայն սա սկզբունքը կը քարոզէր թէ` չար եղէք որչափ կ՚ուզէք, բայց հարուստ եղէք, որչափ կրնաք: Ժողովուրդն, որ շատ անգամ ազգասէր, ողորմած, բարեսիրտ ածականներուն տրուիլը կը լսէր այնպիսի մարդերու` որոնք իրենց կենդանութեանը ժամանակ ազգը մատնած են իրենց շահուն համար, կամ եկեղեցւոյն գանձանակէն ստակ գողցած են, ինքնիրեն կ՚ըսէր. «Խորանի վրայ, բազմութեան մէջ, այսչափ սուտ ինչպէս կարելի է ըսել առանց կարմրելու»:

Խորէն եպիսկոպոս մեծ մարդ է. աւելի մեծ պիտի ըլլայ անշուշտ, եթէ յաջողի Կիպրոսի մէջ Լուսինեանէ մնացած կալուածներն Անգղիոյ ձեռքէն առնել. եւ աս ալ անհաւատալի բան մը չէ:

Խորէն եպիսկոպոս միջին հասակով, բարեձեւ կազմով գեղեցիկ մարդ մ՚է: Երբ փողոցն ելնէ` ընդհանրապէս այն դէմքը կ՚ունենայ երբ բազմութեան մէջ մէկն իւր սիրուհիին գաղտնի նշան ընելէն ետքը ուրիշ մը զայն տեսնէ եւ իրեն ըսէ. «Ըրածիդ հաւնեցար»:
ՏԻԳՐԱՆ ԻՒՍՈՒՖԵԱՆ
Պատմագիրները համաձայն չեն Տիգրան Իւսուֆեանի ծննդեան թուականին վրայ: 1850 թուականին ծնունդ կու տան անոր այն պատմագիրներն, որ ամուսնացնելու աղջիկ ունին. ուրիշներն, որ անոր նախագահութեանը տակ կորուսեր են իրենց դատը, 1820֊ին կը ստեղծեն զայն: Իսկ մենք, որ հաճոյք մը չենք զգար կիներու մէջ տարիքի խնդիր յուզելով, կ՚ըսենք թէ Այս երեսփոխանը Միջագիւղ ծնած է 1835֊ին, 1854֊ին եւ 1875֊ին: 1835֊ին` եթէ դէմքին նայիս, 1854֊ին` եթէ պարահանդէսի մը մէջ գտնուի, իսկ 1875֊ին՝ եթէ հասակին նայիս:

Ծնած ժամանակն այնքան նիհար էր, որ եթէ Լիկուրգոսի օրով ծնած ըլլար` անպատճառ ջուրը ձգուած պիտի ըլլար:

Մանկութեան օրերուն մէջ հանդարտ ու հեզաբարոյ ըլլալով` բնաւ պատճառ չէր տար ստնտուին, որ զինքը կսմթէ: Գիշերներն այնպէս խոր քուն կը քաշէր ինչպէս որ կը քաշէ, երբ իրեն երթաս եւ բանաս իրեն այնպիսի խօսակցութիւն մը, որ բնաւ վերաբերութիւն չունի դատի հետ: Ձմեռուան այն երկար գիշերներուն մէջ անգամ մը միայն կ՚արթննար եւ այն ալ ոչ թէ լալու կամ կաթ ուտելու համար, այլ իւր թաթիկներովն ստնտուին ծիծերը բռնելով քնանալու համար: Ամէն երախայ, ինչպէս յայտնի է, ունի Այս սովորութիւնը, սակայն կ՚երեւի թէ Այս երախան բաւական ատեն հետեւած է Այս սովորութեան, վասն զի, կ՚ըսեն ոմանք, չորս տարեկան եղած ատեն, տան սպասուհիները Տիգրանիկէն կը գանգատին եղեր:

Տղայական խաղերու բնաւ չէր մասնակցեր. խելքն ու միտքը պարգեւաբաշխութեան հանդէսին վրայ էր: Ամէն կիրակի իրեն հասակակից աղջիկներ ու մանչեր տուն հրաւիրելով` աթոռներու վրայ կը բազմեցունէր, ինքն ալ սեղանի մը վրայ կ՚ելնէր… ճերմակ ձեռնոցներով եւ կարճ, բայց ազդու ատենաբանութեամբ աղջիկներուն երեսը կը նայէր… դաստիարակութեան օգուտներն անոնց զգալ տալու համար:

Ամիրայութեան մեծ փափաք ունէր. իւր կարճ բայց ազդու հասակովն ամիրայութեան բարձրանալ կ՚ուզէր, վասն զի ամէն բարօրութիւն հոն կը փնտռէր. ուստի նախատինք կը համարէր տեսութիւն ընել այն ամէն մարդերու հետ, որ ամիրայական արգանդէ մը ծնած չէին: Օր մը նպարավաճառի մը ղրկուեցաւ, որ քիչ մը պանիր առնէ, բայց ինքն երբ տեսաւ, որ նպարավաճառն ամիրայ չէր, առանց պանիր առնելու ետ դարձաւ:

Երբ եօթը տարեկան եղաւ, թաղին վարժարանը դրուեցաւ, որ ուսում առնէ: Այն ատենները վարժարաններու մէջ ամէն բան կը գտնուէր բացի ուսումէ. որով Տիգրանիկն ալ ուսումէն զատ ուրիշ ինչ որ գտաւ առաւ թաղային վարժարանէն:

1850֊ին Բարիզ գնաց եւ վաճառականութեան դպրոցը մտաւ հոն: Մեծ յաջողակութիւն ցոյց տուաւ այն ուսման` զոր մենք վաճառականութիւն կ՚անուանենք եւ որուն Խաբէութիւն անունը կը կարդայ Վովընարկ: Քիչ ատենի մէջ կատարեալ սորվեցաւ մարդ խաբելու սկզբունքներն, զորք պիտի գործադրէր վաճառականութեան մէջ: Սակայն բախտը, որ եթէ չժպտիր ապուշներու, երբեմն անոնց պաշտպան կը հանդիսանայ, ըսաւ Տիգրանին.

«Պարոն, եթէ զքեզ վաճառական ընեմ` մահկանացուներուն գլխուն փորձանք մ՚ալ պիտի աւելցնեմ: Արդէն վաճառականները պատժել կ՚ուզէի, բայց անանկ պատիժ մը կ՚ուզէի, որ խիստ ըլլար: Ուրախ եմ այսօր զքեզ գտնելուս վրայ. գնա ուրեմն դատաւոր անունով պատիժ եղիր այդ վաճառականներուն վրայ»:

Բախտին պատգամը կատարուեցաւ, Իւսուֆեան առեւտրական ժողովներէն մէկուն նախ անդամ եւ յետոյ ամբողջութիւնն (նախագահ) եղաւ:

Նախնիք Արդարութիւնը տեսած պիտի ըլլան, որ զայն կշիռ ի ձեռին կը ներկայացնեն. անոր բարի ըլլալն ալ ճանչցած են անշուշտ, որ այնչափ յարգ ու պատիւ կ՚ընծայեն անոր. մենք դժբախտաբար ժողովներու մէջ ալ իրեն հանդիպած չունինք, որ տեսնէինք, ճանչնայինք եւ կարենայինք այսօր ըսել, թէ Իւսուֆեան շատ լաւ կամ գէշ կը վարուի Արդարութեան հետ: Շատերը, որ մօտէն կը ճանաչեն Իւսուֆեան էֆենտին, կ՚ըսեն թէ Արդարութեան ներկայացուցիչն է ան եւ թէ Արդարութեան պէս կշիռ մը ունի ձեռքը, սակայն պնդողներ ալ կը գտնուին թէ՝ այդ կշիռը ծախու առնուած է նպարավաճառէ մը, որ պակաս կշռելուն համար ամէն օր տուգանք կը վճարէր: Աս անհաւատալի է:

—Կը տեսնէք փաստաբանները ինչպէս ուշի ուշով մտիկ կ՚ընեն, որպէսզի կէտ մը բռնեն եւ ինձի դէմ դատ բանալ տալով քառասուն֊յիսուն ոսկի վաստկին… Պարոն փաստաբաններ, մի պարծենաք կենսագրութիւններուս մէջ զիս դատի հրաւիրելու բնութիւն ունեցող կէտեր գտնելուդ վրայ, որովհետեւ կենսագրութիւններս կազմող բոլոր կէտերն նոյն բնութիւնն ունին: Այս պարագայիս մէջ կը նմանցնեմ զձեզ այն ձկնորսին, որ Այս օրերս տասը բալամուտ որսալուն վրայ կը պարծենայ, քանի որ շաբաթէ մը ի վեր ծովը բալամուտով լեցուած է: Բայց քանի որ ձեզմէ շատերը յօդուածի մը մէջ աւելի իրենց գործ կը փնտռեն քան թէ արդարութիւն, ես ալ խոհեմութիւն կը բանեցնեմ եւ խօսքս կը փոխեմ: —

Առանց ասոնց կամ անոնց ըսածներուն ականջ կախելու` ես կ՚ըսեմ թէ Տիգրան էֆենտի Իւսուֆեան միշտ արդարութեամբ վարուած է, որովհետեւ ուրիշ կերպով վարուիլը անկարելի է: Մեր բոլոր ժողովներուն մէջ արդարութիւնը միշտ կը փայլի իւր բացակայութեամբը: Տիգրան էֆենտի շատ ճշտութիւն կը պահէ իւր պաշտօնին մէջ. օրինակի համար, եթէ պատիւ ունենաս օր մը իրեն ներկայանալու… դատով, նախ եւ առաջ քեզի պիտի ըսէ.

Նախ` աս կողմը անցիր:

Երկրորդ՝ շիտակ կայնէ:

Երրորդ` գլուխդ վեր բռնէ:

Չորրորդ` ձեռքդ վար առ:

Եւ դուն Այս հրամանները լսելով, անշուշտ պիտի կարծես թէ, դերձակի մը առջեւ կը գտնուիս, որ չափդ պիտի առնէ. բայց կը սխալիս, դատաւորի մը առջեւն ես. եւ որ ժողովին մէջ որ մտնես, այդ հրամանները պիտի կատարես:

Տիգրան էֆենտին այնչափ կը փափաքի ազգին ծառայութիւն ընել, որ հարիւր հոգւոյ գլուխ հանելիք գործը միայն կ՚ուզէ կատարել: Սուտ չեմ խօսիր: Գնա օր մը իրեն ըսէ.

—Էֆենտի, թաղիս մէջ կ՚ուզենք բարեգործական ընկերութիւն մը կազմել:

—Վսեմ գաղափար:

—Կը փափաքինք, որ հրամանքնիդ ալ ատենապետ ըլլաք:

—Սիրով կ՚ընդունիմ:

Այս պատասխանը առնելէդ ետքը դուրս ելիր սենեակէն եւ դռան քովը կեցիր:

Ահա ուրիշ մը կը մտնէ.

—Էֆենտի, որոշեցինք վարժարաններու նպաստելու համար ընկերութիւն մը հաստատել:

—Շատ ազգօգուտ ձեռնարկութիւն:

—Արդեօք կ՚ընդունէիք…

—Ատենապետութիւնը… սիրով կ՚ըն…

—Կ՚ընդունէիք տասը բաժին…

—Ընկալագիրն ամսէ մը ղրկէ:

Սենեակէն դուրս ելած ատենը ասոր ձեռքէն քաշէ եւ քովդ կայնեցուր:

Երրորդ մը կը մտնէ.

—Բարեւ, էֆենտի:

—Աստուծու բարին:

—Մսավաճառի խանութ մը բանալ կ՚ուզենք ընկերութեամբ:

—Ազգային դաստիարակութիւնը զարգացնելու ամէնէն կարճ ճամբան…

—Ինչ կ՚ըսէք:

—Շատ աղէկ խորհեր էք. առողջ մարմին, առողջ միտք, կ՚ըսէ առածը. հետեւապէս մարդս որչափ միս ուտէ, այնչափ առողջ միտք կ՚ունենայ. ուստի որչափ շատնայ մսավաճառութիւնն` այնչափ կը շատնայ բանաստեղծութիւնը, գրականութիւնը եւ այլն:

—Շնորհակալ ենք, ինչ պէտք է Այս գործը գլուխ հանելու համար:

—Ատենապետ մը, եւ այն ատենապետն ալ ես կ՚ըլլամ:

Դռան քովն ես կարծեմ, ասոր ալ օձիքէն քաշէ եւ չորրորդին սպասէ, որ ահա կու գայ.

—Բարեւ, էֆենտի:

—Աստուծու բարին:

—Քանի մը երիտասարդներ մէկտեղ եկած ընկերութիւն մը հաստատած են. ասոնք ոչ իրենց ըրածը գիտեն եւ ոչ ալ ընելիքը. այսպիսի ընկերութիւններն ազգին չարիք հասցնելէն ուրիշ բանի մը չեն ծառայեր, ուստի մենք որոշեցինք ընկերութիւն մը կազմել… այդ ընկերութիւնը կործանելու համար:

—Բուն հայութիւնն ալ աս է:

—Մեզի կ՚օգնէք Այս պարագային մէջ:

—Ինչու չէ, քանի որ կ՚ըսէք թէ ազգին վնասակար է, պէտք է որ կործանուի:

Ես անոր ատենապետը կանչել կու տամ եւ կը խօսիմ:

—Ատենապետը կանչել կու տաք…

—Այո, պիտի վախնամ իրմէ:

—Բայց այդ ընկերութեան ատենապետը… դուք էք:

—Ես եմ… Տէր ողորմեա… ինչ փոյթ թէ ես եմ. քանի որ նպատակին չի ծառայեր կ՚ըսէք, պէտք է կործանել:

—Շնորհակալ եմ:

—Մեր պարտքն է կործանել այն բոլոր վնասակար ընկերութիւնները, ով որ ալ ըլլան անոնց ատենապետները:

Կը կարծէք թէ կը կործանէ. քաւ լիցի. — կը կարծէք թէ կը շինէ, երիցս քաւ լիցի. այնչափ ընկերութիւններու անդամ է, որ ժամանակ չունի ոչ կործանելու, ոչ ալ շինելու: Ստոյգը խօսելու համար Տիգրան էֆենտի Իւսուֆեան ազգին յառաջադիմութեանը մեր ամէնէն աւելի փափաքողներէն է, եւ Այս չափազանց փափաքով է անշուշտ, որ ամէնուն մէկէն հասնիլ կ՚ուզէ եւ ոչ մէկուն կրնայ հասնիլ: Ոչ անցեալ եւ ոչ աս դարուս մէջ չկայ ընկերութիւն մը, որուն կամ ատենապետն` կամ անդամ չըլլայ, եւ ինչպէս որ վարդն առանց փուշի չըլլար, ընկերութիւնն ալ առանց Իւսուֆեանի չկրնար ըլլալ —առակաբանութիւնը միմիայն վարդին փուշէն անբաժանելի ըլլալուն վրայ է, երեսս ինչ կը նայիք, ով չարամիտներ:

1868֊ին անդամ եղաւ այն խնամակալութեան, որ յառաջ պիտի տանէր Շահ֊Նազար եւ Նուպարեան վարժարանը, որ վերջէն աշխարհածանօթ եղաւ իւր… կործանմամբը: Արդարութիւնը խօսելու համար իւր աշխատութիւնը չզլացաւ հոն Իւսուֆեան էֆենտին, եւ ջանաց, որչափ որ կրնար, կանգուն պահել այդ շէնքը, բայց որովհետեւ անհատի մը կամքն ու ջանքն միայն բաւական չեն պայծառ պահել այնպիսի շէնք մը, որ ժողովրդեան քաջալերութեամբը միայն կրնար յարատեւութիւն գտնել, ուստի եւ գոցուեցաւ: Հոն կը գտնուէին աշակերտներ, որ կէս թոշակով ընդունուած էին եւ քառորդն վճարել կը դժկամակէին, կային աշակերտներ, որ թոշակն բնաւ չէին վճարեր եւ միայն կ՚ուտէին կը խմէին, կային որ դրամ մը չվճարելէն զատ կը փափաքէին, որ իրենց հագուստն ալ դպրոցէն շինուի: Այսպէս կը վարուին ահաւասիկ մեր ազգայիններն, երբ իրենց զաւակներն ազգային մասնաւոր վարժարանի մը մէջ դնեն. իսկ ընդհակառակն` պահանջուածէն աւելի կու տան, երբ օտարի մը յանձնեն իրենց զաւակները:

1870֊ին երեսփոխան ընտրուելով` հրաւիրուեցաւ երեսփոխանական ժողովոյ մէջ աթոռի վրայ բազմելու: Այս ժողովոյ մէջ բաւականէն աւելի գործեց, որովհետեւ հոն գործելը լեզուով էր ոչ թէ ձեռքով: Իւր ատենաբանութիւններն երբեմն տարապայման կ՚երկննային` եւ ունկնդիր ժողովրդեան գլխուն ցաւ կը պատճառէին. թէպէտեւ շատերը կը յարգեն Իւսուֆեան էֆենտիին ատենախօսութիւններն իբրեւ… քրտնեցուցիչ դեղ. եւ Այս է պատճառը, որ հարբուխ եղողները փոխանակ թէյ խմելով կամ ոտքերը տաք ջուրի մէջ դնելով քրտնել աշխատելու` Իւսուֆեան էֆենտիի երկարաձիգ ատենախօսութիւնները մտիկ կ՚ընէին եւ քրտնելով բժշկութիւն կը գտնէին: Եթէ սովորութիւն ըլլար, որ թոյլ տրուէր կիներու մտնել երեսփոխանական ժողովին մէջ, շատ մը կիներ ուխտի կ՚երթային անոր երկարապոչ ատենախօսութիւններուն: Երբ կարճ կը խօսէր` լաւ կը բացատրէր իւր միտքն եւ զօրաւոր փաստերով կ՚ըմբերանէր իւր հակառակորդները: Ճշմարտութիւնը կը հարկադրէ զմեզ խոստովանիլ, որ լակոնական ոճին մէջ շատ յառաջ գացած է իւր… հասակը, եւ երբ զինքը տեսնեմ` մտքէս կ՚ըսեմ.

—Ով մարդ լակոնական, այդ հասակիդ ոճը ինչու չես գործածեր ատենախօսութիւններուդ մէջ:

Ոչ միայն երեսփոխանական ժողովոյ մէջ, այլ վարժարաններու եւ թատրոններու մէջ ալ ըրած է ատենաբանութիւններ, որոնց թիւն այսօր վեց հազար ութը հարիւր իննսունը վեցի կը հասնի: Իւր ատենաբանութիւններուն մէկ մասը կը սկսի «Խնամակալուհի տիկնայք»ով, մէկ մասը «Տեարք եւ տիկնայք»ով, մէկ մասն ալ «Տեարք»ով:
Ամէն պարգեւաբաշխութեան հանդէսներն ինք կը բանայ. եթէ երկու կամ երեք հանդէս մէկ օրուան հանդիպին` երկուքին ալ կամ երեքին ալ կը հասնի, եւ դաստիարակութիւնը բնաբան դնելով կը համոզէ հանդիսականներն, որ ստակ տան: Իւր համոզողական խօսքերուն շնորհիւն է, որ այսօր Միջագիւղի Ս. թարգմանչաց վարժարանը գոցուելու վիճակի մէջ ինկած է:

1872֊ին անդամ ընտրուեցաւ քաղաքական ժողովին, որուն ատենապետն էր Ապրո էֆենտի, որուն հասակը լակոնական ոճի բնաւ չէր համապատասխաներ: Իւսուֆեան էֆենտին ատենադպիր էր եւ երբ ատենապետին քովն նստէր` մարդս ինքնիրեն կ՚ըսէր.

«Եթէ Այս երկու մարդերու կարծիքներն այնպէս են, ինչպէս իրենց հասակները, ժողովը շատ դժուարութիւն պիտի քաշէ որոշում մը տալու համար»:

Որոշ չգիտցուիր թէ այն ատեն ինչ գործ տեսաւ Քաղաքական ժողովն: Միայն սա յայտնի է, որ Պրուսիայի առաջնորդ գեր. Բարթուղիմէոս եպիսկոպոս հոս կանչուեցաւ. վերջը նորէն տեղը ղրկուեցաւ, դարձեալ հոս բերուեցաւ, վերստին տեղը ղրկուեցաւ, նորէն ետ պիտի կանչուէր, եթէ Քաղաքական ժողովին պայմանաժամը լրացած ըլլալով` չհրաժարէր պաշտօնէն: Եւ որովհետեւ օրէնք չէ Քաղաքական ժողովոյ ատենագրութիւններն ի լոյս ընծայել — անշուշտ աջ ձեռքին գործած բարիքները ձախին ցոյց չտալու համար — բնական է, որ անոր մեզի ըրած աղէկութիւնները չկարենանք յիշել: Եթէ պաշտօնեաներուն վկայութեանը դիմենք, մինչեւ այսօր ասոնցմէ եւ ոչ մին քաջութիւն ունեցած է խոստովանելու թէ ձեռքէս եկածին չափ աշխատեցայ ազգիս չարիք հասցնելու եւ խիղճս հանգիստ է: Քաղաքական ժողովոյ անդամ մը երբ իւր պաշտօնէն հրաժարի, կ՚ըսէ.

«Աշխատեցայ որչափ որ կարողութիւնս կը ներէր մեր ժողովին գործերուն մէջ կանոնաւորութիւն մուծանել. շատ բարիք ըրինք ազգին, բայց նա չճանչցաւ. եթէ մեր տեղը ուրիշ Քաղաքական ժողով մը ըլլար` ազգին վիճակը գէշ էր»:

Հիմա շատ աղէկ է… խոստովանիմ եւ հաւատամ:

Տնտեսական խորհրդոյ անդամ մը կ՚ըսէ.

«Մեր պաշտօնի գլուխ անցած ժամանակ սնտուկը շատ պարտք ունէր, իսկ հիմա քիչ պարտք ունի, զոր վճարելու անկարող է»:

Ալ այնչափ մեր յոյսը կտրած ենք ազգային սնտուկն պարտքէ խալսելէ, որ անոր քիչ պարտք ունենալն մեզի երջանկութիւն կը համարինք:

Վերջապէս ամէն պաշտօնեայ իւր անձնանուիրութիւնը կը համարէ եւ շատ զարմանալի է, որ ազգն այսչափ բարերարներ ունենալով չկարենայ լաւագոյն վիճակի մը մէջ գտնուիլ: Մենք առանց գիտնալու թէ Իւսուֆեան էֆենտին ինչ ընթացք բռնած է իւր Այս պաշտօնին մէջ, կրնանք վկայել, որ վարուած չէ ոմանց պէս, որոնք ազգային պաշտօնատեղին այնպէս կ՚երթան, ինչպէս կ՚երթաս դուն վաճառատունդ, միւսն իւր խանութը եւ ես իմ գրասենեակս: Շատ մը պաշտօնեաներ կան, որոնք ազգային պաշտօններու շնորհիւ իրենց Հնդկաստանի ճամբան ապահոված են:

Իւսուֆեան էֆենտին պատիւ ունեցած է քանի մը անգամներ Միջագիւղի թաղական խորհրդոյ մէջ գտնուելու, բայց երբեք թաղական խորհրդարանի մէջ: Այսօր հաստատուած ճշմարտութիւն մ՚է, որ եթէ զինուորական ասպարէզին մէջ գտնուելով` զօրաբանակի մը հրամանատար անուանուէր պատերազմի ժամանակ, եւ եթէ այդ զօրաբանակն ալ Պաղտատ գտնուէր` ինքն իւր թիկնոցին մէջ փաթթուած` իւր Միջագիւղի տունէն դուրս չպիտի ելնէր եւ Պոլսոյ մէջ հրամանատարութիւն պիտի ընէր Պաղտատի մէջ գտնուած զօրքերուն: Եթէ իրեն դիտողութիւն ընէին` այն ատեն իրեն խոհարարը պիտի ղրկէր պատերազմի դաշտին վրայ իւր հրահանգները զօրաց հաղորդելու համար: Բնաւ կարեւորութիւն չտար այն վնասներուն, որ յառաջ կու գան որեւէ պաշտօն մը ստանձնելով զայն չկատարելէ: Եւ ահա Այս սկզբունքով է, որ թաղական խորհրդարան երթալով` իւր պաշտօնին գլուխը անցած չէ: Բայց իւր ընկերներէն մին սնտուկը պարպած է, քահանաներուն իրաւունքն իւր կոկորդն անցուցած է, աղքատին դրամը կլլեր է, ինչ փոյթ. բաւական է, որ ինքն ատանկ բան մը ըրած չէ եւ հետեւապէս պատասխանատւութիւնը երբեք իւր վրան չառներ: Անհոգութենէ ծագած վնասներն իրեն համար առաքինութիւն կը համարուին: Ծով ինկած մարդ մը եթէ ըսէ իրեն.

—Կ՚աղաչեմ, էֆենտի:

—Ատենապետութիւն ընեմ:

—Կը խղդուիմ, ձեռքս բռնէ որ ելնեմ…

—Կը խոստանամ զքեզ խալսելու, կը պատասխանէ, եւ գրպանէն Մասիս լրագիրը հանելով կարդալու կը զբաղի:

Իրեն սկզբունքով` այդ մարդը ծովէն հանած եղաւ, որովհետեւ խոստացաւ: Բայց մարդը խղդուեր է, հոգ չէ: Իւսուֆեանի համար խալսած է:

Իբրեւ մատենագիր շատ ծառայած է ազգին, չհրատարակելով իւր երկասիրութիւններն… եթէ Բերայի հրդեհին մէջ հրոյ ճարակ եղած չեն: Եթէ իւր բոլոր ատենախօսութիւններն լոյս տեսած ըլլային` անպատճառ հազար հատոր պիտի կազմէին, եւ հետեւապէս, մեր կեանքն կարճ ըլլալով զանոնք ամբողջ կարդալու համար մեր թոռներուն պիտի պատուիրէինք շարունակել անոնց ընթերցումը, եւ եթէ անոնք ալ չկարողանային լմնցնել` տարակոյս չկայ, որ անդիի աշխարհին մէջ ալ Իւսուֆեանի երկարաբանութիւնները կարդալով` պիտի պատժուէինք… Ճշմարտութիւնը չվիրաւորելու համար կը հարկադրուինք խոստովանիլ թէ՝ որքան ալ հրատարակուած չըլլան իւր ատենախօսութիւններն, անոնցմէ մեծ մասը շատ ընդունելութիւն գտած է ժողովուրդէն, որ փութացեր է անոնց իւրաքանչիւրին մէյ մէկ արձան կանգնելու:

Ողիմպիական խաղերու մէջ շատ յառաջ գացած է, կ՚ըսեն. մանաւանդ ուիսթի մէջ: Բոլոր մեծ մարդերու ողիմպիական խաղերէն մէկն է աս, որուն մէջ ամէնէն յաջողակը մրցանակ կ՚առնէ: Այս խաղերուն մէջ տրուած մրցանակները յայտնի են: Այս ասպարէզին մէջ բաւական հրատարակութիւններ ունեցած է… սեղանի վրայ, որոնք, չենք կարծեր, որ անմեղ զբօսանքի սահմանէն անցած ըլլան:

Իւսուֆեան` եթէ մաս մաս քննուի` Քեօսէ քեհեային պէս ձանձրացուցիչ կողմեր ունի. իսկ երբ ամբողջութիւնը քննադատենք` ամէնքս կը միաբանինք ըսելու, թէ չար սիրտ չունի. ազգին շահն իւր շահուն չզոհեր, եւ երեսփոխանական ժողովին մէջ ճնշման ներքեւ չիյնար… ուրիշ բան է, եթէ վսեմափայլ Տատեան Յարութիւն պէյին մէկ կարծիքը հերքելու վրայ է խնդիրը:

Իւր սկզբունքներն են.

Շատ խօսէ, քիչ մտիկ ըրէ.

Եթէ քու չուզած մէկուն հետ տեսնուիլ չես ուզեր, բացէ ի բաց մի մերժեր զինքն, այլ այնպիսի ժամադրութեան տեղ մը ընտրէ, ուր չկարենայ գալ:

Երջանկութիւնը շատ անգամ պարգեւաբաշխութեան հանդէսներուն մէջ կը գտնուի:

Խոստանալը կատարել է:

Իւսուֆեան էֆենտին կարճ հասակով, բարձր գաղափարով, վայելուչ երիտասարդ մ՚է: Ձմեռը այնչափ մեծ թիկնոց մը կը հագնի, որ մէջը կը կորսուի, այնպէս որ զինքը տեսնողը չըսեր թէ` «որքան մեծ թիկնոց հագեր է», այլ կ՚ըսէ. «Եղբայր, կարծես թէ սա թիկնոցին մէջ բան մը կայ»: Իւր սովորական դէմքը կը յիշեցունէ մեզ այն մարդուն դէմքը, որ երեսուն քայլ հեռաւորութեամբ թռչունի մը ուշադրութեամբ նշան կ՚առնէ եւ երբ հրացանը կը պարպէ՝ կը տեսնէ, որ թռչունը տեղէն անգամ երերած չէ:
ՍՏԵՓԱՆ ԱՍԼԱՆԵԱՆ

—Ըղա… ըղա… ըղա…

Եւ ահա կիները կը սկսին իրենց դիտողութիւնները յայտնել, ինչպէս Պ. Տիրայր չմոռնար իւր քննադատութիւնները հրատարակել նոր գիրքի մը… կազմին վրայ:

Մանկութեան առաջին ձայնը նոր աշխատասիրութեան մը ծանուցումն է, զոր նախ դրացի կիները լսելով կը փութան գործը տեսնել եւ քննադատել:

Այն քննադատութիւններն, որ նորատիպ երախաներու վրայ եղած են, շատ աւելի օգուտներ ընծայած են ազգին, քան անոնք, որ նորատիպ մատեաններու վրայ գրուած են: Պատճառը պարզ է եւ յայտնի: Երախայի հեղինակներն իրենց առաջին երկին պակասութիւնները տեսնելով` աշխատած են միւս գործերն նուազ թերութեամբ ի լոյս ընծայել: Միթէ կիներու քննադատութեան պտուղը չէ տեսնել, որ անդրանիկ մը միշտ հօր մը եւ մօր մը գլուխ գործոցը չէ եւ միշտ կրտսերներն են, որ պատիւ կը բերեն իրենց հեղինակներուն` որք միայն իրաւունք ունին այսօր պարծենալով իրենց մէկ կրտսեր զաւակին ձեռքէն բռնել` ազգին ներկայացնել զայն եւ ճակատաբաց կրկնել այն խօսքը` զոր Մամուրեան ըսաւ Պ. Նորայրի բառարանի նկատմամբ, թէ «Շատ աւելի դիւրին է բանադատել գործ մը քան յօրինել, քանի որ բանադատութիւնը սովորաբար մի քանի էական սկզբունքի վրայ լինելով` ընդհանուր տեսութիւններ կ՚ընէ քննելի գործի մասին. մինչդեռ հեղինակութիւն մը աշխատութիւն եւ հմտութիւն կ՚ենթադրէ»: Գիրքի հեղինակներն այսպէս վարուած չեն դժբախտաբար: Ասոնք ոեւէ բանադատութիւն իբրեւ յարձակում նկատելով՝ շարունակած են իրենց միւս երկերն օժտել ճոխ… թերութիւններով: Սուտ խօսած չենք ըլլար, եթէ թող տրուի մեզ խոստովանիլ, որ մեր ազգն այսօր ունի աւելի հանճարեղ մարդեր, քան հանճարեղ երկեր: Եթէ մեր հարուստները հրատարակութեան ծախքը հոգային` աւելի հանճարի տէր մարդեր պիտի ունենայինք: Բայց հարուստները չեն յօժարիր Այս բարիքն ընելու: Ինչու, վասն զի իրենց ծախքով սնած, մեծցած ու դաստիարակուած տղաներու ճակատը չպիտի կրնան գրել, տպագրեալ եւ հրատարակեալ արդեամբ եւ ծախիւք… աղայի, ինչպէս գրել կու տան ճակատն այն գիրքերու` որոնց տպագրութեան ծախքն իրենց քսակէն կու տան:

Արդ, քանի որ կիներուն քննադատութիւններէն այսչափ օգուտ քաղած է ազգը, կը ներես, ընթերցող, որ անոնց ձայնը խղդեմ: Հարկաւ ոչ:

—Ըղա… ըղա… ըղա…

Խօսքը ձերն է, կիներ. բայց կ՚աղաչեմ շատ մի երկնցնէք…

—Ոտքդ պագնեմ, ինչ սիրուն տղայ:

—Տիկին Մարթա, տես, ինչպէս աղուորիկ է:

Երախան կը ժպտի:

Ով շողոքորթութիւն… ամէն տարիք կը սիրէ զքեզ:

—Ադ ինչ սեւ մազեր են, քուրուկ… ներկուած են կարծես…

—Ըղա… ըղա… ըղաաաաաաաաաա

Ի բաց գնա, ով ճշմարտութիւն… ինչ գործ ունիս մեր մէջ…

—Արեւուն մեռնիմ, շատ խելացի զաւակ է:

Երախան հաւանութեան ցոյցեր կ՚ընէ:

—Մեծ մարդու պէս աչքերը չորս դին կը պտտցունէ:

—Ըղա… ըղա… ըղա…

—Ես չէի ըսողը, մեղայ…

—Ինչ բարկացող տղայ…

—Ըղա… ըղա… ըղա…

—Երեսներուն վրայ վարդ է բացուեր:

Ծիծաղը վերստին կը փայլի:

—Աստուած թշնամիիս ասանկ զաւակ տայ:

—Ըղա… ըղա… ըղա… ըղա…

—Աս տղուն ինչպէս խօսելու է, գովեստէն ալ չախորժիր:

—Կ՚ախորժի. բայց շատ սրամիտ ըլլալով` կարծեց թէ թշնամիէդ վրէժ լուծելու համար` թշնամիիս ասանկ զաւակ տայ ըսիր:

—Ես ձեզի բան մը ըսեմ. Այս տղան կատակէ չախորժիր:

Ասոնք են ահա դիտողութիւններն, զորս դրացի կիներն ըրին սոյն երկասիրութեան կազմին եւ գեղեցկութեանը վրայ, մեզի թողլով անշուշտ անոր պարունակութեանը վրայ մերիններն ընել:

Ստեփան Ասլանեան, աշակերտ ճեմարանի, դարձեալ աշակերտ արքունի բժշկական դպրոցի, վարժապետ Ստեփան Փափազեանի, կառավարիչ ազգային երեսփոխանական ժողովոյ, ծնաւ: Ծնիլը հաստատապէս գիտենք, բայց ծննդեան թուականին ճշտութեանը վրայ չենք կարող պնդել: Եւ իրաւունք ալ ունինք, վասն զի սուրբերու տօնախմբութեան օրերուն պէս ամէն տարի կը փոխուի մեծ մարդերու ծննդեան… տարին: Չենք պնդեր, բայց շատ հաւանական է որ 1825֊ին ծնած ըլլայ. որովհետեւ երբ անգամ մը նկատողութեան առնենք այն վաղն, որով կը հալածէր Խրիմեանը` որ ծնած է 1823֊ին, իսկոյն կրնանք մակաբերել, որ Խրիմեանի աշխարհ գալն իմանալէն անմիջապէս ետքը ճամբայ ելած ըլլայ:

Ստեփան Ասլանեանի օրօրանն ըլլալուն վրայ իրաւունք ունի պարծենալ այսօր Բերայի թաղն, որուն վարժարանին մէջ առաւ առիւծորդին իւր առաջին… որսը: Սրամտութեանն ու ճարպկութեանը շնորհիւ, սուղ ժամանակի մէջ իւր դասընկերները ճեղքելով առաջ անցաւ: Այնչափ կը վազէր դասերուն մէջ, ինչպէս նաեւ փողոցներու մէջ, որ վարժապետը կը խորհէր զայն գտնուած դասէն հանելով ուրիշ դասատու մը բերել տալ եւ անոր յանձնել. սակայն մէկ աշակերտին մէկ դասատու յատկացնելու դիմադրութիւն կ՚ընէր թաղական… սնտուկը: Կը զգար ինք, որ դասընկերներուն ծուլութեանը կը զոհուէր, որով կը ստիպուէր իւր գործը քալեցնելու համար շատ անգամ անոնց օգնել: Երբ ընկերները դասի կ՚ելնէին, ինքը յուշարարի պէս անոնց ետեւէն կ՚ըսէր այն օրուան դասն, ինչպէս երեսփոխանական ժողովոյ մէջ կ՚ըսէր դասընկերներուն իրենց համարը: Իւր անդուլ աշխատութեամբն յաջողեցաւ չորս ամսուայ մէջ ուսանիլ Համաձայնութիւնը, զոր չէ կրցած սակայն գոյացնել օր մը ժողովոյ մէջ: Տէր բային ուր ալ գտնուէր, անմիջապէս կը ճանաչէր, կարծես պարտք ունէր անոր: Վերջապէս օր մը դասատուին քանի մը սխալները գտնելով, համոզուեցաւ, թէ այդ վարժարանն անկարող էր յագեցնել անօթութիւնն, զոր կը… սնուցանէր սրտին մէջ ուսման եւ գիտութեան համար: Բախտաւոր էր, վասն զի այն ատենները ազգին զաւակներուն դաստիարակութեանը համար խորհող հարուստ գլուխներ եւ մարդեր կային:

1838֊ին՝ բարեյիշատակ Կարապետ ամիրայ Պալեան եւ անոր քեռայրը` Յովհաննէս, արքունի ճարտարապետներ, որոշեցին, ազգային մանկտւոյն լոյս տալու նպատակաւ, Իսկիւտարի Երուսաղէմի վանքն հիմէն նորոգելով վարժարանի փոխարկել: Այս որոշման վրայ ուրախացաւ Ստեփանիկն, ինչպէս կ՚ուրախանայ աղջիկ մը, երբ իրեն ըսեն. ել, պարահանդէս տանիմ քեզի: Այս ամիրաները Երուսաղէմի պատրիարքին իմացուցին իրենց որոշումը, խնդրելով նորին սրբազնութենէն, որ այդ շէնքն ազգին շնորհելու հաճելէն ետքը` բարեհաճի նաեւ տարին հարիւր քսան հազար դահեկան տալ աղքատ տղաներու կրթութեան համար: Նորին սրբազնութիւնն, որու անունն բարեբախտաբար Եսայի չէր, որ օր մը ելնէր եւ ազգին ըսէր` վանքը քսանհինգ հազար ոսկի պարտք ունի. օրհնեալ ժողովուրդը բարեհաճի զայն վճարել, ընդունեց իրեն ներկայացուած առաջարկութիւնը: Հայկական հաստաբազուկ եղբայրներ փլցուցին այդ մեծ վանքը… տասը վայրկեանի մէջ, ինչպէս կործանեցին Արմաշու միաբանները հոմանուն վանքը, ինչպէս պիտի կործանէ օր մը Մամբրէ Մուշի վանքը, եթէ դեռ կործանուած չէ: — Այո, տասը վայրկեանի մէջ. իրարու երես նայելու հարկ չկայ. եթէ չէք հաւատար` ցոյց տուէք ազգային շէնք մը եւ հիմնայատակ ընենք տասը վայրկեանի մէջ… հայու արիւն կը կրենք մենք: — Քանի մը շաբաթ ետքը վարժարանի մը շինութեան ձեռնարկեցին եւ քանի մը ամիսէն վանքին տեղ կանգնեցին վարժարան մը, զոր արիստոտէլեան ճաշակով կոչեցին ճեմարան, ուր պիտի դասախօսէին դասատուները… պառկելով: 1838 դեկտեմբերի 9֊ին ճեմարանի դռները բացուեցան: Ասլանեան գիրքերը ժողվելուն պէս վազելով ճեմարան մտաւ, եւ հազիւ թէ դասերու բաժանումը պիտի սկսէր` ամիրաներու դասուն բաժանումը սկսաւ:
Քանի որ ճշմարտութիւն է, ինչու վախնանք ըսելու թէ մեր դաստիարակութեան շէնքերը Եանոսի տաճարներ էին մինչեւ մօտ ժամանակներս. եթէ կռուոյ ժամանակ չէին բացուեր անոնց դռները՝ գոնէ բացուելուն պէս կռիւը կը սկսէր եւ փակուելուն պէս խաղաղութիւնը վերստին կը հաստատուէր: Ճեմարանի բացուելէն քանի մը ամիս ետքը, մէկ կողմէն աշակերտներու ոմանց ծնողքը մեծ զրկանք կը համարէին իրենց տղաները ճեմարան ղրկելէն ետքը տարեկան թոշակ վճարելը: Միւս կողմէն ամիրաներու մեծագոյն մասը կը փափաքէր, որ ի փառս ազգին ճեմարանը… կործանուի, սպառնալով, որ եթէ անոր դռներր չփակուին` պիտի ստիպուէին ֆալախայի առնել… ճեմարանը: Ազգին պատիւը կը պահանջէ, որ, կ՚ըսէին, ճեմարանը գոցուի: Այս լուսոյ տաճարն սկսաւ օրըստօրէ պարտքի տակ ճնշուիլ։ Ամիրաները յաջողեցան Երուսաղէմէ առնուելիք հարիւր քսան հազար դահեկանի վճարումն ուշացնելով եւ իրենց ծանօթներուն զաւակները ճեմարանէն քաշելով փակել տալ անոր դռները, հակառակ այն ջանքերու, զորս ժողովրդեան արհեստաւոր մասը թափեց կանգուն պահելու համար այդ շէնքը: Քանի մը տարի կռուոյ ասպարէզ ըլլալէն ետքը` 1841 հոկտ. 3֊ին` դռնփակ նիստ ըրաւ ճեմարանը… իբրեւ պատճառ խռովութեան… կեցցէ ամիրայութիւն…

Ձեզ կը հարցունեմ հիմա. ասանկ վարժարանի մը մէջ ինչ կրնար սորվիլ Ասլանեան. անշուշտ լաւ կռիւ ընել. եւ եթէ այսօր ազգային կռիւներու մէջ մեծ համբաւ հանած է, այն ալ ճեմարանի պարտաւոր է: Չմոռնանք սակայն հոս յիշել, որ հոն համոզուեցաւ Ասլանեան, թէ անհրաժեշտ պէտք է սահմանադրութիւնը հաստատել, որպէսզի ամիրայութիւնը կործանուի: Ամէն ազգերու մէջ այսպէս եղած է, երբ միապետութիւնն սահմանէն անդին անցած է` ծնած է հասարակապետութիւնն` որ միապետութեան ծնունդ տուած է, երբ օրէնքը չարաչար գործածած է: Ես ժամանակ չունիմ հիմա պատմութենէն, ոչ ալ Ալֆիերիի բռնաւորութիւնէն ապացոյցներ մէջ բերել հոս. եթէ իմ տեղս բժիշկ Շիշմանեանն ըլլար` երկար յօդուածով մը կը հասկցնէր ձեզ թէ միապետութիւնը սահմանադրութենէն կ՚ելնէ, թէ սահմանադրութիւնը միապետութենէն:

Այնչափ զզուեցաւ Ասլանեան ամիրաներու բռնած ընթացքէն, որ ամիրաներու հետ բոլոր մարդերն ալ սկսաւ ատել. ահ, կ՚ըսէր օր մը, ջրհեղեղ ըլլայի եւ ամէնը ջնջէի: Շատ ուշ հասկցաւ անշուշտ, որ նախախնամութիւնը մարդերը ջնջելու համար ջրհեղեղէն ետքը բժիշկները ղրկեց աշխարհ, որք հին ժամանակներու մէջ ջրհեղեղէն աւելի գործ տեսան, շատ ուշ հասկցաւ, բայց բնութիւնը շատ կանուխ զգացուց իրեն թէ բժիշկ ըլլալու էր: Եւ արդարեւ քաջ բժիշկ ըլլալու համար նախ եւ առաջ ինչ պէտք է ունենալ: Ապառաժի ձեւով սիրտ մը: Ետքը: Ետքը` դանակ, ասեղ եւ դերձան: Ուրիշ: Մատիտ մը եւ կտոր մը թուղթ: Ասլանեան Այս ամէնն ունելով ունէր, մանաւանդ առաջինը, որու շնորհիւ կրնար սառն արիւնով ձեռք կտրել, աչք հանել, ոտք կոտրել, եւ վերջը կարել: Եթէ նոր աշխարհը բժիշկներու համար ալ կարի մեքենաներ հնարէր` բժիշկները Այս ձանձրութենէն ալ կ՚ազատուէին, մանաւանդ հիւանդներն ալ չարչարանքէն: Ասլանեան, ինչպէս ըսինք, բժշկութեան կոչում ունէր, ներգործապէս եւ կրաւորապէս, ուստի ճեմարանէն ելնելէն քանի մը ամիս ետքը, արքունի բժշկական վարժարանը գնաց: Դարձեալ իւր մեղուաջան աշխատութեամբն սորվեցաւ, թէ ինչպէս կը սպաննուին մարդեր… առանց զէնքի… Երբ կը տեսնեմ մարդասպան մը, որ դատի ելած ժամանակը իւր յանցանքը պարապ տեղը ուրանալու կ՚աշխատի, կը զարմանամ, թէ ինչու դատաւորներուն դառնալով ես բժիշկ եմ չըսեր` ինքզինքը արդարացնելու համար: Երբեք ամիրաներու կամ պատրիարքներու առջեւ ծունկ չոքելով յանձնարարական թուղթ չմուրաց, միայն իւր խելքէն, ջանքէն յանձնարարուելով աստիճանէ աստիճան բարձրացաւ: Տասնապետ, յիսնապետ, հարիւրապետ, հազարապետ ըլլալէն ետքը փաշայութեան բարձր աստիճանն ելաւ, ուր կը վախնամ ես ելնելու: Ահա մարդ մը, որ կրնայ ըսել հանդարտ խղճմտանքով եւ պարծանքով իմ գործերուս զաւակն եմ: Այսօր սուր մ՚ալ կը կախէ մէջքէն, որպէսզի դեղերովը եթէ չկարենայ նպատակին հասնիլ` սուրը քաշէ: — Կը փափաքէի, որ բոլոր բժիշկներն ալ մէյ մէկ սուր կրէին, իբրեւ նշան իրենց արուեստին: — Կրնանք վկայել իրեն համար, որ արհեստը չարաչար չգործածեր, երբեմն աղքատներն ալ կ՚այցելէ առանց դրամ ընդունելու — այսպէս չվարուող բժիշկներն բամբասանքի կ՚ենթարկուին. լաւ, բայց գնա հարուստ վաճառականի մը եւ աղքատի մը համար կտաւ ուզէ, կը ծաղրեն քեզի չեն ալ բամբասուիր: — Օր մը երկու ծեր եւ հիւանդ կիներ իրեն դուռն ափ առած էին: Սպասաւորն դուռը բացաւ եւ կարծելով, թէ Այս կիներու ներկայութիւնն ձանձրոյթ կը պատճառէ փաշային` վռնտեց զանոնք ըսելով, ինչպէս որ սովորութիւն է.

—Հոս չէ, դուրս ելաւ:

Փաշան վերէն իմանալով եղելութիւնը` պատուհանը բացաւ եւ ըսաւ.

—Թող տուէք կիներուն ինձի գալ:

Եւ այդ ծերերը քովն առնելով անոնց բազկերակները քննեց, բայց ոչ ունելիով, ինչպէս կ՚ընեն փափուկ բժիշկներէն ոմանք. դեղագիրը գրեց եւ ճամբեց:

Մինչեւ հոս իբրեւ Ասկղեպիոսի աշակերտ ներկայացաւ Ստեփան փաշան. ասկից ետքը պիտի տեսնենք զինք ազգային ասպարէզին մէջ Անաքարսիսի աշակերտ ատենախօսութեան մէջ. Մովսէսի հետեւող… օրէնքներու գործադրութեան մասին, եւ կենդանի Պրոտէոս… գոյն փոխելու տեսակէտով:

Սահմանադրութեան հաստատութեան օրերը կը մօտենային, եւ ինքը կ՚ուրախանար, որ ամիրաներէն վրէժ լուծելու ժամը պիտի հնչէր, Այս պատճառով աշխատակից կ՚ըլլար այն ամէն անձերու, որ պատիւ ունին այսօր Սահմանադրութեան հաստատող անունը կրելու: Ժամը հնչեց. ֆալախան վերցուեցաւ եւ Սահմանադրութիւնը հրատարակուեցաւ: Ուրախութենէն նոյն օրը քանի մը ամիրայ ծաղրեց:

1862֊ին անդամ եղաւ Սահմանադրութեան Գործադիր ժողովին, որ չկրցաւ գործադրել Սահմանադրութիւնն` անոր համար, որ միւս անդամները Ստեփան փաշային պէս խիստ չէին գործադրութեան մէջ:

1863֊ին քաղաքական ժողովոյ անդամ եղաւ, եւ առաջարկեց, որ ազգային լրագիրներուն բերանը սանձ դրուի: Սահմանադրութեան բարեկամէ մը ասանկ առաջարկութիւն լսելը շատերուն զարմանք պատճառեց. բայց արդարացուց ինքզինք, առարկելով, թէ` սանձ դրուի ըսի, բայց չըսի թէ սանձ դրուելէն ետքը կառքերու լծուին: Այս առարկութիւնն այն ատեն իբրեւ գոհացուցիչ նկատուեցաւ, բայց Ստեփան փաշայ չկրցաւ իւր վրայէն վանել ժողովրդեան այն համոզումը, թէ` իւր կարծիքները դեռ հաստատ հիման վրայ չեն, եւ թէ այնքան փոխուելու ենթակայ են, որքան մարդուս դիրքը:

1874֊ին Երեսփոխանական ժողովոյ ատենապետութեան աթոռին վրայ ելաւ նստեցաւ: Գլուխ եղաւ ձախակողմեան անուանուած երեսփոխաններուն՝ որք կը պնդէին, թէ ազգին շահերը պաշտպանելու վրայ հիմնուած է իրենց կուսակցութիւնը, թէպէտեւ աջակողմեաններն ալ պոռալէ չէին դադրեր` թէ իրենք են ազգային շահուն պաշտպանները: Ձախ կողման մէջ այնչափ խորը գնաց, որ աջ կողմէն եկած հիւանդները չէր բժշկեր, կամ, լաւ եւս, չէր մեռցուներ: Ատեն եղաւ, ուր յայտնեց թէ Սահմանադրութեան վերաքննութիւնը ազգային շահերուն հակառակ էր. սակայն ժամանակ ալ եղաւ, ուր ոչ միայն համաձայն դատեց, այլ վարչութեան կազմակերպութեան համար ծրագիր մ՚ալ պատրաստեց եւ Փունջ լրագրի մէջ հրատարակել տուաւ: Իւր ատենապետութեան օրովն էր, որ յաջողեցաւ Խրիմեանը վար առնել` Սահմանադրութեան կէտերը, ստորակէտները, բութերը չգործածելուն համար, որոնց անգործադրելի ըլլալն ինքն ալ հաստատեց վերջէն իւր պատրաստած ծրագրովը: Քանի մը անգամներ դռնփակ նիստ ընելով` ժողովուրդը դուրս հանեց. խորաններուն ետեւը փնտռել տուաւ եւ քիչ մնաց, որ Աստուածածնայ պատկերն ալ դուրս հանել պիտի տար, որպէսզի ճնշման ներքեւ չխօսին երեսփոխանները: Երբեմն ալ ատենապետութիւնը վարեց այն նաւապետին պէս, որ նաւուն մրրիկի բռնուած ժամանակը օթեակը կը քաշուի եւ հրաժարական կը գրէ նաւուն տէրերուն: Ի վերայ այսր ամենայնի խոստովանինք նաեւ, թէ մեծ յարմարութիւն ունի ժողովը կառավարելու… երբ մրրիկ չկայ: Այնչափ լաւ համոզել գիտէ, այնչափ քաջ ուսած է կիրքերը յուզելու, կամ, եթէ ուզէ, խաղաղելու արհեստն, որ կարող է զոյգ մը աղաւնիներու իրարմէ պաղեցունել, կամ, եթէ ուզէ, կատուի եւ շան մէջ սէր եւ միութիւն հաստատել: Երբեմն երեսփոխաններն իրարու հետ զուգակշռելով կ՚ըսէի. 0տեան խորհելու է, Ասլանեան խօսելու է եւ Փափազեան գործելու է. եւ ամէն անգամ, որ ազգը տագնապալից ժամանակներ ունեցած է, ամէնուն ըսած եմ. կ՚երեւի որ դարձեալ Ասլանեան կը խորհի, Փափազեան կը խօսի եւ Օտեան կը գործէ: Այսպէս վեց եօթը տարի ատենապետութեան պաշտօն վարած է: Թէպէտեւ եթէ այսօր օրակարգը աչքէ անցունելու ըլլանք` կը տեսնենք, որ ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ բանտ մը` որուն մէջ եօթը տարիէ ի վեր բանտարկուած խնդիրներ կան, զորս հարցնող փնտռող չկայ. մեռած խնդիրներ ալ պակաս չեն հոն: Օրակարգին մէջէն ելնող խնդիրները փախչելով բանտէն խալսողներուն կարգէն են: Սակայն ասոնց պատասխանատւութիւնը ատենապետին վրայ բեռցունելն անիրաւութիւն է. վասն զի քանի որ երեսփոխանութիւնը միշտ շնորհակալութիւն յայտնած է իր ատենապետին, դիւրին է գուշակել թէ ուրիշ ատենապետի մը օրով ոչ թէ միայն խնդիր մը, այլ երեսփոխաններն ալ չպիտի կրնային ելնել օրակարգին մէջէն:

Գրական ասպարէզին մէջ մտած չէ, թէպէտեւ կրնար հոն աթոռ մը ունենալ: Եթէ քաջ խօսելու, մարդ համոզելու արհեստը պարունակող գիրք մը հրատարակէր` մեծ ծառայութիւն մը պիտի մատուցանէր ազգին: Վասն զի մեր երիտասարդներէն շատերն, որ ինքզինքնին պերճախօս կը կարծեն` մինչեւ այսօր օգուտ քաղած չեն մարդ համոզելու արհեստէն… երբ հացավաճառի մը կամ մսավաճառի մը առջեւ գտնուին: Ստեփան փաշան եթէ փափաքէր` դժուարութիւն չէր կրէր նաեւ հրատարակելու գիրք մը Առողջաբանութիւն անունով եւ որուն մէջ ընդարձակօրէն խօսիլ գոնէ մէկ հիւանդութեան վրայ, որ բժշկուելու ենթակայ է, ինչպէս նաեւ այն տենդերուն վրայ, որ առաջ կու գան խօսք ուզելէն եւ ատենապետին խօսք չտալէն: Վերջապէս գրելու ձիրք եւ դիւրութիւն ունենալէն ետքը, չգիտենք թէ ինչ պատճառաւ այսչափ հեռի կ՚ապրի այդ ասպարէզէն:

Սկզբունքներուն գալով` կրնանք հետեւեալները կարծել… Այս տարուան համար:

Բարկութեանդ մէջ լեզուիդ իշխէ, ականջներուդ համբերութիւն մաղթէ, իսկ կիրքերուդ յարատեւութիւն:

Կարծիքները պէտք է սպասաւորներու պէս գործածել, շոյելու է զանոնք, եթէ քեզի շահ կը բերեն. իսկ վռնտելու է, երբ շահուդ կը դպչին:

Բամբասանքը հով մ՚է, որ կու գայ, կ՚անցնի, վայ անոնց, որ ամէն հովէ կը շարժին:

Ստեփան փաշայ վայելուչ հագուստով, միջին հասակով, միջին գերութեամբ գեղեցիկ մարդ մ՚է: Վարդի պէս կարմիր այտեր եւ ածուխի պէս սեւ յօնքեր ու մազեր ունի:

Ամէն անգամ որ տեսած եմ զինքը Երեսփոխանական ժողովոյ ատենապետական աթոռի վրայ` կարծած եմ, թէ լուծողական դեղ խմած է որ մօտ է իւր արդիւնքը ցուցնելու, եւ միշտ ասանկ պարագաներու մէջ է, որ ոտք ելնելով յայտարարած է «Ատեանը գոցուած է, տեարք երեսփոխանք»:
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՏԷՐՈՅԵՆՑ
Յովհաննէս Տէր ոյենց կամ Յովհաննէս պատուելի կամ Պրուսացի Յովհաննէս կամ Յովհաննէս Տէր Կարապետեան կամ Չամուրճեան Յովհաննէս, օգնական Պետրոս Առաքեալին, աստուածաբան, մատենագիր, փաստաբան դեւերու, լեզուագէտ, մաթեմաթիկոս, խմբագիր, դասատու, կրիտիկոս, ծնած է անցեալ դարուն վերջերը, Պրուսիայի գիւղերէն մէկուն մէջ: Իւր ծննդեան հետեւեալ գիշերը ծնան դեւերն, որոնց գոյութիւնն այն թուականէն ի վեր հաստատուած ճշմարտութիւն մ՚է:

Թուաբանական հաշուով պարտ էր իրեն կիրակի օր մը գալ աշխարհ, բայց ջերմեռանդ եւ բարեպաշտ ըլլալով ուզեց սուրբ պահել հանգստեան օրն եւ, Այս պատճառով, քսանչորս ժամ երկարաձգելով իւր ծնունդն, հետեւեալ օրը բարեհաճեցաւ ի լոյս գալ: Ականատես եւ հաւատարիմ պատմագիրներ կ՚աւանդեն, թէ երբ մայրն եկեղեցի կ՚երթար իւր սովորական աղօթքն ընելու՝ ինքն ալ մօրն արգանդին մէջ երկրպագու կ՚ըլլար Պետրոս առաքեալին պատկերին: Ոմանք Այս աւանդութիւնը կը հաստատեն, պատմելով թէ՝ ամէն անգամ, որ դիպուածով Այս առաքեալին խօսքը կը բացուէր, մօրը ցաւը կը բռնէր եւ որ չէր անցներ մինչեւ որ եկեղեցին չերթար եւ այն պատկերէն կտոր մը… չուտէր: Դրացի կիներու այն գուշակութիւններն, որովք կը մարգարէանային յայտնելով իւր մօրը, թէ տղադ կամ ձկնորս պիտի ըլլայ կամ ուրացող, լիովին կը վաւերացունեն պատմագիրներուն խօսքերուն ստուգութիւնը: Տէրոյենցի բարեպաշտութիւնը այսօր առած դարձած է, վկայութիւններու կարօտութիւն չունի: Ծնած օրէն սկսաւ պահեցողութեան. չորեքշաբթի եւ ուրբաթ օրերը, երբ մայրն ծիծն անոր բերանը կը դնէր, Տէրոյենց կը մերժէր, նետելով իւր մօրը վրայ այնպիսի նայուածք մը` որ կը թարգմանուէր, ինչու կը ստիպես զիս պահքս աւրել, մայրիկ, — Այս թարգմանութեան ճշտութեանը կը վկայենք, որովհետեւ Տէրոյենցինը չէ: — Ծոմապահութեամբ ալ ոչ նուազ նշանաւոր է Պատուելին. եթէ այսօր դասատու մը կամ խմբագիր մը դրամ չունենայ հաց առնելու եւ մինչեւ իրիկուն անօթի մնալ ստիպուի` Տէրոյենցի պէս բարեպաշտ է, կ՚ըսեն:

Չամուրճեան Պրուսա անցուց իւր մանկութեան եւ պատանեկութեան օրերը: Ամէն առաւօտ կանուխ եկեղեցի կ՚երթար: Իւր աղօթքին մէջ թէպէտեւ երկնից արքայութիւնը կը խնդրէր, սակայն հարուստ ամիրաներ ալ խնդրելու չէր մոռնար: Նեղութեան ժամանակները կը ստիպուէր երբեմն մարդուս սխալական ըլլալը հաստատել, ըսելով, արքայութիւն խնդրենք, բայց հացագործը դրամ կ՚ուզէ, ամիրաներ տուր ինձի, Աստուած, եւ ամէն բան ունեցած կ՚ըլլամ: Աղօթքն աւարտելէն ետքը` շապիկ կը հագնէր ու ձայնաւորութիւն կ՚ընէր: Ձայնն այնչափ բարձր էր, որչափ իւր ոճը, այնչափ անուշ, որչափ իւր յօդուածները եւ այնչափ բարակ, որչափ «Երեւակին» թուղթը:

1832֊ին Պոլիս եկաւ Տէր֊Կարապետեան իւր ձեռքն ունենալով պայուսակ մը, որ կը պարունակէր չորս շապիկ, վեց վարտիք, քանի մը հայերէն գրքեր, քիչ մը զրպարտութիւն, ծրար մը կռիւ, չորս թաշկինակ, կտոր մը պանիր, եւ կտոր մ՚ալ վեհանձնութիւն: Ասոնցմով կրնամ, կ՚ըսէր, քիչ մը ժամանակ ապրիլ: Արդարեւ երեք չորս ամսի չափ Պոլսոյ փողոցները քննելէն ետքը, ներկայացաւ Յովհաննէս Գալֆային, որ իւր զաւակներուն եւ աղքատներուն համար մասնաւոր վարժարան մը բացած էր Իճատիէ, զոր քանի մը տարի առաջ Միսաքեան Խաչատուր, երեւելի գրագէտ, Հնարաւանի փոխեց գրականութեան փոքրիկ ծառայութիւն մը մատուցանելու նպատակով: Այս վարժարանին դասատու֊տնօրէնութիւնը ստանձնեց Չամուրճեան: Նախ աշակերտներուն սկսաւ սորվեցնել, թէ ինչ գիրք առնելու է մէկն աղօթելու ժամանակ, թէ ինչ զգուշութեամբ ծռելու եւ գետինը համբուրելու է մէկը գայթակղութեան տեղի չտալու համար, եւ Այս ուսումն կամ գիտութիւնը լաւ տպաւորելու համար աշակերտներուն… ծունկերուն մէջ, առաւօտէ մինչեւ երեկոյ այնչափ երկրպագութիւն ընել կու տար, որ խեղճերուն բանթալոններուն ծունկերը երկու օրը անգամ մը կը բացուէին: Աշակերտներուն ծնողքը տեսնելով իրաց վիճակը, կաշիի կտոր մը կարեցին բանթալոն ներուն ծնկներուն վրայ: Աս ալ օգուտ չըրաւ, եւ աշակերտներն սկսան իրենց բանթալոն ը վեր առնելով աղօթք ընել: Աս ալ չյաջողուեցաւ եւ վերջապէս որոշուեցաւ, որ աշակերտներն իրենց բանթալոն ը հանեն եւ այնպէս աղօթեն: Այս եղանակաւ քանի մը տարուան մէջ աղօթք ընելու գիտութիւնն անոնց սորվեցունելէն ետքը, սկսաւ դասախօսել այն բաներու վրայ, զորս չէր գիտեր: — Այո, չէր գիտեր, բայց սորվելու մեծ փափաք ունէր: Ինքը ժամանակին յարգը լաւ գիտէր. ինքնիրմէ կ՚աշխատէր գիշեր ցերեկ եւ անշուշտ Այս անդուլ աշխատութեան շնորհիւն է, որ այսօր բաւական լեզուներ գիտէ, կ՚ըսեն: Եթէ այսօր լեզուները խառնելու պէտքն զգացուի՝ կարծենք իրմէ աւելի արժանաւոր եւ յաջողակ մէկը չպիտի կրնան գտնել: — Երբ այդ աշակերտները եկեղեցի կ՚երթային եւ դասուն ետեւը շարուելով երկրպագութիւն կ՚ընէին՝ ժողովուրդը կ՚ըսէր, ապրին, ապրին, ինչ ուսումնական տղաներ, եւ Չամուրճեան ինզինքը փառաւորուած կը կարծէր ազգին այսպիսի ծունկ չոքող աշակերտներ հասցնելուն վրայ:

1838֊ին աղաչուեցաւ ճեմարան մտնել իբրեւ փորձառու եւ իբրեւ ուսումնապետ: Հոն մտնելուն հետեւեալ օրը ծրագիր մը պատրաստեց եւ սկսաւ գործադրել: Այս ծրագրով աշակերտ մը ինը տարուան մէջ պիտի սորվէր հայերէն լեզուն այսպէս.

Երեք տարի քերականութիւն.

Երեք տարի ճարտասանութիւն.

Երեք տարի տրամաբանութիւն.

Քերականութիւնն ալ երեք տարիի բաժնեց.

Մասն առաջին՝ բառագիտութիւն.

Մասն երկրորդ` զուգադրութիւն,

Մասն երրորդ` շարադրութիւն:

Այս քերականութեան վերջին երկու մասերը արժանի չեղան լոյս տեսնելու, բայց առաջինը մեծ, խիստ մեծ ընդունելութիւն գտաւ… նպարավաճառներէն, որոնք յիշեալ քերականութեամբ սորվեցան, թէ ինչպէս պանիր կը փաթտուի թուղթերու մէջ: Խօսքին ութը մասերուն մէջ զգալի փոփոխութիւններ ըրաւ. Անունին պաշտօնը Մակբային տուաւ, Մակբայինը Դերանունին, Դերանուան պաշտօնը Շաղկապին, եւ այնպէս վարուելով բարեկարգեց Հայաստանը… Քերականութիւնն ըսել պիտի ուզէի: Վարժարանին յառաջադէմ աշակերտները սկսած էին այն քերականութեամբ սխալ խօսելու եւ սխալ գրելու վարժուիլ, երբ անոնցմէ մին անոր սխալները Պատուելիին ցոյց տուաւ: Այն օրէն ետքը յիշեալ Քերականութիւնն իբրեւ վարժութիւն տրուեցաւ աշակերտներուն, որ մէջի սխալներն ուղղելով կանոններուն համեմատ գրեն: Պատուելին հոն ալ չկրցաւ երկար ատեն մնալ, վասն զի ճեմարանը գոցուեցաւ:

1846֊ին լրագրական ասպարէզին դուռը բաց գտնելով ներս մտաւ: Թուղթ մը գտաւ, առաւ եւ վրան Հայաստան գրեց — Քիւրտստանը ըսէ, Քիւրտստան, կը պոռայ Սըր Լեյըրտ, — եւ սկսաւ հրատարակել: Հայաստան ով սկսաւ Հռովմի գահը գովաբանել, որով քիչ ժամանակի մէջ այնպիսի ջարդ մը տուաւ ընթերցողներուն, որ իրմէ զատ Հայաստան կարդացող չմնաց:

1848֊ին տեսնուելու բարեբախտութիւն ունեցաւ ֆերիերի կարդինալին հետ, որ Հռովմէն հոս ղրկուած էր մոլորեալ եւ հերետիկոս քրիստոնեաները համոզել, որ ս. պապին հողաթափը համբուրեն: Սկսաւ պատմել Տէրոյենց, թէ՝ ինչպէս եղեր է, որ նատուրա բառը նաշերէ էն ելած եւ, թէ` բրոչետերէ բառը բրո եւ չետերէ բառերէ ծնած է — բրո էրիկն, իսկ չետերէ կնիկն անշուշտ — թէ` բուրկատորիում բուրկա բառէն կ՚ելնէ — բուրկատիւն ալ մոռանալու չէ — թէ հայերը Քրիստոսի վրայ երկու նատուրա չեն ճանչնար, թէ` Հոգւոյն Սրբոյ համար միայն ի Հօրէ բրոչետիդ կ՚ըսեն, թէ ի Հոգւոյ բրոչետիդ ըսելը չեն ընդունիր հայերը, թէ՝ Հայաստանեայց եկեղեցւոյ դաւանանքը Հռովմայեցւոց պէս է, եւ թէ՝ հայերը Հռովմայ նախագահութիւնը կ՚ընդունին եւ կը փափաքին, որ սէր եւ միութիւն հաստատեն Հռովմայ աթոռին հետ: Չամուրճեան` Հասունի պէս ափ մը հայ չէր ուզեր արքայութիւն տանիլ, այլ կը փափաքէր, որ բոլոր հայերն մէկէն տանի արքայութիւն Հռովմի ճամբով: Սակայն չյաջողեցաւ, եւ եթէ այսօր հայերը դժոխք երթան` Պատուելին յանդիմանելու իրաւունք չունին:

1857֊ին սկսաւ Երեւակ անունով տխուր հանդէս մը հրատարակել: Օր չէր անցներ, որ հաւն երեք անգամ չխօսէր հոն: Դեւերու գոյութիւնը ուրացողները հերետիկոս կը հռչակուէին, եւ ինք ամէն ճիգ կը թափէր դեւերու գոյութիւնն հաստատել իւր գոյութեամբը, եւ, որ զարմանալին է, դատը միշտ կը վաստկէր: Հռովմայ եկեղեցւոյն դէմ խօսողները ազգին մէջ բողոքականութիւն տարածելու զրպարտութեան կը մատնուէին: Այն ատենները Մասիս, Մանզումէ եւ Մեղու, որք բաժանորդ չէին Երեւակին … կարծիքներուն, անդադար անոր դէմ կը խօսէին:

1864 մարտ 16֊ին Չամուրճեան ելաւ Մասիսի խմբագրապետին դէմ դատ բացաւ: Այս դատին համառօտ արձանագրութիւնը հոս կը հրատարակենք ի զուարճութիւն մեր ընթերցողներու:

Սրբազան պատրիարք. — Դուք երկուքդ ալ Հայաստանեայց եկեղեցւոյ զաւակ ըլլալով ինչ է պատճառն, որ քանի մը ատենէ ի վեր ձեր մէջը անհամաձայնութիւն մը կը տիրէ:

Տէրոյենց. — Ես անոր անձին հետ գործ չունիմ, սրբազան:

Ութուճեան. — Ես ալ չունիմ:

Տէրոյենց. — Ամէն թերթի մէջ ինձի կ՚անպատուէ:

Ութուճեան. — Սուտ է, ես բնաւ անպատուած չեմ զինքը, ես ճշմարտութիւնը կը գրեմ, ինքն է, որ կ՚անպատուէ զիս դռնամիջեան հերետիկոս անուանելով:

Սրբազան պատրիարք. — Ինչու անանկ բաներ կը գրես, պատուելի:

Տէրոյենց. — Որովհետեւ Նալբանդեանն ալ դռնամիջեան է եւ Այս Նալբանդեանը համարձակեցաւ օր մը դիւաց գոյութիւնը ուրանալ:

Տ. Հ. Հիւնքեարպէյենտեան. — Ատկէ բոլոր դռնամիջեաններուն հերետիկոս ըլլալը կը հետեւի:

Տէրոյենց. — Չհետեւիր մի եա:

Ութուճեան. — Միշտ պապականութիւնը կը պաշտպանէ, եւ երբ Հայաստանեայց եկեղեցւոյ դէմ յարձակում տեսնէ` ձայն չհաներ:

Տէրոյենց. — Հայաստանեայց եկեղեցին պաշտպանութեան պէտք չունի:

Սրբազան պատրիարք. — Պատուելին ասկեց վերջը Հայաստանեայց եկեղեցին պաշտպանելով Այս արատն վրայէն կը ջնջէ:

Տէրոյենց. — Կը պաշտպանեմ. բայց նախ պատիւս տեղը բերէք:

Հիւնքեարպէյենտեան. — Սակարկութիւն կ՚ընէք. Պատուելի:

Տէրոյենց. — Ինչ իրաւունքով ինձի եօթանասնամեայ ըսած է Մասիսի մէջ:

Ութուճեան. — Եթէ եօթանասնամեայ ըսած ըլլալուս համար հերետիկոս եղած կ՚ըլլամ, բուն տարիքդ զրուցէ, շաբաթ աւուր Մասիսին մէջ հրատարակեմ:

Տէրոյենց. — Միշտ կ՚անպատուէ զիս:

Ութուճեան. — Քաւ լիցի. ես խղճի ազատութիւնը կը յարգեմ: Եթէ Պատուելին խոստովանի թէ պապական է, այն ատեն բան մը չեմ ըսեր…

Տէրոյենց. — Եկեղեցին չընդունիր խղճի ազատութիւն:

Սրբազան պատրիարք. — Հաշտուեցէք:

Ութուճեան. — Ես անոր անձին հետ գործ չունիմ. առէք Մասիսը եւ հաշտեցուցէք, եթէ կրնաք, Երեւակի հետ:

Սրբազան պատրիարք. — Ինչ կ՚ըսէ, Պատուելի:

Տէրոյենց. — Հերետիկոսութիւն չընեն, որ ես ալ չգրեմ:

Տէրոյենց պատուելին Ութուճեանի ճակատէն համբուրելով կէս հաշտութեամբ տուն կը դառնայ: Քանի մը ամիս ետքը այնչափ ջերմ եռանդով կը սկսի ջատագովել պապականութիւնն, որ Մոնտ անուն անդրալեռնական լրագիրն 1864 դեկտեմբերի 12 թերթին մէջ հետեւեալը կը հրատարակէր.

«Կ. Պոլսոյ մէջ Երեւակ շաբաթական թերթ մը, չմիացեալ Հայոց ամէնէն
ներհուն եւ ամէնէն լուրջ անձէն խմբագրեալ, զանոնք իրենց հռովմէական եղբայրներէն բաժնող նախապաշարմանց եւ կանխակալ կարծեաց միջնորմը
խրամատեց… իւր զէնքերը Հռովմայ զինանշանները կը կրեն…»:

Խոստովանիմ եւ հաւատամ:

Խռովութիւն ամենեցուն:

Երեւակին երկրպագեսցուք:

Այս է ահա Պատուելիին խմբագրական կեանքը: Իւր շնորհիւ, ազգային լրագրական ասպարէզն տղայական եւ անօգուտ վիճաբանութիւններու թատրոն հանդիսացաւ: Երբ հայ թերթ մը փափաքէր քիչ մը լոյս վառել, Պատուելին կու գար, կը փչէր զայն: Մինչեւ այսօր երբ կրօնի խնդիր մը ծագի` Պատուելին առանց հրաւէրի սպասելու ասպարէզ կը նետուի եւ նկատելով, որ բողոքականութիւնը ազգին մէջ տարածելու ջանքեր կ՚ըլլան ֊ով սկիզբ կու տայ իւր յօդուածներուն, որոնց վերջ կը մաղթենք մեր բոլոր սրտով:

Բայց պատուելիին աղօթքներն ընդունելի եղած էին. գրեթէ միշտ Ամիրա մը գտնուած էր իրեն ձեռնտու: 1865֊ին Կարապետ Ամիրա նուիրեց Երուսաղէմին գումար մը, որուն տոկոսը, տասը ոսկի օսմանեան, Պատուելիին կը տրուի ի վարձատրութիւն Եկեղեցական պատմութեան մը, զոր պիտի գրէ Չամուրճին: Այս աշխատասիրութիւնը դեռ ի լոյս չեկաւ եւ գալու պատճառ մը չունի. վասն զի Պատմութիւնը գալուն պէս Պատուելիին տասը ոսկին պիտի երթայ: Տարակոյս չկայ, թէ կարելի եղածին չափ ընդարձակել պիտի ջանայ պատուելին Այս Պատմութիւնը:

Բացի Զոհալ եւ Երեւակ հանդէսներէն` քանի մը գիրքեր գրած ու թարգմանած է: Բասգալա Խորհրդածութիւնքն երեւելի տեղ մը բռնած է այսօր թարգմանութիւններու մէջ իւր… սխալներովը: Այս գիրքն աշտարակաշինութեան ժամանակ թարգմանուած ըլլալուն պատճառաւ է, որ Բասգալին ըսածը սխալ հասկցած է Պատուելին, թէպէտեւ ինքը կը պնդէ, որ շատ հաւատարիմ գտնուած է թարգմանութեանը մէջ, եւ եթէ տեղ տեղ սխալ թարգմանուած է` պատճառն այն է, որ բնագիրն սխալ գրուած է: Խորհուրդ Գաղտնի ընկերութեանց, որ դարձեալ անդրալեռնականութիւն կը հոտի եւ գլխու ցաւ կը պատճառէ: Քաղաքավարութիւն, ուսկից բնաւ օգուտ քաղած չեն Երեւակի եւ Զոհալի յօդուածները:

1871֊ին երեսփոխանական ժողովոյ անդամ ընտրուեցաւ, բայց ինքը մերժեց, առարկելով` թէ մեղք կը համարէր կիրակի օրերը ազգին բարիք ընելը: Չմոռնանք ըսել թէ` կիրակի օրը աղքատին ողորմութիւն ալ չտար:

Պատուելին իւր սուր յիշողութեան շնորհիւ կրօնի մասին ընդարձակ տեղեկութիւններ հաւաքած է գլխուն մէջ: Լաւ հեգնել գիտէ: Օր մը Իսկիւտար ս. Կարապետ եկեղեցւոյն մէջ տաղտկալի քարոզի մը ունկնդիր ըլլալէն ետքը դուրս ելաւ եկեղեցիէն ըսելով.

«Գաւազանը ասանկ մարդերու ձեռք տալու տեղ` կռնակը տալու է»:

Տրամաբանելու մեծ յաջողութիւն ունի. եւ եթէ հաճի օր մը, գոնէ օր մը, արդար դատի մը պաշտպան կանգնիլ, ակներեւ պիտի երեւի, որ զինքը գերազանցող չկայ Այս ճիւղին մէջ: Տիեզերական Պատմութեան ալ օտար չէ, եւ առանց ճակատը շփելու ծանօթութիւններ կու տայ այն ամէն անձերու վրայ` որոնց գործերը, քանիերորդ դարուն մէջ եկած ըլլալը, երբ մեռնիլը, դդումը միսով թէ ձէթով ուտելը, առաւօտները կաթ թէ խահուէ խմելը, շաբաթը քանի անգամ ածիլուիլը, կատու թէ շուն սիրելը կ՚ուզես իմանալ: Ամէնէն նշանաւոր հեղինակներուն գործերն ուշի ուշով կարդացած եւ ըղեղին մէկ անկիւնը զետեղած է:
Այն համբաւն, որ կը վայլէ եւ որ այնքան կը վայլէ իրեն` որքան իւր երկար վերարկուն, շատերու փափաք կը ներշնչէ անգամ մը գոնէ տեսնել Այս մարդն, որ հրապարակի վրայ անգամ գոռում գոչում կ՚ընէ: Ինչպէս ժամանակով Աղեքսանդր Դիոգինէսն, այնպէս ալ երբեմն ամիրաները պատուելին տեսնելու կ՚երթային. եւ երբ առաջարկէին իրեն խնդրէ մեզմէ ինչ որ կ՚ուզես, Պատուելին կը պատասխանէր. կը խնդրեմ որ դրամ տաք ինձի: Ամիրաներն Այս ազատ եւ հանճարեղ պատասխանին վրայ հիանալով, կը քաջալերէին զինքը ոսկիներով, զորս անձնուիրաբար կ՚առնէր Պատուելին… կիրակի օրերը, եւ այդ գումարներով Հայաստանեայց եկեղեցին կը պաշտպանէր:

Տէր֊Կարապետեան սովորական կերպով չնստիր իւր սենեակին պատուհանին առջեւ: Եթէ փողոցը նայիլ հարկ ըլլայ` մեզի պէս գլուխը պատուհանէն դուրս չհաներ, այլ ոտները: Շատ անգամ զարմացած եմ, թէ ինչպէս կրնայ տեսնիլ ոտներովը, մանաւանդ թէ անոնց վրայ ակնոց ալ չէր դներ: Ոտներէն մէկուն մատներէն անցած է իւր ծխափայտն, որ կարգելու իրեն գուլպայ հագնիլը: Եթէ հարկ ըլլայ իրեն յօդուած մը գրել կրօնի վրայ, կ՚երթայ գրասեղանին առջեւ, որուն վրայ միշտ անպակաս է գրիչ, մելան, ածուխ. վայրկեան մը կը խորհի եւ կը սկսի գրել: Գրութիւնն աւարտելուն պէս, կ՚երթայ բազմոցին վրայ կ՚երկննայ եւ գիրք մը առնելով կը կարդայ: Բարեկամ չունի… բացի գիրքերէն՝ որոնց իւրաքանչիւրն իւր տեսակին համեմատ շարած է մատենադարաններու մէջ:

Պատուելիին վարդապետութիւններն հետեւեալներն ըլլալու են.

Պէտք է մարդերն իրենց խօսքերէն դատել եւ ոչ գործերէն, եւ երբ մէկն ըսէ մեզ, թէ ես վաճառական եմ եւ երթայ լեռներն աւազակութիւն ընէ, պարտաւոր ենք զայն իբրեւ պատուաւոր վաճառական յարգել. վասն զի բերանը սրտին թարգմանն է:

Ժամանակին յարմարիլը փոքր մարդերու գործ է, մեծ մարդն այն է, որ գիտէ ժամանակն իրեն յարմարցնել. վասն զի հագուստը պարտաւոր է մարդուս յարմարիլ եւ ոչ թէ մարդս հագուստին:

Լաւ է սրբազան պապին ոտները համբուրել, քան Էջմիածնայ եպիսկոպոսներուն ձեռները:

Ոչ թէ ժամանակն, այլ դրամն է, որ կը փոխէ ամէն բան:

Երբ ճամբայ մը բռնեցիր` շարունակէ զայն, եթէ սխալ ալ ըլլայ:

Պատուելին պարզասէր է… հագուստի մասին, սխալ չհասկցուի: Օր մը երբեք մտքէն անցուցած չէ նեղ կօշիկներու մէջ չարչարել իւր ոտները. այնչափ մեծ եւ ընդարձակ են իւր ոտքի ամաններն՝ որոնց մէկ հատը միայն կրնայ երկու հոգի միանգամայն հագնիլ եւ առանց նեղութիւն իմանալու քայլել: Երկար վերարկու մը կ՚առնէ երբեմն իւր վրայ, ինչպէս երբեմն` վրան առաւ ճեմարանի ուսումնապետութեան պաշտօնը… ուրիշ մը եթէ վրայէն քաշէ առնէ վերարկուն՝ ինքը չիմանար: Կեանքին մէջ երբեք փողպատ եւ ողջմտութիւն գործածած չունի. ոչ թէ չունենալուն համար, այլ ինքզինք նեղութեան հպատակ չընելու համար. բանթալոնն շատ ընդարձակ է, հակառակ այն անհիմն զրոյցներուն` որովք շատերը կ՚ուզեն հաւատացնել թէ` իւր եկեղեցական պատմութիւնն աւելի ընդարձակ է:

Չամուրճեան հասակով եւ կզակով երկար, համբաւով եւ քիթով մեծ, գոյնով եւ մազերով ճերմակ, աչքով կապոյտ, քաջառողջ մարդ մ՚է: Ճակատն այնքան խորշոմ ունի, որ արդուկն անգամ բաւական չէ շտկել զայն: Մատներն երկար են եւ աստուածաբանութիւն գրելու կոչում ունին: Ուզած ժամանակը ձայնն այնքան հաստ կը հանէ, որ որոտման կարծիքը կու տայ լսողներուն:

Չամուրճեան կը նկարագրուի գետինը պառկած կռնակի վրայ եւ գիրք մը բռնած: Ճակատին վրայ մեծ տառերով վիմագրուած է կրօնք: Դեւերու խումբ մը շրջապատած են զինք եւ զինեալ են զէնքերով, որոց վրայ զրպարտութիւն դրոշմուած է: Քթին վրայ միշտ կը բզզայ մեղու մը եւ երբեմն կը խայթէ: Մասիս Արեւելեան մամուլ անոր վերարկուէն կը քաշեն: Քարաքաշեան կը ներկայացնէ իրեն տղու խաղալիք մը, որուն վրայ գրուած է կրօնական դրութիւն: Քովը գետնի վրայ փռուած է աքաղաղ մը, որ իրեն համար զոհուած է երեք անգամէն աւելի խօսած չըլլալուն համար: Քանի մը հոգիներ Պատուելիին գլխուն վերը կայնած փրցունել կ՚աշխատին այն պսակը, զոր նուիրած էր իրեն երբեմն պատրիարքարանի հաւատաքննութեան սուրբ ատեանը: Եւ Պատուելին իրեն շուրջը գտնուողներուն Այս հեգնութիւնները տեսնելով կը դառնայ անոնց կը նայի այնպիսի դէմքով մը, զոր մենք կ՚ունենանք երբ տասնչորս տրամ անգլիական աղ` ջուրի մէջ հալեցնելով խմենք:
ԿԱՐԱՊԵՏ Ս. ՈՒԹՈՒՃԵԱՆ
Կարապետ Ս. Ութուճեան, խմբագիր֊տնօրէն Մասիս պատուական լրագրոյ, ազգային երեսփոխան Ընդհանուր ժողովոյ, ծնած է Պալատ 1823 հոկտեմբերի 18֊ին: Վիպագիրներէն ոմանք կը ջանան հաստատել, թէ Ութուճեան ծնած ժամանակն այնպիսի հեգնական դէմք մը ունէր, որ կարծես դայեակին ըսել կ՚ուզէր. ինչ մեծ գործ տեսար: Կան պատմագիրներ, որ, հակառակը պնդելով, կը զրուցեն թէ Ութուճեան աշխարհ փոխադրուած ժամանակն այնչափ խոժոռադէմ էր, որ դայեակը վախենալով ինքզինքը սենեակէն դուրս նետեց եւ, գինիի մէջ քիչ մը մոխիր խառնելով խմելէն ետքը, դրացիներուն վազեց ազդարարել` թէ առջի գիշերը տեսած մէկ երազն կատարուած էր: Դայեակը երազին մէջ տեսած էր, որպէս թէ մէկն սագի փետուրով ահագին քարեր կը նետէր իւր վրայ: Երախան Այս բաներէն բնաւ տեղեկութիւն չունէր. իւր սովորութեանը համեմատ տասը տարի ետքը իմացաւ, սակայն այն ատեն ալ լրագիր չունէր, որ Ներքին Լուրերու մէջ հրատարակէր:

Կարապետ մօրն արգանդէն բաժնուելուն պէս զգաց՝ թէ մարդս պարտաւոր է նախ իւր փորը գոհացնել եւ ապա բաժանորդները: Ուստի մօրը ծիծերէն կախուեցաւ եւ այնչափ անյագաբար ծծել սկսաւ, որ քանի մը ամիսէն մօրը ծիծերը բոլորովին պարպեց, եւ ստիպուեցաւ մնացած ամիսներն աղուէսի կաթով անցունել:

1831֊ին ուսում եւ գիտութիւն առնելու համար Պալատու վարժարանը մտաւ այն ձեւով, որով կը մտնէ այսօր մրգավաճառներու խանութը խնձոր առնելու համար: Դասատուներու հետ շատ անգամ կը վիճաբանէր: Ապուշ տղայի մը պէս իրեն տրուած ամէն դասն առնելով տուն չէր դառնար. շատ անգամ իւր դասատուին կ՚ըսէր.

—Այս տուած դասը աղէկ չէ, ես աղէկ տեսակէն կ՚ուզեմ:

Դասատուն կը ջանար համոզել զինքը` թէ տուած դասը լաւագոյն է: Իսկ Ութուճեան դասատուին խօսքերուն բնաւ կարեւորութիւն չէր տար եւ կը պնդէր, որ դասն առաջին տեսակէն ըլլայ: Դասատուին կ՚առաջարկէր միշտ Այս խօսքը. ներսէն հանէ, զոր իւր հայրը կը գործածէր, երբ մսավաճառէն միս առնելու երթար: Իրաւունք ունէր Ութուճեան Այս խօսքը կրկնելու, վասն զի այն ժամանակի դասատուներն հիմակուան մսավաճառներէն աւելի ճշմարտախօս չէին: Այս ընթացքով եւ փափաքով իւր բոլոր ընկերները գերազանցեց հայկաբանութեան եւ սատանայութեան մէջ: 1834֊ին Պալատի վարժարանին հրաժեշտ տալով` Գանլը Քիլիսէի դպրոցը գնաց: Քանի մը տարի հոն աշակերտելով՝ կատարելապէս ձեռք բերաւ Հայկաբանութիւնն եւ Ճարտասանութիւնը: 1838֊ին մտաւ ճեմարան, ուր ճեմելէն զատ բան չսորվեցաւ:

Հայրն` որ շատ հարուստ չէր, զաւկին ճեմելը տեսնելով` գիրքերն առաւ իրմէ եւ արդուկ մը տուաւ, որ անով հագուստներ արդուկէ: Այն ատեն ցաւօք սրտի համոզուեցաւ Կարապետ, որ աշխարհաբարն ուղղելէն առաջ վերարկուներ եւ վարտիքներ ուղղել պէտք էր: Հնազանդեցաւ հօրը հրամանին եւ սկսաւ խանութը երթալ: Շատ չանցաւ, հոն ալ փայլեցուց իւր հանճարը. մէկ ժամուան մէջ քառասուն վերարկու կ՚արդուկէր, թէպէտեւ շատ անգամ կը խանձէր զանոնք, բայց տրամաբանութեան ուժով յանցանքը կամ երկաթին վրայ կը բեռնաւորէր կամ կրակին վրայ: Եւ Այս եղանակով քանի համոզէր յաճախորդներն այնքան աւելի փափաք կու տար գիտութիւններու` զորս ուրիշները խաբելու համար ստեղծուած կը կարծէր: Երբեմն Հայր Արսէնի քերթուածները կարդալու կը զբաղէր եւ յաճախորդները ժամերով սպասել կու տար: Պարապոյ ժամերուն մէջ բնաւ չէր մոռնար աշխարհաբար գրութիւն մը գրաբարի դարձունելէն ետքը նորէն աշխարհաբարի վերածել: Օր մ՚ալ տեսաւ, որ թիկնոցին երեսը շատ հինցած էր, շրջեց զայն ու հագաւ, եւ երբ հայրն պատճառն հարցուց՝ պատասխանեց, թէ թիկնոցը գրաբարէն աշխարհաբարի դարձուց: Բնական է, որ կարդալու համար սրտին մէջ այնքան փափաք սնուցանող մէկը լաթեղէն ասպարէզն խիստ անձուկ գտնար. ուստի թողուց հօրն արուեստն եւ դասախօսութեան սկսաւ:

1845֊ին ազգային վարժարաններու եւ քանի մը տուներու մէջ այցելու դասատու ընդունուեցաւ: Երեք տարի Այս պաշտօնն ամէն յաջողակութեամբ վարելով քիչ մը դրամ պատրաստելէն ետքը միտքը դրաւ Բարիզ երթալ ու վաճառականութեան դպրոց մտնել:

1848֊ին Պոլիսէն մեկնեցաւ Բարիզ երթալու համար, ուր երկու տարի ու կէս վաճառականութեան վարժարանին մէջ առեւտրական գործերու վրայ կատարեալ հմտութիւն առնելէն ետքը, 1851֊ին Պոլիս դարձաւ եւ հետեւեալ օրն ուզեց վաճառատուն մը բանալ: Վաճառականութեան համար պէտք եղած ամէն բաներն ունէր, միայն ստակ չունէր: Իր դէմ ելնող բոլոր բարեկամներուն կ՚առաջարկէր, որ դրամագլուխ դնեն եւ իրեն հետ ընկերութեամբ վաճառականութիւն ընեն. իսկ անոնք կը մերժէին անոր առաջարկութիւնն: Վհատութիւն եկաւ վրան. եւ որովհետեւ վհատութիւնն մեր ազգին մէջ մարդս կամ գերեզման կը տանի կամ խմբագրութեան ասպարէզը կը նետէ, Այս վերջինին մէջ ձգուելու դժբախտութիւնն ունեցաւ:

1851֊ին Մասիս անունով լրագիրն հրատարակելու ձեռնարկեց: Այս լրագիրն բնաւ նպատակ չունէր հասարակութեան լուրեր տալու. այլ պարզապէս կը հրատարակուէր աշխարհաբար լեզուն կոկելու եւ գեղեցկացնելու համար: Եթէ մինչեւ մօտ ատեններս լուրերն ամէնէն ուշ կը հաղորդէր` պատճառն այն էր, որ զանոնք սահուն եւ կոկիկ աշխարհաբարի կը վերածէր եւ այնպէս ի լոյս կը հանէր: Եւ այն լուրերն, որոնց մէջ խորթ բառեր կը գտնուէին, բնաւ չէին հրատարակուեր Մասիսի մէջ, որքան ալ օգտակար ըլլային իւր ընթերցողներուն. լաւ է, կ՚ըսէր, որ ընթերցողներս վնասուին քան թէ Մասիսի լեզուն: Զարմանալի չպիտի թուի անշուշտ, եթէ յայտնեմ, որ երբեմն սկզբունք ալ կը զոհէր լեզուին. եւ եթէ ապակեդրոնացականութեան դէմ այնքան յարձակեցաւ 1872֊ին` պատճառն ապակեդրոնացականութեան ազգին վնասակար ըլլալը չէր, այլ իւր դժուարահնչելի եւ երկար ըլլալն էր: Կեդրոնացումը, կը պնդէր, մեր ազգին համար ամէնէն լաւն է. վասն զի, կ՚ըսէր — մտքէն — կոկիկ բառ մ՚է եւ ականջին անուշ կը հնչէ. մինչդեռ, կ՚ըսէր — մտքէն — կործանում է մեր ազգին ապակեդրոնացականութիւնն որ ճաշակի տէր ականջներու խորթ կու գայ: Եթէ այն ատեններն ապակեդրոնացականութեան տեղ ապակեդրոնում կամ տարակեդրոն բառը առաջարկուէր` շատ հաւանական էր, որ ազգին շահն ազգին ականջներու չզոհուէր: Ինչ ալ ըսեն իւր թշնամիները, գոնէ կը միաբանին Այս կէտին վրայ, թէ բաւական կոկած է աշխարհաբար լեզուն. եւ Այս ճշմարտութեան համոզուելու համար 1850֊ի աշխարհաբարները կարդալը հերիք է: Չմոռնանք խոստովանիլ, թէ Ութուճեան իւր քերականութեան մէջ ներդաշնակութեան առաջին տեղ տուած ըլլալով` բաւական բառեր հարստահարած է, շատ բառեր սպաննած է, բայց Այս դարուս մէջ որ բարեկարգութիւնն առանց արեան կարելի եղած է, որ աշխարհաբարի բարեկարգութեան համար զոհողութիւններ չըլլան:

Ուրիշ խմբագիրներու պէս շաբաթն անգամ մը չփոխեր իւր կարծիքները: Թերեւս առարկուի, թէ կարծիք ըսուածը լաթի պէս է, մէկը շատ լաթ ունենալու է, որ շաբաթն անգամ մը կարենայ փոխել: Կարծիքներու մասին աղքատ չէ ինքը, մանաւանդ թէ զինքը աղքատ ամբաստանողներէն շատ աւելի հարուստ է, բայց զանոնք չփոխելը այն հիման վրայ հաստատուած է, թէ մարդս այն ատեն փոխելու է կարծիքը, երբ կը հիննայ եւ ալ չգործածուիր: Ամէն կարծիքներն իրարու ետեւէ գործածելը` ըստ մեզ, միտքը շռայլութեան վարժեցունել է, եւ ինքը շատ խոհեմութեամբ կը վարուի իւր կարծիքներուն վրայ հաստատ մնալով: Արժէթուղթերու գիներուն հետ ալ իր կարծիքներուն պէս կը վարուէր Մասիսի մէջ, բնաւ չէր փոխեր զանոնք: Երբ արժէթուղթերուն գիները երկու ֆրանկ բարձրանային, պէտք է, կ՚ըսէին, Մասիսի մէջ արժէթուղթ գնել եւ Ղալաթիոյ հրապարակին վրայ երկու ֆրանկ շահով ծախել:

Արդարութեան ջերմ եւ նախանձախնդիր պաշտպան է: Ոեւէ խնդիր մը անաչառութեամբ քննելու համար զայն կը պարզէ, անոր մէջ ճշմարտութենէ առաջ բաժանորդ կը փնտռէ. վասն զի առանց բաժանորդի ճշմարտութիւնը չպաշտպանուիր: Երբ կը տեսնէ, որ ճշմարտութիւնը խոհեմութեամբ կը վարուի` անոր կուսակից կ՚ըլլայ. իսկ երբ կը նշմարէ, որ կը յանդգնի իրեն շահուն դպչիլ` բոլոր ուժովը կը զինուի անոր դէմ. եւ իրաւունք ալ ունի, քանի որ անձնապաշտպանութիւնը օրէնքն ալ կը ներէ:

Շատերն իրեն մոռացկոտ բնաւորութենէն օգուտ քաղելով` երբեմն երբեմն յաջողած են իւր ազգօգուտ լրագրոյն մէջ հակասական նամակներ հրատարակել տալ: Բայց քանի մը տարի առաջ Շահ֊Հիւսեինի խնդրոյն նկատմամբ Փունջի դէմ բացած դատէն խրատուեցաւ եւ հիմա առջի գրածները չմոռնալու համար մատը դերձան կը կապէ:

Եւ որովհետեւ Այս դատն 1875֊ին` բոլոր փաստաբաններն եւ գրագէտները յուզեց, հարկ կը համարինք անոր վրայ համառօտ ծանօթութիւն մը տալ: Գրիգորիս եպիսկոպոս Ալեաթճեան, Երզնկայի առաջնորդ, իւր պաշտօնատեղին երթալէն անմիջապէս ետքը հանրածանօթ չարագործ Շահ֊Հիւսեինի դէմ նամակ մը կը գրէ Մասիսին: Սոյն նամակին հրատարակութենէն քանի մը ամիս ետքը նորին գերապատւութիւնը ի նպաստ Շահ֊Հիւսեինի նամակ մ՚ալ կը ղրկէ Մասիսին, որ կը հրատարակէ իւր էջերուն մէջ: Ժողովրդեան ատելի չարագործի մը Մասիսի մէջ փառաբանուիլը տեսնելով Փունջ ` իւր պաշտօնակցին վրայ կը յարձակի ապուշ, կենդանի, քսու եւ վատ պատուանուններով: Մասիս Այս պատուանուններէն վիրաւորուած կ՚ենթադրէ իւր անձնականութիւնն եւ ի դատ կը հրաւիրէ Փունջը: Այս դատին պզտիկ պատկերը կրնայ համարուիլ հետեւեալը.

Դատաւոր. — Ինչու համար Այս մարդուն պատուոյն դպար:

Փունջ. — Ես չհայհոյեցի:

Մասիս. — Ինձի վատ եւ կենդանի ըսելէն ետքը հիմա կը պնդէ, որ կենդանի բառը մարդ կը նշանակէ, եւ աս նշանակութենէ կ՚եզրակացունէ, թէ ես ալ մարդ եմ:

Դատաւոր. — Մարդ բառը չէք ընդունիր, անոր դէմ կը բողոքէք:

Մասիս. — Չէ, մարդ եմ, բայց կենդանի չեմ:

Փունջ. — Եթէ կենդանի չես, ուրեմն մեռեալ ես:

Մասիս. — Մեռեալը դուն ես:

Փունջ. — Կենդանի բառն անասուն չնշանակեր… եթէ ինձի չէք հաւատար` Տէրոյենցի, Լուսինեան Խորէն եպիսկոպոսի հարցուցէք:

Մասիս. — Հարցնելու պէտք չկայ, կենդանի բառը հոս գէշ մտքով դրուած է:

Փունջ. — Ես աղէկ մտքով դրի:

Մասիս. — Վատ բառին համար ինչ պիտի ըսէք:

Փունջ. — Վատը ցած չնշանակեր:

Մասիս. — Բարձր կը նշանակէ:

Փունջ. — Բարձր ալ չնշանակեր: Ես միայն Այս գիտեմ, որ այդ բառը քու արարքդ նշանակող բառ մ՚է:

Մասիս. — Հայհոյութիւն է:

Փունջ. — Ոչ. վատ բառը ծոյլ, թոյլ, յոյլ կը նշանակէ:

Մասիս. — Դուն ես ծոյլ, թոյլ, յոյլ… նոյնայանգ բառերը ժողվեր եկեր է… ոտանաւոր շինելու չեկանք հոս:

Դատաւոր. — Ծոյլ ըլլալը կրնաս հաստատել:

Մասիս. — Անկարելի է:

Փունջ. — Եթէ ծոյլ չէ` վախկոտ է, վասն զի վատը վախկոտ ալ կը նշանակէ:

Դատաւոր. — Ես այդ բառերը պատրիարքարան կը ղրկեմ, անոնց ինչ ըլլալը կը հասկնամ եւ յետոյ ձեզի կը կանչեմ:

Բառերը պատրիարքարան գացին եւ հոն մնացին: Եթէ օր մը ելնեն՝ հասարակութիւնը հարկաւ պիտի լսէ ու իմանայ անոնց նշանակութիւնները: Սակայն երկու խմբագիրներն պատուաւոր կերպով հաշտուեցան եւ յաղթութիւնը մնաց… երկուքին ալ քովը:

Պաշտպան է ոչ միայն ճշմարտութեան, այլ նաեւ պատրիարքներու… որչափ ատեն որ ասոնք մնան պատրիարքական գահուն վրայ, երբ գահէն վար իջնան` ինք ալ կը դադրի անոնց համակարծիք ըլլալէ: Այս դարաւոր սովորութեանը շնորհիւ է, որ հիմակուան ամենապատիւ Ներսէս պատրիարքի օրով պաշտպանեց Խաչատուր կաթողիկոսը, Վանցի Պօղոս Վարդապետն եւ ի տանէն Մամիկոնէից Մամբրէ եպիսկոպոսը, զորս կը հարուածէր Խրիմեանի օրով: Որչափ ալ անհեթեթ ըլլայ պատրիարքի մը որոշումը՝ զայն յարգելու սովորութիւն ունի, եւ տարակոյս չունինք, որ եթէ Կալիգողայի օրով խմբագրութեան պաշտօնին մէջ գտնուած ըլլար` գովաբանելով պիտի դրուատէր Կալիգողայի այն որոշումն, որով ձին հիւպատոս անուանել կ՚ուզէր եւ անշուշտ խմբագրական յօդուածով մը ձին ալ պիտի շնորհաւորէր ըսելով.

«Հռովմայեցիներու համար նոր դարագլուխ մը բացուեցաւ:

«Մինչեւ հիմա հիւպատոսները իրենց պաշտօնը չարաչար գործածելով ժողովրդեան գանգատներուն առիթ տուած էին:
«Բարեխնամ Կալիգողա կայսրը ժողովրդեան գանգատներն ու բողոքները նկատողութեան առած ժամանակը` փափաքելով միանգամ ընդմիշտ անոնց վերջ տալ` հիւպատոսն իւր պաշտօնէն հրաժարեցուց եւ անոր տեղ անուանեց իւր հաւատարիմ վսեմափայլ ձին, որուն մատուցած ծառայութիւններն արդէն ծանօթ են մեր ազգայիններուն:

«Քաջայոյս ենք, որ նորընտիր, հայրենասէր եւ արդարակորով ձին իւր խոհական եւ փորձեալ քաղաքագիտութեամբը ամէն ճիգ պիտի թափէ երկրին եւ ժամանակին պահանջումներուն համեմատ բարեկարգութիւններ ընելով ժողովրդեան յարգն ու համարումն իրեն գրաւել:

«Անօգուտ չըլլար յիշել նաեւ, թէ վսեմափայլ ձին գէշ տնօրէնութիւն մը ըրած չհամարուիր, եթէ իրեն օգնական կարգն մեծապատիւ (Այս անուն) էշն, որ ծերակոյտին ժողովին մէջ մեծ ձայն ունեցած է ժամանակով, էշն որ սերելու պատիւն ունի այն ազնուական աւանակէն, որ մեծ տեղ մը գրաւած է Հին Պատմութեան… ախոռին մէջ»:

Այս խմբագրական յօդուածը գրելէն քանի մը օր ետքը Ներքին Լուրերուն մէջ պիտի կարդայինք հետեւեալները.

«Ժողովուրդը շնորհակալութեան ուղերձ մը գրեց Կալիգողա բարեխնամ կայսեր իւր ձին հիւպատոս անուանելուն համար:

«Այսինչ կառավարութեան դեսպանն երէկ հիւպատոս ձիին այցելութիւն մը տալով երկու ժամու չափ տեսակցեցաւ հետը:

«Այսինչ կառավարութիւնն իւր խնդակցութիւնը յայտնելու նպատակով հիւպատոս ձիին պատուանշան մը ղրկեց: Վսեմափայլ ձին հեռագրով շնորհակալութիւն յայտնեց յիշեալ կառավարութեան:

«Երէկ գիշեր վսեմափայլ հիւպատոսին ախոռին մէջ կոչունք տրուեցաւ դիւանագէտներուն, բոլոր երեւելի ջորիներն իրենց ազնուաշուք ընտանիքներովն եւ նշանաւոր էշերն պարահանդէսի զգեստով մեծ փայլ մը կու տային սոյն շքեղ հանդէսին: Էշերուն կենացը գաւաթներ պարպուեցան»:

Այսչափով չպիտի շատանար, այլ պիտի առաջարկէր ճանճերէ զինուոր առնել, մեղուներու վրայ տուրք դնել, ուղտերը թաղապետութեան անդամ անուանել եւ հասարակաց ապահովութեանը համար մրջիւններէ ոստիկանութիւն մը կազմել. եւ վերջապէս պիտի առաջարկէր ինչ որ Այս այլանդակ կայսրը կը խորհէր:

Մենք զինքը մեղադրելու նպատակաւ չէ, որ Կալիգողայի ղրկեցինք Ութուճեանը, այլ ցոյց տալու համար այն ընդունելութիւնն, զոր կ՚ընէ ամէն պատրիարքներու որոշումներուն եւ առիթ կու տայ ըսել տալ ուրիշներուն, թէ Մասիս պատրիարքարանի բերանն է կամ ականջն է:

Մինչեւ մօտ ատեններս չափազանց խոհեմութեամբ վարուելով` պահպանողական ընթացք մը բռնած էր. իսկ տարիէ մը, այսինքն այն օրէն ի վեր, որ Մասիս ամէն օր կը հրատարակուի բացի կիրակի օրերէն, տօնի օրերէն եւ գրաշարի հիւանդ եղած օրերէն, յարձակողական դիրք մը բռնած է: Ամէն Ազատութեամբ կը խօսի այսօր ինչ որ մտքէն անցունելու կը վախնար երկու տարի առաջ: Անաչառաբար խօսելով քաջութեամբ պաշտպանեց եւ դեռ կը պաշտպանէ հայկական խնդիրն իւր քաղաքական յօդուածներովն: Երբեք առիթ չփախցուներ հալածել ամէն անոնք, որ ազգային իրաւունքներուն դպչիլ կ՚ուզեն: Այս ամէնն ընելով դարձեալ չէ արժանացած այն քաջալերութեան, որով միայն կարող է թերթերը մեծցունելով ազգին հայախօս եւ մեծ լրագիր մը կարդացնելու փափաքն իրականացնել:

Բացի Մասիսէն ունի երկու ընտիր թարգմանութիւններ, որ մեր ժողովրդեան վիպասանութեան ճաշակ տուին: Թափառական հրէան եւ Գաղտնիք Հաւատաքննութեան մեր ժողովրդեան բաւականէն աւելի ներկայացուցին անդրալեռնականները: Այս թարգմանութիւններու համար թարգմանիչն բաւական դափնեայ պսակներ ընդունեց, զորս քակելով տունը կը ղրկէր, որ օձաձուկ առնեն եւ դափնիներուն մէջ դնելով, կասկարայի վրայ եփեն, նուիրեցին նաեւ բաւական ձիթենիներ` զորս շնորհակալութեամբ ընդունելով կը մրմռար.

—Աւելի աղէկ չէր ըլլար, եթէ այսչափ ձիթենիի տեղ սափոր մը ձէթ ղրկէիք ինձի:

Ճիշտ Եզոբոսին աքաղաղին պէս որ կ՚ըսէր.

—Մարգարիտն ինչ ընեմ. գարիի մը հատիկն ինձի համար աւելի կ՚արժէր:

Թարգմանած է նաեւ Վեքֆիլտի երէցն եւ Քաղաքական Տնտեսագիտութիւն, որոնց, ինչպէս նաեւ բոլոր թարգմանութիւններուն մէջ ցոյց կու տայ, որ մեր թարգմանիչներուն արժանաւոր յաջորդն ըլլալու պատիւն կը վայելէ:

Ութուճեան ոչ նուազ նշանաւոր եղած է ազգային երեսփոխանական ժողովոյ մէջ: Անիրաւութիւն ըրած կը համարինք ինքզինքնիս, եթէ չյիշենք հոս, որ ազգային պատմութեան մէջ Սահմանադրութեան հիմնողներուն մէջն անցած է նաեւ իւր անունը: Քանի մը երեսփոխաններու պէս խօսած ըլլալու համար խօսելու սովորութիւնը չունի. վասն զի ուրիշներու գլխու ցաւ պատճառելն խղճին կը դպչի: Խիստ քիչ անգամ խօսք կ՚առնէ եւ քանի մը բառի մէջ իւր միտքը բացատրելու յատկութիւնն ունի: Իսկ անուրանալի է, որ երբ ոտք ելնէ եւ ատենապետէն խօսք ուզէ, այնպիսի շարժումներ կ՚ընէ, որ կարծես տղայ մ՚է եւ վարժապետին կ՚ըսէ.

—Վարժապետ, գործ ունիմ:

Կարապետ էֆենտի Ութուճեան, իւր ամբողջութեամբն առնելով, բարի եւ ազգին օգտակար մարդ մ՚է: Քսանեւութ տարիներէ ի վեր խմբագրութեամբ ազգին ծառայելէն զատ շատ մը յանձնաժողովներու, ժողովներու եւ խորհուրդներու մէջ ազգին ծառայած է անձնուիրաբար եւ նոյնչափ տարիներ եւս պիտի ծառայէ, եթէ իւր կազմին նայինք: Երկչոտութիւնը թողլով քաջութիւնը ձեռք առած է, թէպէտեւ աս ալ ճշմարիտ է, որ աղուէս ձեւանալ չմոռնար երբ ագռաւ մը տեսնէ: Իբրեւ խմբագիր մեծ թերութիւններ կրնայ ունենալ, բայց իբրեւ սխալական մարդ մեծ առաւելութիւններ ունի: Մէկու մը վնաս տալ չուզեր, սակայն ամէնէն ալ օգուտ քաղել կը փափաքի: Ուրիշներու բարիք ընելու չզլանար, եթէ պարագաները թող տան: Կը սիրէ այն ամէն գործերն, որ բարի, գեղեցիկ եւ օգտակար են, իսկ կը պաշտէ` երբ գեղեցիկ են: Եթէ դէմքէն դատես զինք, վճիռ կ՚արձակես թէ անմատչելի մէկն է, իսկ երբ օր մը հետը տեսնուելու պատիւն ունենաս` տուած վճիռդ հետս կը կոչես եւ կը խոստովանիս, որ Այս մարդուն դէմքը սրտին հետ հակասութեան մէջ է: Ցաւ է մեզ սակայն խոստովանիլ, որ եթէ գրիչով մէկու մը դէմ գրելու որոշում տայ` չխայթեր, այլ կը վիրաւորէ: Աքիլլէս միայն կրնայ դէմ դնել անոր հարուածներուն: Վերջին օրերս յանձն առած է Ղալաթիա տպուող լրագիր մը կրթելու: Յիշեալ լրագրին մարգարէ խմբագիրն, որ միշտ գուշակութիւններ կ՚ընէ, բնաւ չէր գուշակած Մասիսէն խրատուելու պէտքը:

Ութուճեան էֆենտին երկար հասակով, թուխ դէմքով, սեւ ընքուիներով եւ աչերով քաջառողջ մարդ մ՚է: Սովորութիւն ունի փողոցը քալած ժամանակ միշտ գետինը նայիլ. կարծես բաժանորդ կը փնտռէ: Իսկ երբ գլուխն վեր առնէ՝ այն դէմքը կ՚ունենայ, երբ Շիրքեթի շոգենաւերէն մէկուն մէջ նստած ժամանակդ քովէդ հարիւր քսան օխանոց մէկը անցնելով ուժով ոտիդ կոշտին վրայ կոխէ եւ անցնի երթայ առանց ներողութիւն խնդրելու:
ՄԿՐՏԻՉ ՏԻԳՐԱՆԵԱՆ
Սուրբ Գիրքէն գիտենք, որ Փարաւոն երբ Աստուծոյ առաջարկութիւնը մերժեց. Աստուած սկսաւ եգիպտացիներուն իրարու ետեւէ պատիժներ ղրկել, որոնց թիւը տասնի յանգեցաւ, Փարաւոն մինչեւ իններորդ պատիժը յամառութեամբ դէմ կեցաւ. եւ տասներորդին առջեւ ալ կը վարանէր հնազանդութիւն յայտնել՝ երբ Մովսէս եւ Ահարոն իրեն յայտնեցին թէ` եթէ նորէն յամառիս` իբրեւ մետասաներորդ պատիժ Մկրտիչ Տիգրանեանը պիտի ղրկէ Աստուած: Փարաւոն Այս յայտնութենէն սոսկալով` Մովսէսն եւ Ահարոնը անմիջապէս կանչել տուաւ, արտօնեց զիրենք որ ելնեն երթան, իրենց ունեցածն ալ մէկտեղ տանելով: Փարաւոնին հնազանդութեանը վրայ Աստուած ստիպուեցաւ քովը պահել Տիգրանեանը: 1815 թուականին երբ տեսաւ Աստուած, որ մեր կրած տառապանքներէն չխրատուելով` անարժաններէն վարդապետ, քահանայ կը ձեռնադրենք եւ ազգին իրաւունքներն անոնց ձեռքն կը յանձնենք, բարկացաւ եւ Մկրտիչ Տիգրանեանը, պատիժներուն նախագահը, ղրկեց որ խրատուինք, թէպէտեւ մենք Այս պատիժն ալ առ ոչինչ գրելով շարունակեցինք եւ կը շարունակենք մեր ընթացքը:

Մկրտիչ եպիսկոպոսին աշխարհ գալուն բուն պատճառն մեր ընթերցողներուն յայտնելէ ետքը, պարտք կը սեպենք անոր քանի մը մականուններն ալ հոս յիշել, որպէս զի ուրիշ Մկրտիչներու հետ չշփոթեն իւր անունը:

Մկրտիչ եպիսկոպոս Տիգրանեան պոլսեցիներէն կ՚անուանուի հրաշագործ. Հայաստանի մէջ քիւրտերէն կը յորջորջուի շամմաս հուլուպ, որ կը թարգմանուի ապուրի վարդապետ, լուսահոգի Յակոբ պատրիարքէն կը կոչուէր եօթն փորձանք, զորս արդի վեհափառ Գեւորգ կաթողիկոսն մեր ազգին համար բաւական չհամարելով` փորձանք մ՚ալ ինք աւելցուց եպիսկոպոսութեան աստիճան տալով անոր:

Արդ, Մկրտիչ եպիսկոպոսը ծնած է Տիգրանակերտ, 1815 թուականին:

Ի ծնէ վառվռուն եւ բարեկարգութեան սիրահար գոլով` վայրկեան մը հանգիստ չէր մնար: Շաբաթն երեք անգամ տունը կը լուար, կը մաքրէր, կ՚աւլէր, պատին վրայ բեւեռ մը գամելու համար տանը հիմերուն բեւեռները կը քակէր բարեկարգելու համար տունն, որ վանքերէն աւելի հաստատ հիման վրայ շինուած ըլլալուն պատճառաւ չէր կործանուէր: Մայրն զաւակին ըրած բարեկարգութիւններէն ձանձրանալով` բռնեց զինքը Կոնոնոսի վանքը ղրկեց:

1827֊ին կը մտնէ Կոնոնոսի վանքը: Բաւական տարիներ հոն կերակրուելէն ետեւ, ձեռք կը զարնէ վանքը բարեկարգելու, իսկ երբ կը տեսնէ, որ մէկ կողմէն վանքը յօժարութիւն ցոյց չտար բարեկարգուելու, եւ միւս կողմէն վանահայրն յարգը չճանաչեր իւր ծառայութիւններուն` որովք վանքն օրըստօրէ ետ ետ կ՚երթար, կը թողու Այս ագարակն անիծելով մարդերու ապերախտութիւնը: Չվհատիր սակայն, միտքը կը դնէ վանք մը փնտռել, ինչպէս որ ամէն մարդ գործ մը կը փնտռէ ոչ այդ գործով ապրելու, այլ այդ գործը բարեկարգելու համար:

1837֊ին Մշոյ ս. Կարապետի վանքը կ՚երթայ: 1839֊ին վարդապետ կը ձեռնադրուի եւ իւր ապաշխարանքը կը քաշէ Կաղ Գրողին օճախին մէջ: — Աւանդութիւն մը կայ թէ սատանան տարին քանի մը անգամ այդ օճախը կու գայ եւ անոր մոխիրը կը խառնէ եւ թէ Այս է պատճառ, որ յիշեալ վանքին մէջ խռովութիւնն միշտ անպակաս է: Ուրիշ աւանդութեան մը նայելով` Մկրտիչ եպիսկոպոս այդ օճախին մէջ ապաշխարանք քաշած ժամանակն երբ սատանան կու գայ մոխիրը խառնելու` ապաշխարողէն վախնալով կը փախչի, եւ Մկրտիչ եպիսկոպոս կը սկսի Այս մոխիրը խառնելու:

1841֊ին ձանձրանալով վանքին մէջ անգործ մնալէ, ճամբայ կ՚ելնէ Քիւրտստանի բարեկարգութեան համար, ինչպէս կը գրէ ինք իւր Հայելի գործոցին մէջ, հայելի մը, որ դժբախտաբար շատ լաւ կը ցուցնէ անոր պատկերը: Քիւրտստանի բարեկարգութեան խնդիրն, ինչպէս յայտնի կը տեսնուի, Տիգրանեանի օրով ծնած է: Հայաստանի վանքերուն եւ Քիւրտստանի բարեկարգութեան վրայ տասներեք յօդուածներէ բաղկացեալ կանոնագիր մը կը խմբագրէ, եւ երբ անոնց գործադրութեանը պիտի ձեռնարկէր, իւր դէմը կը տեսնէ Դոն Քիշոտի օդային ախոյեանները, որոնց դէմ թէպէտեւ քաջութեամբ կը կռուի, բայց յաղթուելով ետ կը դառնայ:

Այս պարտութիւնն զինք սուրբ Յովհաննէսի վանքը կը նետէ: Եւ որովհետեւ առանց պարտքի վանք չըլլար, Այս վանքն ալ ունէր իրեն պարտքերն՝ որոնց վճարման համար վանահայրէն կ՚աղաչուի Մկրտիչ եպիսկոպոս` երթալ Պաղդադ ու Պարսկաստան հանգանակութիւն ընել: Տիգրանեան ոչ միայն Պաղդադ ու Պարսկաստան կ՚երթայ, այլ Կիլիկիոյ կողմերն ալ երթալով ցամաքէն Պոլիս կու գայ 1844֊ին` միշտ հանգանակելով:

Հանգանակութիւնը գոհ չըներ նորին գերապատւութիւնը, որ կը փափաքի Քիւրտստանի — Հայաստանի չհասկնաք — տղաներ դաստիարակել, Պատրիարքէն կոնդակ մը կ՚առնէ, ուրիշէ մ՚ալ ութը հազար դահեկանի արժողութեամբ դասագիրք նուէր առնելէն ետքը յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ կը սկսի նորէն հանգանակութեան Նիկոմիդիայէն ցամաքէն մինչեւ Տիգրանակերտ, ուր կը հասնի 1845֊ին: Ինք ալ իբրեւ Քիւրտստանի տղայ, դաստիարակութեան պէտք ունենալով, բնական էր, որ անբաժ չմնար հանգանակած գումարէն: Իւր խոստովանութեանը նայելով` ամբողջ Քիւրտստանի մէջ վարժարաններ կը շինէ… օդի մէջ: Սիլուանայ մէջ կը փափաքի վարժարան մը հաստատել… գետնի վրայ. բայց Այս գործը քիչ մը դժուար ըլլալով փափաքն չկրնար իրականացնել, մանաւանդ թէ Սիլուանաբնակ ազգայիններն հայերէն չէին գիտեր, անխնամ, անհովիւ եւ ան տէր ունչ մնացած էին: Այս ժողովրդեան համար հասարակօրէն կ՚ըսեն եղեր.

Պաղ ջուրը կու գայ մեծ Սիլիւանա
Գէշ քրթու տղան է սեւ սատանայ.

Առ բուրդ բամբակը շուտով մկրտէ:
Կ՚ուզէ հայ մնայ, կ՚ուզէ թրքանայ:

Այնպիսի գեղի մը մէջ, որուն վրայ ասանկ ոտանաւոր մը կը զրուցուի, վարժարան բանալը յայտնի է թէ որչափ դժուար գործ մ՚է, լաւ չենք յիշեր Սղերդի մէջ թէ երազին մէջ ալ վարժարան մը կը բանայ. սակայն լաւ կը յիշենք, որ Սղերդի մէջ են եզիդի աղանդաւորներն, որոնք սատանային գէշ չեն ըսեր եղեր: Դիտողութեան արժանի է, որ յիշեալ աղանդաւորները Մկրտիչ եպիսկոպոսին վրայօք ալ գովեստով կը խօսին:

Սակայն մարդը հանգիստ չեն թողուր, որ ամէն բան կարգադրէ: Մշոյ եւ Տիգրանակերտի առաջնորդներէն առնուած տեղեկութիւններուն վրայ Պատրիարքարանէն հրաման կ՚երթայ, որ կոնդակն Մկրտիչ եպիսկոպոսին ձեռքէն առնուի եւ ինքն ալ վանքի մէջ բանտարկուի: Մկրտիչ եպիսկոպոս կ՚իմանայ Այս լուրն, եւ փոխանակ ձերբակալուելով վանք տարուելու, յօժար կամքովը անձնատուր ըլլալու համար ճամբայ կ՚ելնէ, սակայն ճամբան մոլորելով Մշոյ վանքը երթալու տեղ Կ. Պոլիս կու գայ երկրորդ անգամ 1845֊ին: Ս. պատրիարքին կը ներկայանայ եւ կը հարցնէ թէ ինչ են իր յանցանքները: Պատրիարքն` որ գիտէր թէ իւր հարցման պատասխանելը անօգուտ էր, դուրս հանել կու տայ զինքը: Ամիրաներն, որ շատ անգամ գործերն անուշութեամբ կարգադրելու սկզբունքին կը հետեւէին, Քիւրտստանի վեց վանքերու անկախ առաջնորդ կ՚անուանեն Տիգրանեանն, որ կոնդակն առնելուն պէս ճամբու պատրաստութեան կը սկսի:

1846֊ին ճամբայ կ՚ելնէ… դժբախտութիւնն ալ ետեւէն: Խնուզ Այրոզ գիւղն իջած էր, ուսկից Մուշ պիտի երթար, եւ ահա քանի մը անձեր կը ձերբակալեն զինքը, զրպարտելով թէ մախաղին մէջը բողոքականի գիրքեր գտած են, եւ գանակոծելով կը բանտարկեն Աւագի Ովէի ախոռին մէջը: Քսան օրէն ետքը ախոռէն կը հանեն եւ երբ Ս. Կարապետի վանքին մէջ բանտարկուելու համար ճամբայ կը հանեն, բարեկամ քիւրտերն կ՚ազատեն զինքն ու կը յանձնեն կառավարութեան, որ Կարին կը ղրկէ զայն՝ հոն դատուելու համար: Ինքը կը փափաքի Ս. Յովհաննու վանքն պատուել իւր ներկայութեամբը, իսկ երբ կը լսէ, որ կապանքով Ս. Կարապետի վանքին մէջ պիտի պատուասիրուի, կը փախչի. բայց կը ձերբակալուի, Մուշ կը բերուի, Մուշէն Ս. Կարապետ կը ղրկուի, ուր կը բանտարկուի ութսուն օր: Իւր բանտարկութեան Այս շրջանին մէջ կը թարգմանէ Աւետարանն քրտերէնի. որպէսզի քրտերէն գիտցող ազգայիններն ալ հասկնան Աւետարանի հոգին եւ իրեն օրինակին չհետեւին: Բարեկամները կ՚երթան եւ կը յաջողին Այս հալածեալ առաքեալն բանտէն հանելու:

1847֊ին երրորդ անգամ Պոլիս կու գայ: Մայրաքաղաք հասնելուն պէս պատրիարքարանն իրեն պատիւ ընելու նպատակով, երկու մարդ կը ղրկէ, որոնք կ՚ընկերանան նորին գերապատւութեան մինչեւ Փրկիչ, ուր կը բանտարկուի տասնըհինգ օր եւ ուր խեղճին մախաղէն կը գողցուի հազար եօթը հարիւր դահեկան զոր չունէր:

Սակայն գործող մարդ մը բանտին մէջ չկրնար երկար ատեն մնալ. ուստի Այս անգամ ալ բանտէն ազատուելու համար կ՚առաջարկէ որ Հայաստան դառնայ եւ Մարաբաս Կատինա Հայոց պատմութիւնը գտնէ: Ամիրային մէկն Այս առաջարկութիւնն ընդունելով դրամ կու տայ իրեն, որ երթայ գտնէ Այս Ազգային Պատմութիւնը զոր` թէպէտեւ գտած կը համարի Տիգրանեան դրամը գրպանը նետելուն պէս, սակայն նորէն ճամբայ կ՚ելնէ:

1852֊ին իւր ըրած ազգօգուտ գործերուն համար նորէն Պոլիս գալու համար հրաւէր կ՚ընդունի, որուն վրայ կ՚ելնէ չորրորդ անգամ Պոլիս կու գայ, բայց նորէն օձիքը կ՚ազատի եւ վարպետութեամբն ինքզինքն Եօզղատի առաջնորդ ընտրել կու տայ: Հազիւ թէ իւր պաշտօնատեղին կ՚երթայ, պսակի խնդիր մը կը յարուցանէ հոն եւ հինգերորդ անգամ Պոլիս կը բերուի: Այս անգամ քիչ մը խիստ կը վարուի. ազգային վարչութեան դէմ բողոքող աղերսագիր մը կու տայ Կայսեր: Կառավարութենէն հրաման կ՚երթայ պատրիարքարան, որ սրբազան պատրիարքը Բ. Դուռն երթայ եւ Տիգրանեանի հետ դատուի: Ամիրաները գործին կը միջամտեն եւ մեծ նեղութեամբ կը յաջողին ազգին իրաւունքները պաշտպանել Տիգրանեանի դէմ, որ ազգին իրաւունքներն պաշտպանելու նպատակով դատ բացած էր ազգին պատրիարքին դէմ: Պատրիարքարանն այն ատեն կը համոզուի, որ անկարելի է Այս փորձանքին հետ վարուիլը: Քիւրտստան կը ղրկեն զայն. բայց հոն ալ նորէն մոխիր խառնելով կը ստիպէ պատրիարքարանն, որ զինքը Պոլիս բերել տայ. ուստի 1858֊ին վեցերորդ անգամ մայրաքաղաք կը մտնէ:

Այս թուականին Սամաթիոյ Ենի Մահալէի քարոզիչ կը կարգուի. բայց քարոզչութեամբ չկրնալով ապրիլ, կը սկսի հրաշագործութեան: Կաղեր, կոյրեր, խուլեր, համրեր, այսահարներ, անդամալոյծներ կը բժշկէր: Ամէն օր հիւանդներ կ՚երթային իրեն:
—Հայր սուրբ, իմացանք որ դուք ամէն ցաւերը կը փարատէք:

—Հրամմեր էք, օրհնած:

—Քանի մը շաբաթէ ի վեր գլխու ցաւ ունիմ, կ՚ուզեմ որ փարատէք:

—Գլուխդ թէ ցաւդ:

—Գլուխս, հայր սուրբ, գլուխս:

—Շատ լաւ, ինձի համար երկուքն ալ միեւնոյն բանն են: Եկուր խաչահանգիստ մը ընեմ:

Մարդը կը մեկնի եւ քանի մը ժամէն ետքը անդիի աշխարհը կ՚երթայ:

Երկրորդ մը կը ներկայանայ.

—Հայր սուրբ, սենեակին պատուհանը կոտրեցաւ:

—Պատուհանը հոս բեր, վրան բժշկութեան աւետարան մը կարդամ:

Երրորդ մը.

—Հայր սուրբ, մազերս կը թափուին:

—Այս ջուրով գլուխդ լուա:

Չորրորդ մը կը մտնէ.

—Հայր սուրբ, անձրեւ եկած օրը սենեակս կը վազէ, ինչ ընեմ:

—Այս ջուրէն քիչ մը դիր սենեակիդ վրայ:

Պատրիարքարանէն մէկը.

—Հայր սուրբ…

—Այս ջուրէն առ:

—Պատրիարքը ղրկեց զիս…

—Պատրիարքին ալ Այս ջուրէն:

—Ձեզի ըսելու որ…

—Ձեզի ալ Այս ջուրէն:

—Քիչ մը…

—Այս ջուրէն:

—Պատրիարքարան հրամմէք:

—Պատրիարքարանի ալ Այս ջուրէն:

—Եթէ չի գաք…

—Եթէին ալ Այս ջուրէն:

—Նորէն բանտ պիտի երթաք:

—Բանտին ալ Այս ջուրէն:

—Եթէ ընդդիմանաք` ոստիկանութեան ձեռքով…

—Ոստիկանութեան ալ Այս ջուրէն:

—Պիտի բերուիք Փրկիչ:

—Փրկիչին ալ Այս ջուրէն:

—Կառավարութիւնը…

—Կառավարութեան ալ Այս ջուրէն:

Վերջապէս ամէն ցաւերն Այս ջուրով կը բժշկէր: Միայն այսահարներուն փորէն դեւերը կը հանէր, սակայն չկրնալով միշտ խոզեր գտնել, որ անոնց ղրկէ, շատ անգամ իւր փորին մէջ կը հիւրընկալէր դեւերը առժամանակեայ կերպով: Պատրիարքարանն թէպէտեւ կ՚աշխատէր անոր արգելուլ տուներու մէջ մտնելն, բայց այն ատեն ամէն տուն հետաքրքրութեան համար հիւանդ գտնուելով, չէր կրնար առաջքն առնել:

Մէկ կողմէն հրաշք կը գործէր, միւս կողմէն միշտ հանգանակութիւն կ՚ընէր: Ազգային եւ քրտերէն գրականութիւնը կը ծաղկեցնէր: Քրտերէն Քերական, Լապտեր, Լուսատու եւ Ընթերցարան տպել կու տար եւ տպագրութեան ծախքը ժողովրդէն կ՚առնէր: Երբեմն տպարանին չէր վճարեր ծախքը, երբ տպարանապետն երթար ոտք կոխէր եւ ստակ ուզէր Այս ջուրէն ըսելով անոր ալ ջուր կու տար:

Բաւական ժամանակ հրաշագործութեամբ ապրելէն ետքը 1861֊ին Բալուի առաջնորդութիւնն կը ստանձնէ: Պաշտօնատեղին երթալէն քանի մը ամիս ետքը իւր փոքրաւորը ճամբայ կը դրուի Պոլիս գալու համար, եւ զարմանալի զուգադիպութեամբ մը փոքրաւորին կինն ալ նոյն օրը Պոլիսէն կը մեկնի Բալու երթալու համար: Լրագիրներու մէջ գոռում գոչումը կը սկսի: Տիգրանեանը կը զգայ որ նորէն մոխիր խառնած է, գիրք ցրուելու համար Բալուէն… կը փախչի: Բ. Դռնէն հրաման կը տրուի Բալուի կառավարութեան, որ Տիգրանեանը Պոլիս ղրկէ: Կը լսէ Այս լուրը, Կարին կը փախչի, Կարինէն Էջմիածին, ուր կաթողիկոսն զինքը չընդուներ եւ կը ստիպուի վեցերորդ անգամ Պոլիս դառնալ 1863֊ին: Յանձնաժողով մը կը կազմուի, որ իւր յանցանքները քննելով տեղեկագիր մը պատրաստէ: Յանձնաժողովը նկատելով, որ տեղեկագիրն տասը հատորի բարձրացաւ եւ յանցանքներուն վերջը գալիք չունի` հրաժարեցաւ պաշտօնէն:

1866֊ին Հալէպի առաջնորդ անուանուելով Զէյթուն կը ղրկուի` հոն ծագած խռովութիւնները հանդարտեցնելու համար: Զէյթուն մտնելէն երկու ամիս ետքը հինգ տղայ կ՚առնէ հոնկից եւ անոնց դաստիարակութեանը համար կը սկսի ժողովրդէն դրամ հաւաքել: Յիշեալ հինգ տղաները առջեւը ձգած Եգիպտոս կ՚երթայ, հոն ալ բաւական հանգանակութիւն ընելէն ետքը Իզմիր կու գայ, Իզմիրէն Պոլիս միշտ հանգանակելով — շոգենաւի մէջ ալ: — Պոլիս Ալի փաշային կը ներկայացնէ տղաները, որոնց երգ մը երգել կու տայ եւ յիսուն ոսկւոյ գումար մ՚ալ նորին բարձրութենէն ընդունելով, տղաներն իբրեւ աղքատ ձրիաբար Փրկիչ կը դնէ, եւ Հալէպի ժողովուրդը հոգեւորապէս մխիթարելու համար նորէն ճամբայ կ՚ելնէ դրամ հաւաքելու:

1868֊ին եպիսկոպոսանալու համար հանրագրութիւններ պատրաստել կու տայ եւ Էջմիածին կը մեկնի, ուր եպիսկոպոսութեան աստիճան կ՚ընդունի:

Բարձեալ Պոլիս կը դառնայ եւ Զէյթունի խնդիրը կարգադրելու համար պարտք ըրած կարծելով` ստակ ժողվելու համար կոնդակ մը կ՚առնէ եւ Ռումանիա կ՚ուղեւորի: Բաւական գումար մը կը հաւաքէ, սակայն երբ Պոլիս կու գայ եւ համար կը պահանջուի իրմէն` հաշուոյ տետրակները Պատրիարքարանի մէջ հրաշքով կը կորսուին եւ ինքն ալ ազատ կը մնայ հաշիւ տալէ:

1872֊ին Տիգրանակերտ կը քաշուի քիչ մը հանգստանալու համար, բայց որովհետեւ երկար ատեն չի կարող հանգիստ նստիլ, Մշոյ դաշտը կ՚ելնէ եւ որչափ կոյր, կաղ, խուլ, համր մարդեր որ կը տեսնէ, ամէնն ալ քահանայ կը ձեռնադրէ ի փառս Հայաստանեայց եկեղեցւոյ: Այս ձեռնադրութիւններուն պատճառը հարցուելով կը պատասխանէ թէ` Այս խեղճերն արդէն քառասուն օրէ ի վեր բան մը կերած չըլլալով` իրենց ապաշխարանքն քաշած էին եւ հետեւապէս իրաւունք ստացած էին քահանայ ձեռնադրուելու: Պատրիարքարանը կը սպառնայ. Տիգրանեան կը ծիծաղի, բայց վերջապէս օր մը կը ձերբակալուի ծառի մը տակ եզ մը քահանայ ձեռնադրած ժամանակը: Սակայն անմիջապէս թողլով նորընծայ եզն, որուն փիլոն ալ տուած էր, կ՚աներեւութանայ… անտառներուն մէջ: Երբ Ներսէս արքեպիսկոպոս պատրիարքական գահուն վրայ կը բարձրանայ` կը գրէ վեհափառ կաթողիկոսին, որ շնորհ ընէ եւ հրաշագործն իւր իշխանութեանը տակ առնէ: Վեհափառ կաթողիկոսն՝ որուն աւելի արժանի էր եօթն փորձանքն ` չուզեր զայն իւր քովն պահել` յայտնելով թէ ինք արդէն բաւական ունի անոնցմէ: Տիգրանեան տեսնելով, որ ազգն դժուարութիւն կը յարուցանէ իւր վրայ փորձանք հրաւիրելու մասին` առանց հրաւէրի կ՚ելլէ դարձեալ Կ. Պոլիս կու գայ, ուր կը գտնուի այժմ Սամաթիոյ սուրբ Կարապետ եկեղեցին քարոզչութեան պաշտօնով:

Այս է ահա հրաշագործին կեանքը` որուն մէկ քառորդն անցած է ճամբորդութեան մէջ, մէկ քառորդը բանտերու մէջ, մէկ քառորդը մոխիր խառնելու մէջ եւ միւս քառորդն ալ ստակ հաւաքելու մէջ:

Շատ բաներ գրուած եւ զրուցուած են Այս անձին վրայ: Լրագիրները հրատարակած են երբեմն, որ իր փոքրաւորներէն մին, ընդհանուր սովորութեան համեմատ, շրջազգեստ հագնելու տեղ սխալմամբ բանթալոն կը հագնէր: Շատերը պոռացին այն ատեն` թէ այդ փոքրաւորն իգական սեռէ էր, բայց ինքը հերքեց այդ զրպարտութիւնն սա փաստերով, թէ հագուստը յօդ մ՚է. բանթալոնը արական գոյականներու վրայ կը դրուի, իսկ շրջազգեստն իգականներու վրայ. ուստի քանի որ իւր փոքրաւորն բանթալոն կը հագնի, քերականութեան կանոնին համեմատ արական է եւ ոչ իգական, սակայն խմբագիրներն, որ քերականութիւնը շատ չեն յարգեր, Այս բացատրութիւնը գոհացուցիչ չգտան:

Հրաշագործն գիտնական մ՚է, սակայն շատ խնդիրներու մէջ կը տարբերի դարուս միւս գիտուններէն: Օդը չէ որ, կ՚ըսէ, շրջապատած է մեր բնակած երկրագունդն, այլ խաբէութիւնն, որ`

Անօսր է, վասն զի հաշիւներու ամենափոքր մասերու մէջ կրնայ մնալ:

Տարածական է, վասն զի պարագաներու համեմատ իւր նախկին ծաւալէն աւելի մեծ ծաւալ կրնայ ունենալ:

Թափանցիկ է, վասն զի շատ մը կրօնաւորներ անոր մէջէն կ՚անցնին:

Առաձգական է, վասն զի կրնայ ճնշուիլ պատրիարքարանէն, բայց նորէն իւր առաջին ծաւալը կ՚առնէ: Գիտնականութեան շնորհիւն է, որ մինչեւ այսօր այնչափ պաշտօն վարեց, եւ մօտերս Պաղդադու առաջնորդ պիտի անուանուի այնտեղի ազգայիններն առաջ տանելու համար:

Ոմանք կ՚ուզեն հաւատացնել թէ հրաշագործն, որուն ճակատէն վաթսունհինգ շնիկ աստղ անցած է, ազգն այնչափ տարիներ զբաղեցնելու վրայ շատ զղջացած է եւ թէ որոշած է փորձանք ըլլալ այն ամէն անձերու, որոնք ազգին շահն ոտնակոխ ընել կ՚ուզեն:

Մկրտիչ եպիսկոպոս Տիգրանեան միջին հասակով, թուխ դէմքով եւ փոքր աչերով մարդ մ՚է: Փողոցը գնացած ժամանակն այնպիսի ուշադրութեամբ կը նայի մարդու երես, որ կը ստիպուիս ձեռքդ բաճկոնիդ տանելու՝ նայելու համար թէ ժամացոյցդ քովդ է:

Եթէ իւր դէմքն կարելի ըլլայ կենդանի գոյներով նկարել` մեր առջեւը կ՚ունենանք պատկեր մը, որ կարծես մեզի կ՚ըսէ. կը բարեհաճիք ձեր քսակն անուշութեամբ ինձ տալու, որպէսզի ձեզի քահանայ ձեռնադրեմ:

Իւր ամէնէն նշանաւոր կարծիքներէն մին է բոլոր աշխարհականները կրօնաւոր ընել: Այս եղանակով, կ՚ըսէ, աշխարհականները հոգեւորապէս մխիթարուելու համար քահանաներու դիմելու հարկ չեն ունենար եւ իրենք զիրենք կը մխիթարեն: Այս համոզմամբ է, որ չորս հազարէն աւելի քահանայ ձեռնադրած է:

ՅՈՎՍԷՓ ՇԻՇՄԱՆԵԱՆ
1820 թուականին — Քրիստոսէ ետքը, Հասունեանէ առաջ — Աբբայեան վարդապետները Հայ եկեղեցին կու գային եւ իրարմէ բաժնուած եղբայրներու մէջ սէր եւ միութիւն քարոզելով հերետիկոսութիւն կը տարածէին: Աբբայաններուն Այս ընթացքն, որ թէպէտեւ համաձայն էր Քրիստոսի տեսական աւետարանին, բայց տարաձայն ըլլալով սրբազան պապին գործնական աւետարանին` կատաղութիւնը հրաւիրեց Քոլեճեաններուն, որոնք Վատիկանու աւետարանը կը գործածեն միշտ իբրեւ լաւագոյն դասագիրք… ժողովրդեան մէջ երկպառակութիւն ձգելու: Ուստի Քոլեճեան կուսակիցներէն գաղատացի մը հայ կը ձեւանայ եւ կը սկսի կեսարացի կօշկակարներուն խանութները պտտիլ` ծոցն ունենալով սրբազան պապին մէկ պատկերը: — Բայց ոչ այն ծիծաղաշարժ պատկերներէն, որոնք այսօր գրավաճառներու քով կը վաճառուին եւ պապերը կը ներկայացնեն կամ սեղանի մը առջեւ նստած օղի խմելով, կամ պատի մը ծակէն կին մը… խոստովանանք ընելով: — «Ինչու անհոգ նստած էք, եղբայրներ, կը պոռայ անոնց, պատրիարքը Լուսաւորիչն ուրացաւ եւ պապն ընդունեց, տեսէք Այս պատկերը, Լուսաւորչին կը նմանի: Ալ ասկէ ետքը սրբալոյս միւռոն չկայ, մեր զաւակները կամ ձէթով պիտի օծուին կամ ձկան իւղով: Լռելու ժամանակ չէ, ոտք ելէք, ով կօշկակարներ, եւ պաշտպանեցէք Լուսաւորչին… կօշիկները»: Այս բեմբասացութեան վրայ կօշկակարներն ուրիշ ընկերներ ալ կը գտնեն, հետեւեալ օրը պատրիարքարան կ՚իջնեն եւ ազգը տակն ու վրայ կ՚ընեն: Խռովայոյզ գաղատացին, որ ամէն տուներ կը մտնէր` գիշեր մը կը գտնուի տան մը մէջ, ուր ներկայ էր նաեւ Շիշմանեանի մայրը: Հոն երբ կը սկսի պատմել իւր ըրած մեծագործութիւնները, եւ ահա ձայն մը կը լսուի, որ կ՚ըսէր, դուրս վռնտեցէք Այս մարդը: Ամէնքը շուարած իրարու երես կը նային: Նորէն ձայն: Նորէն շուարում: Երրորդ անգամ լսելի կ՚ըլլայ ձայնն: Այս անգամ ուշադրութիւն ըրած ըլլալով` կը հասկնան, որ ձայնը Շիշմանեանի մօրը նստած կողմէն կու գար եւ կը վճռեն թէ այդ տիկինը որովայնախօս է: Հարկ չէ կարծեմ հերքել այդ վճիռը, ամէնքդ ալ գուշակեցիք արդէն, որ տիկինը որովայնախօս չէր, այլ Յովսէփ Շիշմանեանն էր, որ Քոլեճեաններուն ըրածները լսելով սաստիկ յուզուած էր, եւ ահա այն գիշերն աշխարհ կու գայ Յովսէփ եօթն ամիս մօրն արգանդին մէջ մնալէն ետքը: Եթէ Այս դէպքը չպատահէր` հաւանական էր, որ տասնեւութ ամիսէն ծնէր, վասն զի ամէն զինքը ճանաչողները գիտեն արդէն, թէ որչափ ծանր կը քայլէ… իւր յօդուածներուն մէջ, կամ բնաւ չէր գար աշխարհ եթէ Հասունեանի մը աշխարհ եկած ըլլալն առաջուց գիտնար, վասն զի շատ անգամ յայտարարած է թէ` Հասունեանի գտնուած տեղը ես գործ չունիմ:

Կարծես Հռովմայ եկեղեցին բարեկարգելու պաշտօնով ղրկուած էր աշխարհ, ինչպէս Պեյքըր փաշան Հայաստան ղրկուեցաւ, Հայաստանի քիւրտերն ի կարգ հրաւիրելու համար. վասն զի լոյս տեսնելուն պէս սկսաւ հարուածել իւր կրօնքը: Մայրն երբ կը տեսնէր, որ զաւակն այնչափ հակակրութիւն կը սնուցանէր կեանքին դէմ, օրհնեալ ջուրով արարոդ կ՚եփէր եւ կը կերցունէր իրեն: Զուր ջանք: Երբոր չորս տարեկան եղաւ, թաղին բոլոր տղաները ժողվելով անոնցմէ բանակ մը կազմեց Հռովմայ գահը տապալելու համար:

1835֊ին Վենետիկի վանքը ղրկուեցաւ, որ վարդապետ ըլլայ: Յովսէփ ձայն չհանեց եւ պէտք եղած ուսումն եւ գիտութիւնն առնելէն ետքը` յայտնեց թէ վարդապետութեան յարմարութիւն չունէր, թէ աշխարհական մնալ հարկ էր իրեն, որպէսզի դիւրաւ կարենար իւր եղբայրներն ազատել Վատիկանու… Փարաւոնէն:

1844֊ին Կ. Պոլիս Միջագիւղի ս. Լուսաւորչեան վարժարանին մէջ դասատու կարգուեցաւ հայերէն եւ ֆրանսերէն լեզուներու: Այս պաշտօնն առիթ տուաւ իրեն, որ պապերն ամէն օր հարուածէ… աշակերտներու առջեւ: Վարժութեան համար ինք կը պատրաստէր օրինակներ, որոնց մէջ անպատճառ պապ մը պիտի ապտակուէր:

1846֊ին դեղագործութիւն սորվելու համար դեղագործի մը քով գնաց: Իւր մտքին այն յատկութեամբն, որով ամէն բան շուտ կ՚ըմբռնէ, քիչ ժամանակի մէջ գործնականապէս սորվեցաւ դեղագործութեան արհեստը: Եւ որովհետեւ մեղք կը համարէր գերապայծառ Հասունեանը հարուածելու համար առիթ փախցունելը, գրգռիչ դեղերու ամաններուն վրայ Հասունեան կը գրէր: Կը պատմուի թէ օր մը բժշկի մը մէկ դեղագիրը կը պատրաստէ եւ հիւանդին կը յանձնէ դեղն, որ զօրաւոր լուծողական էր: Մարդը տուն կ՚երթայ, դեղը կը խմէ եւ արդիւնքին կը սպասէ: Չորս ժամ կ՚անցնին. դեղն իւր զօրութիւնը չցցուներ: Վեց ժամ կը սահին, դեղն անզօր է, կարծես պատրիարքարանէ Բ. Դուռը ղրկուած թաքրիր մ՚է, բնաւ ազդեցութիւն չըներ եւ վերջապէս մարդը կը ստիպուի դեղարան երթալ եւ Շիշմանեանի հարցունել.

—Եղբայր, տուած դեղդ ինչ էր:

—Դեղագրին մէջ գրուածն էր:

—Բնաւ ազդեցութիւն չըրաւ:

—Անկարելի է:

—Բժիշկն ըսած էր թէ այդ դեղը ուժով էր…

—Այո, լուծողական դեղերուն մէջ ամէնէն զօրաւորն է:

—Ինչու չազդեց ուրեմն:

—Ինչ գիտնամ… Հասունեանի մատն ըլլալու է Այս գործին մէջը:

Մարդը ծիծաղելով կը մեկնի: Շիշմանեանը քանի մը ամիս ետքը կ՚իմանայ որ լուծողականի տեղ պնդեցուցիչ տուած էր, որ Աննմանի դրութեամբ պէտք էր լուծումն տալ: Վասն զի բժշկական երկու դրութիւններու համեմատ միեւնոյն դեղը թէ քուն բերող է եւ թէ քուն փախցնող, քնացողին քունը կը փախցունէ. օրինակի համար, եթէ մեր Ընդհանուր ժողովին տրուի` իսկոյն կ՚արթննայ, բնաւ չքնացողին ալ քունը կը բերէ, կարծես աւետաբեր մ՚է, Այս աստիճան զարմանալի յատկութիւններ ունին Այս դեղերը: Բայց մենք թողունք բժիշկներն իրարու գլուխ պատռել եւ դառնանք մեր պատմութեանը: Շիշմանեան քաջալերուելով Այս գործած սխալէն` որուն համար պատիժ մը չկրեց, միտքը դրաւ Բարիզ երթալ եւ բժիշկ ըլլալ: Սակայն մարդս մտքին մէջ բան մը դնելով ամէն ուզածը չկրնար ընել, պէտք է գրպանին մէջ ոսկի դնել: Շիշմանեան գրպան ունէր, բայց ոսկի չունէր եւ կը խորհէր թէ ինչ հնարքով կարելի էր հասնիլ առաջադրած նպատակին: Յանկարծ խորհուրդ մը յղացաւ. այն է Բարիզ Մուրատեան վարժարանին մէջ դաս տալ եւ բժշկական դպրոցին մէջ դաս առնել… ճիշտ կրկնատոմարի դրութեամբ: 1848֊ին Բարիզ ուղեւորուեցաւ եւ սկսաւ գործադրել ինչ որ առաջադրուած էր: Տուած դասերովը կ՚ապրէր, իսկ առած դասերովն օր մը ուրիշներն պիտի ապրեցունէր:

Քանի մը տարուան մէջ մեծ յառաջադիմութիւն ըրաւ բժշկութեան մէջ. մանաւանդ ջղային ճիւղին մէջ այնչափ յառաջ գնաց, որչափ գացին մեր… փոխառութիւնները: Կատարեալ բժիշկ ըլլալէն ետքը դպրոցէն ելաւ եւ, ինչպէս որ սովորութիւն է, թեզ մը գրեց, որուն մէջ խօսեցաւ ազգային միութեան վրայ: Վարժարանէն նոր ելած բժիշկի մը բերնէն առաջին անգամ ազգային միութիւն բառերը լսուելուն պէս` շատերն զարմանքով իրարու հարցնել սկսան թէ` առողջաբանութեան հետ ինչ վերաբերութիւն ունի ազգային միութիւնը, սակայն վերջէն համոզուեցան թէ ազգերն ալ ապրելու համար միութեան դեղի պէտք ունին:

Վկայականը ծոցը դնելուն պէս ելաւ Պոլիս եկաւ 1853֊ին: Ոստիկանութեան բժիշկ եղաւ: Ամէն օր մարդասպաններուն գտնուած սենեակը կ՚երթար, եւ անշուշտ քանի մը մարդ ալ ինքը կը սպաննէր… որովհետեւ ամէն հիւանդ չբժշկուիր. եւ ինչու չսպաննէ, քանի որ վկայական ունի: Մեր ազգայիններն, որ ամէն օր լրագիրներու մէջ կը կարդային մարդասպան քիւրտերու ըրած սպաննութիւններն` կ՚ըսէին իրենց մտքէն. ահ, թշուառականներ, Շիշմանեանի պէս մէկը ղրկելու է ձեզի: Բայց Շիշմանեան, որ պատմագէտ, գրագէտ եւ ատենաբան էր, բնաւ չէր փափաքեր բժշկական ասպարէզին մէջ փայլիլ, ինքը միայն իրարմէ բաժնուած եղբայրներն ինչ կերպով միացնելու վրայ կը խորհէր: Արդէն 1851֊ին նամակ մը գրելով Հ. Ղեւոնդ վարդապետ Յովհանեանցին, յայտնած էր Այս բաժանումը վերցնելու համար իր կարծիքներն, զորս բառ առ բառ կը տառագրենք հոս.

«Նախ ազգին մեծ մասը պզտիկ մասին հետեւցնել, այսինքն բոլոր հայ ազգը պապական ընել.

Երկրորդ` ազգին պզտիկ մասը մեծ մասին հետեւցնել, այսինքն բոլոր հայ ազգը Էջմիածնայ կաթողիկոսի հնազանդեցնել»:

Այս երկու ճամբաները ցոյց տալէն ետքը, ազգին մեծ մասը պզտիկին հետեւցնելու համար անկարելիութիւն կը տեսնէր. վասն զի, կ՚ըսէր, ազգին մեծ մասը ինքնիրեն մնալով ազգ մը կրնայ ձեւացնել, երբ պզտիկ մասը աննշան եւ անանուն ժողովուրդ մը կրնայ մնալ եւ ոչ տապանագրի արժանի: Այս տողերէն կ՚ուզէր հասկցնել Շիշմանեան, որ եթէ ազգին պզտիկ մասը մեծ մասը ըլլար՝ առաջին ճամբան գործադրելի պիտի առաջարկէր, այսինքն բոլոր հայ ազգը տանիլ յանձնել Հռովմայ աթոռին եւ դժբախտ բաժանման պատճառն վերցնելու համար, ամբողջ հայ ազգը վերցնել աշխարհէն… ազգը միացնելու համար: Եւ որովհետեւ Այս տեսակ միութիւնը շատերու ճաշակին դէմ էր, թող տուաւ առաջին ճամբան եւ փափաքեցաւ, որ պզտիկ մասը առնէ, վրան քիչ մը սոսինձ քսէ եւ բարակ թելով մը մեծ մասին փակցունէ, ինչպէս կը փակցունեն հրէաները կոտրուած հողէ ամանները: Կը վռնտէր Ժամանակն եւ անոր պաշտօնն իր վրայ առնել կ՚ուզէր, եւ երբ կրիայ մնալ հարկ էր իրեն` նապաստակի պէս կը վազէր: Կը կարծէր, թէ համոզումներն մարդերու պէս են եւ թէ քիչ մը նեղուելուն պէս անմիջապէս կրնան ամէնը մէկէն մէկ կրօնքէ ուրիշ կրօնք մը գաղթականութիւն ընել` ինչպէս կ՚ընեն մարդեր մէկ քաղաքէն միւսը, մինչդեռ ամէն օր կը տեսնենք, որ կաթիլ մը օղի չենք կրնար խմցունել այն մարդուն, որ քոնեաքէն ճաթելու մօտ է եւ այնպէս համոզուած է` թէ քոնեաքով կրնայ… արքայութիւն երթալ: Ազգային միութեան համար ունեցած անյաղթ սէրն էր, որ ասանկ կարծիքներու մէջ կ՚առնէր կը նետէր զինքը, եւ համարձակութիւն կու տար իրեն վատ անունը տալ Թղլեանի, որ հակասութեան մէջ գտնուած ըլլալն լրագիրներու մէջ հրատարակելէն ետքը, կու գար հայ պատրիարքարանի իրաւասութեանը ներքեւ կը մտնէր: Մինչեւ մօտ ատեններս կը հաւատար, որ Հռովմայ գահը, որ բողոքականութիւնը ծնած է, Շիշմանեանին ատենաբանութիւններն նկատողութեան առնելով պիտի հաճի տիեզերական ժողով գումարել եւ բարեփոխել իւր եկեղեցին` չկորուսելու համար ափ մը ժողովուրդ, որուն անունը Վատիկանու մթերատետրին մէջ անգամ նշանակուած չէ: Որչափ ատեն որ բախտը ժպտեցաւ եւ Հասունեանի վրայ յաղթանակ տարաւ, բոլոր յաղթութիւններն իւր կարծիքներուն առգրեց. իսկ երբ բախտը քիչ մը ծամածռեց երեսը` ինքն ալ ստիպուեցաւ հրաժարական տալ իր առժամանակեայ կարծիքներուն — վասն զի վերջէն հասկցուեցաւ, որ մշտնջենաւոր կարծիքներ ալ ունի եւ ազգութիւնը շահելու համար բռնեց այն ճամբան, զոր Թղլեանը բացած էր վերջին տարիներս, եւ զգացուց իր ընկերներուն, որ պաշարումէն փախչիլը վատութիւն չէ:

1874֊ին Միջագիւղի ս. Լուսաւորիչ եկեղեցւոյն վարժարանին մէջ տնօրէնութեան պաշտօն ստանձնեց, զոր կանոնաւոր կերպով շարունակեց քանի մը տարիներ: Չափազանց ճշմարտախօս ըլլալուն պատճառաւ երբեմն կը վիրաւորէր աշակերտները: Աշակերտին մէկը, օր մը խելօք նստած չըլլալուն համար, վարժարանէն արտաքսեց եւ անոր հօրն ալ նամակ մը գրեց գրեթէ Այս իմաստով.

«… աղայ, դուք մարդ չըլլալու համար երդում ըրած էք. մեր վարժարանը յիմարանոց կարծեցիք, հէ… ձեր զաւակը խենդին մէկն է, եւ կարծեմ՝ թէ դուք աւելի խենդ ըլլալու էք, որ ձեր տղան չէք կրցած քիչ մը կրթել: Այս օրէ սկսելով վարժարանին դռները գոց են ձեր տղուն համար, ուստի կը խնդրիմ, որ զայն նորէն ղրկելու անկրթութիւնը չունենաք. հասկցաք:

Ընդունեցէք, կ՚աղաչեմ, խորին յարգանացս հաւաստիքն, որով մնամ ձեր խոնարհ ծառայ եւ այլն»:

Նամակն կը ստորագրէ եւ ուսումնապետին կը յանձնէ, որ տնտեսին հետ ղրկէ: Ուսումնապետը քովը կը պահէ նամակը: Հետեւեալ երեկոյ Շիշմանեան կու գայ եւ կը հարցունէ ուսումնապետին.

—Նամակը ղրկեցիր:

—Ոչ, կը պատասխանէ ուսումնապետն:

—Շատ խոհեմութեամբ վարուած ես, վասն զի գրելէս ետքը ես ալ զղջացի թէպէտեւ վիրաւորիչ խօսք մը չեմ ըսած մէջը, այնպէս չէ:

—Այո…

—Մնաք բարով:

—Երթաք բարով:

Վարժարանի տնօրէնութիւն ըրած ժամանակն ալ իւր ժամերուն մեծ մասը Հասունեան խնդրոյն կը զոհէր: Հակահասունեաններու հրամանատարն ըլլալով` ամէն բան ինքը կը կարգադրէր եւ գլուխ քերելու ժամանակ չէր գտներ: Շատ անգամներ հիւանդները տունը կ՚երթային եւ սպասաւորէն հետեւեալ պատասխանը կ՚առնէին.

—Բժիշկը հոս է, բայց հիւանդ չկրնար ընդունիլ այսօր, վասն զի րեւերսուրուսի դէմ յօդուած շինելու զբաղած է:

Ետ կը դառնային հիւանդներն եւ իրարու կ՚ըսէին.

—Մինչեւ որ Հռովմայ եկեղեցին չբարեկարգուի, Այս մարդը հիւանդ նայելիք չունի:

Կը պատմուի, թէ օր մը Հակահասունեան բժշկի մը հետ խորհրդակցութեան կը հրաւիրուի հիւանդի մը տունը: Հիւանդը քննելէն ետքը` իւր ընկերի հետ ուրիշ սենեակ մը կը մտնէ տրուելիք դեղին վրայ խորհրդակցելու համար. նախ Շիշմանեան խօսք կառնէ.

—Նստէ նայինք:

—Շնորհակալ եմ:

—Ինչ կարծիք ունիք:

—Նախ եւ առաջ հրամանքնիդ ըսէք:

—Ես կարծեմ թէ ալ չյաջողիր րեւերսուրուսը:

—Ես ալ այն կարծիքն ունիմ, բայց չեմ կարծեր որ…

Տան տիկինը ներս կը մտնէ.

—Դեղագիրը գրեցիք:

—Հանգիստ եղէք, տիկին, անոր վրայ կը խորհրդակցինք, կը պատասխանէ Շիշմանեան:

Տան տիկինը դուրս կ՚ելնէ:

—Սակայն ինչ որ ալ ըլլայ, կ՚ըսէ միւս բժիշկը, պարտաւոր ենք Հասունեանի դէմ մինչեւ վերջը մաքառիլ:

—Այո, մինչեւ որ ամբողջ ժողովուրդը հասկնայ անոր բռնած ընթացքը:

—Սիկար մը կը շինէք:
—Շնորհակալ եմ, չեմ գործածեր կերակուրի վրայ:

—Ճաշ ըրած էք:

—Այո, աղուոր պիֆթեք մը կերայ…

Հիւանդին եղբայրը սենեակին դուռը զարնելով ներս կու գայ.

—Դեղագիրը կու տաք, գլխին ցաւը նորէն բռնեց, կը չարչարուի… կ՚աղաչեմ:

—Հիմա, հիմա, կը պատասխանեն երկու ընկերները:

Այստեղ չպիտի կրնանք խօսիլ, դեղագիր մը տանք ու երթանք: Մատիտն եւ թուղթ հանեցէք, տէր բժիշկ, կ՚ըսէ Շիշմանեան:

—Դուք գրեցէք, քանի որ հիւանդը ձերն է:

—Վնաս չունի, գրեցէք հրամանքնիդ:

—Ինձի չվայլեր:

—Կ՚աղաչեմ:

—Ոտքդ պագնեմ:

—Չեմ ընդունիր:

—Կը բարկանամ:

—Անկարելի է:

Հիւանդին հայրը կը ներկայանայ.

—Քիչ մը շուտ ըրէք, կ՚աղաչեմ, ցաւէն պիտի մեռնի:

—Հիմա, հիմա, կը կրկնեն երկու բարեկամները:

—Տղայութիւն մի ըներ, գրէ, որ երթանք ուրիշ տեղ մը խօսինք:

Վերջապէս ընկերը կը հաւանի դեղագիրը տալու եւ երկուքը մէկէն դուրս կ՚ելնեն, նորէն սկսելով Հասունեանի վրայ շարունակել իրենց խօսակցութիւնը:

Շիշմանեան զգալով, որ ազգային միութեան խնդիրը շատ գրաւած է իր միտքը, կ՚որոշէ Պոլսէն քիչ մը հեռանալ եւ հանգիստ ընել: 1876֊ին Կիպրոս կը մեկնի, ուր տարի ու կէս մնալէն վերջը Պոլիս կը դառնայ, ուսկից Տփղիս կ՚ուղեւորուի, նորէն Պոլիս կը դառնայ, ուր քանի մը շաբաթ մնալէն ետքը դարձեալ ճամբայ կ՚ելնէ երթալու համար Տփղիս, ուր կը գտնուի հիմա:

Իբրեւ պատմագէտ մեծ համբաւ կը վայելէ եւ որուն իրաւամբ արժանի է: Միայն թէ պատմութեան կը դիմէ երբեմն այնպիսի խնդիրներու մէջ, ուր պէտք էր թուաբանութեան դուռն ափ առնել: Երբ ջրավաճառն խաբէ զինք եւ յստակ ու մաքուր ջուրի տեղ պղտոր ջուր տայ, Շիշմանեան իսկոյն Պատմութիւնը ձեռք առնելով` գաւաթ մը ջուրի համար ջրհեղեղին պատմութիւնն ընել կը սկսի համոզելու համար ջրավաճառը` թէ Նոյ նահապետին օրով ալ ջրավաճառներուն այսպէս վարուելուն համար Աստուած ջուրին մէջ խղդեց զիրենք, թէ եթէ շարունակեն ասանկ պղտոր ջուր ծախել` անկարելի կ՚ըլլայ ազգային միութիւնը, թէ պղտոր ջուր ծախելը Հասունեանի հացին եղ քսել է:

Ոչ նուազ նշանաւոր հանդիսացած է իւր ատենաբանութիւններովն, զորս արտասանած է Միջագիւղի լսարանին մէջ: Ամէն անգամ, որ ատենաբանութիւնը լմնցնէր` լսարանին սպասաւորը օթեակներուն դռները կը բանար եւ կ՚արթնցնէր անոնց մէջ գտնուող ունկնդիրներն, իմացնելով, թէ ատենաբանութիւնն վերջացած է, թէ ազատ են իրենց տուներն երթալու եւ անկողին մտնելով հանգիստ քնանալու: Ունկնդիրներուն քնանալուն պատճառն այն էր, որ Շիշմանեան էֆենտին լակոնական ոճին վարժեցնել կը փափաքէին:

Ազգային թերթերու մէջ ալ երեւցած է, եւ կ՚երեւի երբեմն բուն եւ երբեմն կեղծ ստորագրութեամբ: Լրագիրներն երկար տարիներէ ի վեր մէկ մէկ պարահանդէսներ դարձած են. հոն դիմակով ալ կ՚ընդունուին, առանց դիմակի ալ: Իսկ ես կը զարմանամ, թէ ճշմարտութիւն խօսելու համար ինչու ամչնայ մարդ եւ երեսը դիմակ անցունելու հարկադրուի: Թէ հրապարակի, թէ լսարաններու եւ թէ վէպերու մէջ Շիշմանեան էֆենտին աշխատած է եւ կ՚աշխատի երիտասարդներու սրտին մէջ հայրենասիրութիւն արծարծել. ուստի իւր խօսքերն միշտ սիրով մտիկ ըլլուելու արժանի են:

Շիշմանեան էֆենտին որչափ ալ ծեր կարծէ ինքզինքը` դեռ երիտասարդ է իւր զգացումներով, երիտասարդի պէս կրակոտ, եւ երբ կէտի մը վրայ պնդէ` քար կը կտրի, բնաւ չկակուղնար եւ վայրկեան մը իրաւունք կու տայ մեզի հաւատալ Տեւկալիոնեան ջրհեղեղէն ետքը մարդերու քարերէ կազմակերպուելուն: Ծերի հետ ծեր կ՚ըլլայ, տղայի հետ տղայ եւ կնոջ հետ կին: Զուարճախօս է, ընկերութիւններու մէջ կ՚ախորժի կատակներ ընել, իսկ երբ մէկն իր մէկ արարքն հրապարակաւ հեգնէ՝ կրակ կը կտրի:

Քանի մը տարիներէ ի վեր Շիշմանեան էֆենտիին գլուխն իւր արտաքին կարծիքը փոխած է. ֆէսի տեղ գլխարկ կը դնէ: Ասկից հետեւցնելու չէ` թէ ներքինը փոխած չէ, քանի որ Էջմիածնայ գիրկը կը գտնուի այսօր: Մազերն ուսերուն վրայ կը ծածանին եւ բարերարի մը կը սպասեն, որ սանտրուին: Մտաւորական աշխատութիւններն ստիպած են զինքը գլուխը ծռելու, որով միշտ գետինը կը նայի եւ բարձր նիւթերու վրայ կը խորհի: Գրեթէ միշտ ի ձեռին ունի հովանոց մը, զոր անձրեւի ատեն չբանար, որպէսզի չթրջուի հովանոցը. արեւուն ալ չբանար, բայց երբ գիշեր ատեն լապտերով դուրս ելնէ` կը բանայ հովանոցն, որպէսզի լապտերին լոյսն արգելէ, որ վեր չելնէ: Թեւին տակը միշտ ունի լրագիրներ, թուղթեր եւ գրքեր, զորս այնչափ տարիներէ ի վեր կը կարդայ եւ չկրնար լմնցնել:

Շիշմանեան էֆենտին միջին հասակով, ոչ ճերմակ եւ ոչ թուխ դէմքով մարդ մ՚է: Ձայնը հաստ է, եթէ օբերայի թատրոնի մը մէջ պասոյի դեր կատարէր` հինգ հազար ֆրանկ ամսական կ՚առնէր: Այնպիսի դէմք մը ունի, որ կարծես փռնգտալ կ՚ուզէ եւ չկրնար:
ԿԱՐԱՊԵՏ Հ. ՓԱՆՈՍԵԱՆ
Կարապետ Հ. Փանոսեան, խմբագիր֊տնօրէն Մանզումէի Էֆքեար էսեֆենկիզ լրագրոյ, տէր֊տնօրէն Ագապեան տեհշեթամիզ վարժարանի, ծնած է Կեսարիա 1836 թուականին: Իւր անհամբեր եւ նեղսիրտ բնաւորութիւնը գիտցողները կրնան գուշակել` թէ ինն ամսուայ մէջ որչափ չարչարած է իւր մայրը, արդեօք քանի քանի անգամներ փախչիլ փորձած է: Եւ արդարեւ ինն ամիս արգանդի մէջ բանտարկուիլը մեծ ժամավաճառութիւն էր Փանոսեանի համար, որ ինը ժամուան մէջ ինը հարիւր փոխառութիւն եւ ինը հազար հայհոյութիւն կրնայ ընել: Ուստի բնաւ թերահաւատութիւն ընելու չէք, երբ ըսեմ ձեզ` թէ Փանոսեան մօրն արգանդին մէջ սկսաւ խորհրդածել, թէ ինչ հնարքով կարելի է որ մարդ մը մօրն արգանդին չհանդիպելով ուղղակի աշխարհ գայ: Ասոր վրայ կը խորհէր եւ պատրաստուած էր յօդուած մ՚ալ գրել, երբ մանկաբարձն իրեն իմացուց պայմանաժամին լրանալը:

Փանոսեան աշխարհ գալուն պէս աչերը բացաւ եւ պոռաց. ինչ թանձր տգիտութեան մէջ եմ մնացեր: Բարեկարգութեան եւ ազատութեան ջերմ սիրահար ցոյց տուաւ ինքզինքն` ոտներն ու ձեռներն միշտ դուրս հանելով խանձարուրէն: Դպրոցասէր ըլլալն ալ հասկցուց իւր մանկական հասակին մէջ: Հազիւ չորս տարեկան կար, խաղի թուղթերէն դպրոցներ կը շինէր, դրացիներու տղաներէն դրամ, կարասիք եւ այլն կը ժողվէր ի նպաստ իւր շինած վարժարաններուն եւ գրպանը կը նետէր: Հայրն ու մայրը նկատելով, որ իրենց զաւակն փառաւոր ապագայ մը կը խոստանայ — թէպէտեւ վերջէն հասկցուեցաւ, որ շատ հաւատք ընծայելու չէ անոր խոստումներուն — կ՚որոշեն Կ. Պոլիս ղրկել զինքն, որպէսզի երթայ հոն դաստիարակութիւն առնէ:

1846֊ին Վոսփորէն ներս մտաւ Փանոսեան: Այս թուականին մէկ օրուան մէջ բարեկարգ վարժարան մը գտնելը խիստ դժուար ըլլալով՝ նախնական ուսմունքն առնելու համար ղրկուեցաւ Խասգիւղ հացագործի մը խանութը: Հոն սկսաւ քարոզել հաց առնելու համար խանութն եկող գործաւորներուն եւ արհեստաւորներուն, որ իրենց գործերը թողուն եւ մարմնամարզութեամբ պարապին, եթէ կ՚ուզեն ազգին ծառայութիւն մատուցանել: Իր քովն աշխատող գործաւորները կը խրատէր դաշնակ եւ պար սորվիլ: Իւր քարոզներն եւ խրատներն արդիւնք մը չունեցան, եւ երբ օր մը առաջարկեց տիրոջն, որ խանութը փլցունեն եւ դպրոց շինեն` տէրը բարկացաւ եւ պաշտօնն առաւ վրայէն:

Քանի մը ժամանակ պարապ մնալէն ետքը, 1851֊ին Պոլսոյ երկրագործական վարժարանն ընդունուեցաւ բարերարի մը միջամտութեամբ: Այս ճիւղին մէջ մեծ յառաջդիմութիւն ըրաւ: Փորձ մը ընելու համար, օր մը հին կօշիկները տանը պարտէզին մէկ անկիւնը տնկեց, առտու երեկոյ ջուր տալ սկսաւ, բայց երբ տեսաւ, որ կօշիկները չեն բուսնիր` անիծեց հողն ու բուսաբանութիւնը եւ ազգը մարդ ընելու համար պաշտօն մը փնտռելու ետեւէ եղաւ:

1859֊ին խմբագրութեան ասպարէզը նետուեցաւ Միւնատիի էրճիայաս անուն լրագիրը հրատարակել սկսելով: Ամիրան ու արհեստաւորն, կաթողիկոսն ու փոքրաւորն, հարուստն ու աղքատն ամէնը բաժանորդ էր Այս լրագրին յարձակումներուն, որոնք արդարացի ըլլալով` լաւ ընդունելութիւն կը գտնէին ժողովուրդէն, որ մինչեւ այն ատեն կը կարծէր, թէ ամիրայի մը թաշկինակին դէմ խօսիլը երկնից դէմ ապստամբիլ էր: Այն ատենները Գերագոյն ժողովոյ մէջ անիրաւութիւնն ճշմարտութեան ներկայացուցիչն էր. բռնութիւնը գաւազան ի ձեռին կը նախագահէր. արդարութեան աթոռին վրայ ամիրաներու կամքը բազմած էր. իրաւունքը ֆալախա կ՚անուանուէր եւ Փանոսեան իբրեւ մունետիկ փողոցներու մէջ կը պոռար.

«Հայեր, երէկ հազար տարեկան ճշմարտութիւն մը կորսուեցաւ պատրիարքարանի մէջ»:

Ժողովուրդն Այս կեսարացիին ընթացքին հաւնելով` կը քաջալերէր զայն, որուն խմբագրատունն էր այն ատեն Վեզիր խանին մէջի սրճարանը, աթոռն էր տոպրակի մէջ լցուած հարիւր տրամ խոտ, գրասեղանն էր սրճարանապետին դռան քով դրուած սնդուկը եւ թաշկինակն էր իւր հագուստին թեւը: Ընթերցասիրութեան նոր վարժուող ժողովրդեան մը քաջալերութիւնն Այս աստիճանին մէջ կը պահէին զինքը, եւ հարուստներն, որք տաղանդին, ինչպէս կ՚ըսէ Յոբնաղ, գովեստներէն ուրիշ բան չեն տար, միայն կը ծափահարէին Փանոսեանը: 1853֊ին երբ Զէյթունի կոտորածն սկսաւ, Փանոսեան քաջ ախոյեան հանդիսացաւ Այս խնդրոյն մէջ, որ պատճառ եղաւ իւր լրագրին խափանման եւ իրեն բանտարկութեանը:

Խափանում, բանտարկութիւն բնաւ նշանակութիւն չունէին իւր առջեւ, մանաւանդ բանտն, որ իրեն համար առանց վարձու սենեակի մը մէջ նստիլ էր: Բանտէն ելնելուն պէս Թափառական Հրեային տաճկերէն թարգմանութեանը ձեռնարկեց: Այս աննման վէպին թարգմանութեամբը մէկ կողմէն նախապաշարումները կը սպաննէր, միւս կողմէն տաճկերէն լեզուին ջարդ կու տար, եւ ամէն օր սիրտը կը դողար, որ չըլլայ թէ Էոժէն Սիւ ելնէ դատ բանայ իրեն դէմ: Այս ահ ու դողի մէջ անհնար ըլլալով թարգմանութեան շարունակութիւնը, կիսատ թողուց զայն, թէպէտեւ բաժանորդներէն ամբողջ բաժանորդագիններն առաւ:

1866֊ին յաջողեցաւ արտօնութիւն առնել Մանզումէի էֆքեար անուն լրագրի մը` որուն հրատարակութիւնը մինչեւ այսօր կը շարունակէ: Այս լրագրին մէջ սկսաւ շարել իւր կարծիքները մարդերու հասկնալի կերպով. իսկ երբ 1869֊ին Ագապեան վարժարանը բացաւ եւ անոր դէմ դիտողութիւններ տեղի ունեցան, սկսաւ էշերուն խօսիլ: Առաջ իւր յօդուածներուն գլուխը հայեր, հայեր, կը գործածէր, վերջէն սկսաւ աւանակներ, էշեր դնել: Ագապեան վարժարանի կռուոյն մէջ այնպիսի անդուռն բերանով յարձակուեցաւ իւր մէկ պաշտօնակցին վրայ, որ ստիպուեցաւ դատի հրաւիրուել 1872֊ին: Այս դատն այնքան հետաքրքրութիւն շարժեց, որ Մուսաս Պառնասի գագաթէն իջնալով ներշնչեց ինձի եւ ես երգեցի այն դատը:

Ինչու չերգեմ նաեւ այսօր այն պատերազմն դիւցազներու, որք, սագի փետուրով զինուած, վեց ամիս իրարու դէմ կատաղաբար պատերազմեցան եւ դաշտի վրայ հազարաւոր ընթերցողներ վիրաւորելէն ետքը՝ արիւնով ներկեցին համեստ դէմքերը: Ըսէ ինձ, ով Մուսա, ինչպէս եղաւ, որ Օրագիր ոճրագործ բառին վրայ սրտմտելով ասպարէզ կարդաց Մանզումէին, շուտ ըրէ, եկուր եւ օգնէ ինձ, որ Այս վեցամսեայ պատերազմն արձակ երգով մը կարող ըլլամ երգել:

Այն ինչ վարդամատն Արշալոյս արեգական դռները բանալու համար դարբին փնտռելու իջած էր Հեփեստոսի բնակարանը, Օրագիր յանկարծ արթնցաւ եւ օր մահու եւ կենաց գոչեց այնպիսի սրտառուչ ձայնով, ուսկից շարժեցաւ մահճակալը: Քանի մը վայրկեան ձեռն ի ծնօտ խորհելէն ետքը` դիմեց զէնքերուն. առաւ զանոնք եւ գրպանին մէջ դնելով՝ արիաբար հեծաւ իւր կօշիկներուն վրայ եւ սկսաւ յառաջանալ դէպի հոն, ուր պիտի սպաննէր թշնամին:

Միւս կողմէն Մանզումէն հապճեպով հագուեցաւ իւր պատերազմական հագուստները, զգեցաւ զրահն` ուսկից արեւուն ճառագայթները չեն կրնար թափանցել, առաւ իւր զէնքերն, որ կը բաղկանային աւանակ, էշ, լիրբ, ոճրագործ, անամօթ բառերէ եւ հետեւեալ ատենաբանութիւնն ըրաւ. դողացէք ոտներուս տակ, ով գուլպաներս: Այս ատենաբանութենէն ետքը վերջին ողջոյնը տուաւ իւր սենեակին այնպիսի սրտաճմլիկ խօսքերով, որ լալ սկսան բարձերն ու բազմոցները: Վերջին ողջոյնը տալէն ետքը մտրակեց իւր կօշիկները եւ պատրաստուեցաւ իւր ոսոխին դէմն ելնելու: Հասաւ վերջապէս այն ժամն, որ դէմ առ դէմ պիտի բերէր Այս երկու ըմբիշներն, որ իրարու երես տեսնել չէին ուզեր… սոսկալի վայրկեան… մուկ մը ասոնց մէջտեղէն անցաւ. երկու դիւցազները զարհուրեցան, բայց քաջութեամբ ետ ետ քաշուեցան: — Յառաջ մօտեցիր, գոչեց Մանզումէն, երկու քայլ առնելով դէպի ետ: Այս հրաւէրին վրայ Օրագիր անզգուշութեամբ Մանզումէին ոտքին վրայ կոխեց, — այ թշուառական, ասանկ կատակ կ՚ըլլայ, պոռաց Մանզումէն: Օրագրին վրայ յարձակեցաւ, քաշեց մէջքէն գօտին եւ անանկ հարուած մը տուաւ ոճրագործով, որ վիրաւորեց Օրագրին … ականջը: Օրագիրն իւր ուժն ժողվելով Մանզումէին գլխուն իջեցուց Տրամաբանութեան ահեղ զէնքը: Ամպակուտակն Հայր Արամազդ երկնքին բարձրէն սարսափով կը դիտէր Այս արիւնալի պատերազմը: Աստուածներէն ոմանք միջամտել կ՚ուզէին, ոմանք չեզոքութիւնը նախամեծար կը համարէին, ոմանք զրահաւոր ղրկել կ՚որոշէին, ոմանք փոխատւութիւնը դադրեցունել կը փափաքէին. վերջապէս տարաձայնութիւնն այնքան սկսաւ շփոթել աստուածներն, որ աստուածներու Հայրն շանթ ի ձեռին ոտք ելաւ եւ այսպէս խօսեցաւ. «Անմահ մը չկրնար անխտիր մնալ մահկանացուներուն Այս խեղճ վիճակին. ուստի, առանց ձեզմէ խորհուրդ հարցնելու, որոշեցի Առաքինութիւնը ղրկել, որ երթայ հաշտեցունէ զանոնք: Բայց որպէսզի Առաքինութիւնը կարենայ իւր պաշտօնն կատարել, հարկ է, որ կնկան կերպարանքով երեւի անոնց, որովհետեւ կիները իրենց փափուկ խօսքերովն կարող են քարէ սրտերն անգամ կակուղցնել»: Աստուածներն թող տուին, որ Արամազդ իւր պատասխանատւութեանը ներքեւ գործէ: Ուստի Առաքինութիւնն յանձն առաւ Այս պաշտօնն եւ իսկոյն գեղեցիկ աղջկան մը կերպարանափոխուելով, ժպիտով մը վար իջաւ եւ կանգնեցաւ մեր դիւցազներուն մէջտեղն, որոնց մին բանթալոնը կապելու զբաղած էր եւ միւսը ֆէսն կը մաքրէր: Ով դիւցազներ, գոչեց Առաքինութիւնը, կը ճանաչէք զիս, — Ամենեւին չեմ ճանչնար զքեզ. պատասխանեց Մանզումէն. — բնաւ երբեք, այդ անունով բաժանորդ չունիմ, ըսաւ Օրագիր: — Ներեցէք, մեր կեանքին մէջ բնաւ տեսած չունինք, պատասխանեցին երկուքը միաբերան. — Առաքինութիւն է անունս, ըսաւ: — Կարգուած էք, օրիորդ, հարցուց Օրագիր, որ կը պնդէր` թէ Փանոսեան իրաւունք չունէր վարժարանը պառկելու, քանի ամուրի էր: — Մարմնամարզութիւն գիտէք, հարցուց Մանզումէն, որ մարմնամարզութենէն դուրս ամէն բան իբրեւ անօգուտ կը նկատէր: Այս հարցումներուն վրայ Առաքինութիւնը ժպտեցաւ եւ կոտրտուելով Մանզումէին գիրկը նետուեցաւ. վերջը երկուքը մէկէն գրկելով, կնքել տուաւ պատուաւոր հաշտութիւն մը, որ կէս ժամէն աւելի չտեւեց: Այս վայրկենական հաշտութենէն ետքը Առաքինութիւնը թռաւ ասոնց վրայէն: Երկու բարեկամներն քանի մը վայրկեան ապշած իրարու երես նայելէն ետքը բաժնուեցան իրարմէ, իւրաքանչիւրն հետը տանելով մէյ մէկ պատուաւոր հաշտութիւն: Արեւն, որ ի նշան տրտմութեան ապարանքէն դուրս չէր ելած, Այս հաշտութեան վրայ իւր դէմքը ցոյց տուաւ եւ իւր լուսասփիւռ ճառագայթները տարածելով սկսաւ չորցնել երկու դիւցազներու վարտիքներն, որ թրջուած էին… քրտինքով:

Այս կերպով վերջացաւ ահա այն պատուաւոր հաշտութիւնն, որ վերջէն Սամաթիոյ մէջ այնքան յուզում պատճառեց:

Փանոսեան Այս պատուաւոր հաշտութեան վրայ չփոխեց լեզուն եւ ամէն անգամ, որ ժողովրդեան խօսելու կ՚ելնէր, միշտ անամօթ, ստախօս, խաբեբայ ածականներէ կ՚առաջնորդուէր: Վարժարաններու վրայ գրած յօդուածներէն աւելի ազդեցութիւն ըրաւ այն յօդուածն, որ ճեմիշներու նուիրուած էր: Յիշեալ յօդուածով, որուն վերնագիրն էր մեմշեճէ ըսլահաթ, ոչ միայն ազգային, այլ միջազգային ճեմիշներու նկարագրութիւնն ընելով` անոնց բարեկարգութեանը վրայ կը պնդէր, բայց Մալթայէն Պեշիքա բերելու համար զրահաւոր չունենալով իւր առաջարկութիւնն անընդունելի կը մնար: Ազգի մը յառաջադիմութիւնը, կ՚ըսէր, ոչ թէ անոր լրագիրներէն, այլ ճեմիշներէն կը ճանչցուի, եւ իբրեւ փաստ Բարիզու ճեմիշները կը ներկայացնէր իւր ընթերցողներուն այնպիսի գեղեցիկ գոյներով, որ մերիններուն արժանապատւութիւնը կը վիրաւորէր: Փանոսեան ամէն բանի մէջ միշտ առաջնութիւն փափաքելով` շատ անգամ սխալ քայլեր առած է, եւ իւր սխալն զգալէն ետքը շարունակած է զայն. թերեւս կարծելով` թէ մարդս եթէ յարատեւէ իւր սխալին մէջ, այդ սխալն ուղիղի կը կերպարանափոխուի: Սոսկալի յամառ մ՚է իւր սխալին մէջ: Հին իմաստասէրներէն մէկուն հարցուեցաւ օր մը` թէ ինչ պէտք է մէկն գինեմոլութենէ կտրելու համար. գինով մը դրէք առջին, պատասխանեց իմաստասէրն, որ ուշի ուշով քննէ զայն: Մենք ալ խրատ կու տանք յամառ զաւակ ունեցող հայրերուն, որ գոնէ անգամ մը Փանոսեանը ներկայացնեն իրենց զաւակներուն: Այս յամառութեամբ է, որ երկու տարիէ ի վեր վայրկեան մը չկորսնցնէր դէմ խօսելու այն ամէն որոշումներուն, զորս պատրիարքարանը կ՚ընէ ի դարման իւր ժողովրդեան վէրքերուն: Չխղճար նաեւ վիրաւորելու այն ազնիւ երիտասարդութիւնն, որ Հայաստանի մէջ ձրի ուսում ծաւալելու համար անձնանուիրաբար կ՚աշխատի. փոխանակ անոր թերութիւնները ցոյց տալու եւ ուղղութեան հրաւիրելու, փայտի կտոր մը կ՚առնէ եւ անոր գլուխը կ՚իջեցունէ: Թէպէտեւ միշտ Արգոս կը ձեւանայ այն թերութիւններուն, որ իրեն չեն դպչիր, սակայն ես լաւ գիտեմ, որ սիրամարգի պոչին վրայ գտնուած աչերուն երկուքն իւր աչերն են. որ չեն տեսներ այն խաբեբայութիւնները եւ թեթեւութիւններն, որ ազգին պատուոյն կը դպչին: Շատ անգամ թագ կը շինէ այնպիսի անձերու, որոնց ես մազերը կը փեթտեմ. եւ երբ ինքն ուրիշներուն շողոքորթ, ստախօս կ՚ըսէ, ես ալ իրաւունք չունիմ իրեն հարցնել` թէ բաւական սուր աչեր ունի ուրիշներուն կոյր ըսելու համար: Այսուամենայնիւ պէտք չէ կարծել, թէ իւր յօդուածներուն մէջ ճշմարտութիւն չկայ. սակայն ինչ օգուտ, ճշմարտութենէ աւելի հայհոյութիւն եւ այլն, եւ այլն, եւ այլն եւ այլն կայ: Իւր թերթին էջերուն մէջ միշտ կիրքն ու դատողութիւնը մենամարտութեան կ՚ելնեն. կիրքը միշտ յաղթանակը կը տանի եւ ճշմարտութիւնը կը վիրաւորուի: Չեմ հասկնար իւր ոճը, բայց կը խորհիմ, թէ կարելի չէ միթէ համոզել մէկն, որ երկու անգամ երկու չորս կ՚ընէ, առանց կնքահայրութիւն ընելու եւ աւանակ անունով մկրտելու զայն: Սակայն ես վեր կը դասեմ զինքն միշտ այն քանի մը խմբագիրներէն, որ միշտ երկու անգամ երկուքը հինգ կը ներկայացնեն վսեմափայլ, բարձրապատիւ ածականներով, երբ մէկը հաճի կէս կանգուն քազմիր նուիրել իրենց. վասն զի անվայել ոճով պաշտպանուած ճշմարտութիւնը միշտ նախապատիւ է բաճկոնի մը զոհուած ճշմարտութենէն:
Միայն խմբագրական ասպարէզին մէջ չէ, որ Փանոսեան ծառայած է ազգին: 1867֊ին Ազգային հիւանդանոցին ցաւալի կացութիւնն նկատողութեան առնելով` ինքզինքը ընտրելի ներկայացուց անոր — ոչ իբրեւ խենդ, այլ իբրեւ տնօրէն — եւ տնօրէն անուանուեցաւ այդ շէնքին, խոստանալով, որ կարճ ժամանակի մէջ պիտի բարեկարգէ խենդերուն վիճակը: Խենդերն անպատմելի ուրախութիւն զգացին Այս լրոյն վրայ: Փանոսեան տնօրէնութիւնը վրան առնելուն պէս սկսաւ հիւանդանոցին պատերը բարեկարգել փլցունելով զանոնք եւ քաղաքակրթութեան պահանջումներուն համաձայն վերստին շինելով: Հիւանդանոցը պարտքի տակ ճնշուիլ սկսաւ: Հոգ չէ, կ՚ըսէր Փանոսեան, առանց դրամի բարեկարգութիւն անկարելի է, ժողովուրդը միայն ստակ տալու է եւ ուրիշ բանի բնաւ խառնուելու չէ: Չափէն աւելի կ՚աշխատէր, որ հիւանդներն ու խենդերը աղէկ ուտեն, խմեն եւ պառկին. Այս աշխատութիւնն այնքան արդիւնաւոր եղաւ, որ շատ մը անգործ մարդեր խենդ ձեւանալով Փրկիչ մտան եւ հոն… պաշտօն վարեցին: Պատրիարքարանն Փրկչին Այս կացութիւնը տեսնելով՝ ստիպուեցաւ տնօրէնութիւնն առնել Փանոսեանէն, որ խոշոր գումար մը պարտք թողլով ծառայեց ազգին:

1866֊ի ատեններն էր: Նիկոմիդիոյ կողմերն սովն երեւան ելաւ եւ մեր հարուստներն իրենց ալիւրի շտեմարաններուն եւ ոսկիի սնտուկներուն հարիւր փականք կախեցին: Կեսարացի խմբագիրն ախոյեան կանգնեցաւ սովին եւ առաւօտէ մինչեւ երեկոյ վաճառականներու եւ արհեստաւորներու խանութները թափառելով ձեռները բացաւ, ողորմութիւն մուրաց եւ հաւաքած դրամովն ալիւր գնելով ղրկեց սովալլուկ ազգայիններու, որք եթէ Ազգային Ժողովին որոշման սպասէին՝ անդիի աշխարհին մէջ պիտի տեսնէին ալիւրի երեսը:

Որպէսզի աղջիկներն անուս մնալով ազգային դաստիարակութիւնը կաղ չքալէ` 1869֊ին վարժարան մը բացաւ Սամաթիա Ագապեան անունով, որուն մէջ ազատ դաստիարակութիւն պիտի առնէին ազգին աղջիկները: Ժողովուրդն իւր քաջալերութիւնը չէր զլանար, գիրք, գրասեղան, դրամ, դաշնակ, ամէն բան կը նուիրէր իրեն, բայց այսչափ նուէրներով դարձեալ բաւական չըլլալով վարժարանին ծախքերուն հասնիլ, Փանոսեան սկսաւ յառաջադէմ աշակերտներն իւր ծանօթներուն տունը տանելով, երգել եւ պարել տալով` նուէր հաւաքել: Այս ընթացքն ալ գոհացուցիչ արդիւնք մը չբերաւ եւ Փանոսեան սկսաւ իւր յառաջադէմ աշակերտները Սարըյար տանել, պարտէզի մը մէջ խաղցնել եւ մէկ ոսկի օսմանեան մուտք առնելով Ազգային Սահմանադրութեան տարեդարձը կատարել: Ասով ալ չշատացաւ եւ սկսաւ ամէն տարի մէկ երկու անգամ քոնսեր տալ թատրոններու մէջ: Ժողովուրդն, որ Այս տեսակ զարմանալի դաստիարակութիւն ոչ տեսած ունէր եւ ոչ լսած` դիտողութիւններ ըրաւ իրեն: Այս դիտողութիւնները Մանզումէի յատուկ լեզուով հերքուեցան. ժողովուրդը դադրեցուց իւր օգնութիւնները եւ Փանոսեան ստիպուեցաւ մնալ երեք աշակերտով. զորս քոնսերի կը հանէր ամէն անգամ որ ձեռքը գրպանը կը խոթէր եւ դրամ չէր գտներ հոն: Այնչափ շատ գործ ունէր, որ ցերեկը աշխատելով չէր կրնար իւր գործերն ի գլուխ հանել, ուստի գիշերներն արթննալու համար Արիստոտէլի պէս հնարք մը գտած էր. այնչափ նեղ մահճակալի մը վրայ կը պառկէր, որ դառնալուն պէս գետին կ՚իյնար եւ կ՚արթննար. բայց ետքէն հարկ չմնաց նեղ անկողնի մէջ պառկելու, երկու հոգւոյ անկողինի մէջ կը քնանար, բայց գիշերը քանի մը անգամ կ՚արթննար. վասն զի հացագործն, նպարավաճառը եւ մսավաճառը կու գային կ՚արթնցնէին զինքը իրենց առնելիքները պահանջելու համար: Փանոսեան անուամբ վարժարան մ՚ալ բացաւ, որ մէկ տարուան մէջ քառասուն անգամ տեղ փոխեց: Այս վարժարանն չկրցաւ յարատեւել, վասն զի խաւարեալ, տգէտ եւ բարբարոս ժողովուրդն արական աշակերտներուն ձայնէն չէր ուզեր զգացուիլ, ուստի երկու տարուան մէջ գոցուեցաւ Փանոսեան վարժարանը, քսանի չափ աշակերտ հանելէն ետքը:

Փանոսեան պզտիկ մարդ չէ եւ ազգային ջոջերու մէջ աթոռ ունենալու իրաւունք ունի: Մեծ բարեկարգիչ մ՚է, եւ եթէ Պոլսոյ թաղապետութիւնն այսօր իրեն յանձնուի` ամէն փողոցներու մէջ մէյմէկ սքանչելի ճեմիշ կը կառուցանէ եւ փողոցին մէջ միզողներու վրայ տուրք մը սահմանելով, կառավարութեան դրամական տագնապի առաջքը կ՚առնէ: Իւր բառարանին մէջ վհատութիւն չկայ: Յանդուգն ձեռնարկու մ՚է, քսակին մէջ առանց դրամ մ՚ունենալու օդի մէջ շոգեկառք բանեցնելու արտօնութիւնը սիրով կ՚ընդունի, եթէ իրեն առաջարկուի: Յոգնութիւն բնաւ չգիտեր, շաբաթ մը շարունակ կարող է քալել. լեզուն Այս մասին ծունկերէն յառաջադէմ է: Սովորութիւն ունի փողոցէն վազելով երթալ այնպէս, որ հետը ծանօթութիւն չունեցողները կը կարծեն, թէ պարտատէրն ետեւէն կու գայ: Իւր քանի մը պաշտօնակիցներէն շատ աւելի վեհանձն է, արժանապատւութիւնը միշտ կը պահէ ծոցը, եւ տունէ տուն չպտտիր բաժանորդ գտնելու համար: Փոխառութենէ բնաւ չվախնար եւ երբ անկարող գտնուի իւր պարտքը վճարելու՝ բնաւ չկարմրիր. կարմրիլը, կ՚ըսէ, նախապաշարում մ՚է, զոր մեր նախնիք կը գործածէին եւ մենք, տասնիններորդ դարու զաւակներ, պարտաւոր չենք նախնեաց նախապաշարումներուն հետեւիլ: Լուսաւորիչ մ՚է, եւ եթէ լեզուն եւ ընթացքը քիչ մը բարեփոխէ` շատ ծառայութիւններ կարող է ընել ազգին, որ դժբախտաբար կաւիճով պատի վրայ կը գրէ լրագրի մը բարիքները եւ օրացոյցի մէջ կ՚արձանագրէ անոր թերութիւնները:

Փանոսեան բարեկազմ եւ արագաշարժ մարդ մ՚է: Ունի սեւ աչեր եւ ընքուիներ: Գլուխն ոչ մեծ կը սեպուի եւ ոչ պզտիկ. այդ մեծութեամբ ոչխարի գլուխները երեք ու կէս դահեկանի կրնան գնուիլ այսօր: Լեզուն բաւական մեծ է. բայց դժուարամարս ըլլալուն համար չուտուիր, եւ հետեւապէս բան մը չարժեր այսօր: Իւր դէմքին վրայ գաղափար մը տալու համար կը հարկադրուինք յիշեցունել այն մարդն, որ լուր կ՚առնէ, թէ վիճակահանութենէ հարիւր հազար ֆրանք շահած է, եւ երբ այդ գումարը պահանջելու համար իւր բաժնետոմսին թիւը կը ներկայացնէ ընկերութեան, պատասխան կը տրուի իրեն.

—Պարոն, շահող թիւը այդ չէ. լրագիրները սխալ հրատարակած են:
ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ՄԵՐԵՅԵՄ֊ԳՈՒԼԻ
Յարութիւն Հեթում Մերեյեմ֊Գուլի, հաշուագէտ, ազգային երեսփոխան, ծնած է Խասգիւղ, 1840 թուականին: Լսած ըլլալով այն առածն, որ կ՚ըսէ, թէ կամաց քալողը չյոգնիր, բնաւ քալել չէր ուզեր, բնաւ չյոգնելու համար: Երեք տարեկան եղած էր եւ դեռ ելնելու կայնելու ջանք մը ըրած չէր: Հայրն ու մայրը կը յորդորէին զինքն, որ ելնէ քալէ եւ շատ անգամ, անոր բարի նախանձը գրգռելու համար, կ՚ըսէին իրեն.

— Յարութիւն, տես, ընկերներդ ինչպէս կը քալեն:

— Քալողն ես եմ, բայց ձեզի այնպէս կը թուի` թէ անոնք կը քալեն, կը պատասխանէր Յարութիւնը:

Ծնողքն, իրենց զաւակին բռնած Այս ընթացքին վրայ ցաւելով, հնարք մը կը խորհէին, որով կարելի ըլլար զինքը քալեցունել: Աւետարան, խաչահանգիստ, բժիշկ կարող չեղան ոտք հանել Այս տղան, որ սենեակին մէկ անկիւնը նստած կը խորհէր:

Բայց դիպուածն, որ շատ անգամ մեծ հիւանդութիւններ բուժած է, այնպէս ուզեց, որ Այս տղուն հայրը ստիպուի օր մը սենեակին մէջ ստակ համրել: Արդ, երբ հայրն առաւօտ մը քսակը գրպանէն հանելով ոսկիները կը համրէր՝ անզգուշութեամբ անոնցմէ հատ մը ձգեց գետինը: Յարութիւնը ոսկիին գետինը իյնալը տեսնելուն պէս՝ նստած տեղէն մէկէն ի մէկ կանգնեցաւ: Հրաշք, գոչեց հայրն եւ ոսկի մ՚ալ նետեց գետինը: Երկրորդ ոսկին տեսնելուն պէս` քայլ մ՚առաւ տղան: Երկու ոսկի նորէն նետեց հայրը, երկու քայլ նորէն առաւ տղան: Չորս ոսկի ալ. չորս քայլ ալ: Հայրը քսակը նետեց սենեակին մէջտեղը եւ Յարութիւն սկսաւ վազել: Ահա այսպէս դիպուածով քալել սորվեցաւ Յարութիւն, եւ Այս է ահա պատճառն այն խօսքին, որով կ՚ըսեն, թէ Յարութիւն էֆենտի Մերեյեմ֊Գուլի առանց ստակի քայլ մը չառներ, ոչ գրասենեակին մէջ եւ ոչ հրապարակին վրայ:

Ոչ միայն հաշուագէտ, այլ նաեւ տնտեսագէտ ըլլալով՝ կը պատուիրէր ծնողացն, որ իւր վարտիքն ու շապիկն քիչ մը մեծ կտրեն ու ձեւեն, որպէսզի քանի մը տարիէն նեղ չի գան եւ կարենայ զանոնք մէկ երկու տարի շարունակ հագնիլ: Մարմինն համեմատօրէն իւր խելքին խիստ ծանր մեծնալուն` յիշեալ ճերմակեղէններն հինգ տարի յաջողեցաւ գործածել: Այս բանը շատերուն զարմանք պատճառեց եւ մինչեւ անգամ կատակի համար իրարու ըսին.

—Դիտմամբ չմեծնար, որ նոր ճերմակեղէն շինելով՝ տնտեսագիտութեան դէմ վարուած չըլլայ:

1846֊ին տրուեցաւ իրեն քերական մը, զոր երկու ժամուայ մէջ սորվեցաւ: Դասատուն անոր սրամտութիւնը տեսնելով՝ ընթերցանութեան դասին վրայ թուաբանութեան դասն ալ աւելցուց: Յարութիւն իրեն տրուած բոլոր դասերուն մէջ ալ յառաջադէմ գտնուեցաւ. չէր այն աշակերտներէն, որք թուաբանութեան մէջ արագոտն են եւ լեզուին մէջ կաղ: Ծնողքն երբեմն անհանգիստ կ՚ըլլային մտմտալով, որ եթէ Այս տղան մեծնայ` որ ճիւղն ընտրելու է իրեն, փաստաբան ըլլալու է, թէ վաճառական, համարակալ, թէ գործակալ, ատենախօս, թէ ժողովական. ամէնն ալ, ամէնն ալ կը պատասխանէր Յարութիւն եւ դասերուն կը պարապէր: Շատ անգամ դաս տալու եղանակն կը սորվեցունէր դասատուին եւ երբեմն ալ անոր սխալները կ՚ուղղէր թուաբանութեան մէջ: Ութը տարեկան էր` թաղին փերեզակին տետրակները կրկնատոմարի կը վերածէր: Մինչեւ տասներկու տարեկան տունը դաս առնելէն ետքը 1852֊ին Պեշիկթաշի վարժարանը գնաց. բայց գոհացուցիչ չգտնելով զայն, նաւակ մը մտաւ, եւ Իսկիւտար անցաւ: Հոն Նոր Թաղի վարժարանը մտաւ, որ մինչեւ այսօր ճեմարան անունը կը կրէ, ինչպէս ազնուական անունը կը կրէ մէկն, որ իւր հօրը բոլոր հարստութիւնը խաղի մէջ՝ առաքինութիւնը պարահանդէսներու մէջ մսխելով` իւր ազգատոհմին պատիւը կ՚արատէ: Հոն ալ բաւական սնունդ չգտնելով` Գում֊Գաբու Մայր եկեղեցիին ուսումնարանը մտաւ. բայց հոն ալ բան մը չգտնելով` Պեպեքի եզիթիներու դպրոցն առաւ իւր շունչն եւ հոն աւարտեց իւր ուսման շրջանը:

Այն թուականին Պոլսոյ բնակիչներն ինքզինքնին վիճակահանութեան տուած էին: Յարութիւն տեսնելով, որ ժողովուրդը շատ յարած է վայրկենի մը մէջ մարդերը հարուստ ընող վիճակահանութեան, առանց իւր պզտիկ խելքին նայելու, նստաւ շաբաթ մը խորհեցաւ, ինքնիրմէ նոր տեսակ վիճակահանութիւն մը հնարեց, որուն մէջ ամէն թիւերն ալ պիտի շահէին, բոլոր աշխարհ մէկէն ի մէկ հարուստ պիտի ըլլար, աղքատութիւնն երկրիս վրայէն պիտի ջնջուէր, փոխառութիւն բառն բառարաններուն մէջէն պիտի քերթուէր: Հաստատապէս միտքը դրաւ, որ գործի մարդ ըլլալուն պէս իւր ծրագիրն ի գործ դնէ, եւ ժողովուրդը հարստացնէ գումարին մեծ մասն իրեն բաժին հանելով: Ափսոս… հազար ափսոս, որ ուշ մնացած ըլլալուն համար չկրցաւ նպատակին հասնիլ, վասն զի Եւրոպայի վարպետորդի սեղանաւորներն միեւնոյն բանն իրմէ առաջ մտածեցին եւ անոր ծրագիրն խանձարուրին մէջ խղդեցին: Յարութիւն բարկացաւ եւ ծրագիրն ծալլելով գրասեղանին տակի գզրոցը թխմեց, որով հարուստ ըլլալէ զրկեց զմեզ, եւ թողուց, որ խեղճ մահկանացուներս ապրելու համար հազար սուտ խօսինք եւ երկու հազար շողոքորթութիւն ընենք:

1858֊ին վարժարանէն ելաւ եւ վաճառականի մը քով մտաւ իբրեւ համարակալ: Տետրակներն այնչափ կանոնաւոր կերպով կը բռնէր, որ իւր տէրը, տեսնելով անոր յաջողութիւնն, վեց ամիսէն վաճառատան տնօրէն կարգեց զայն: Աստիճանաբար, բայց հաստատապէս առաջ երթալու հիմ դրած ըլլալով իրեն, մինչեւ որ փառքին մէջ օգուտ եւ մեծութեան մէջ իրականութիւն չտեսնէ` ետեւէն չերթար: Պզտիկ հասակէն ի վեր մէկ ոտնը սանդուխին առաջին աստիճանին վրայ լաւ մը կոխած ըլլալուն չհամոզուած՝ միւս ոտնը երկրորդ աստիճանին վրայ կոխած չէ եւ մինչեւ այսօր եթէ Ղալաթիոյ կամուրջէն անցնիլ հարկ ըլլայ իրեն՝ նախ եւ առաջ երկու ճարտարապետ կը բերէ եւ անոնց քննել կու տայ կամուրջն, անոր հաստատութեանը կը համոզուի եւ ետքը տասը փարայ կու տայ եւ վրայէն կ՚անցնի:

1860֊ին ազգային գործերուն մէջ նետուեցաւ: Սահմանադրութեան հաստատուած ժամանակ Արիք Հայկազունք երգողներուն ետեւէն կ՚երթար եւ կը պաշտպանէր Ժողովրդականութիւնն, որ մինչեւ այն ատեն պարզ ծունկի կապ մ՚էր եւ զոր Սահմանադրութիւնը վերցնելով պատուանշաններու կարգը բարձրացուց. այն թուականէն ի վեր է, որ ազգին մեծերն ուրիշի չեն տար այդ պատուանշանը:

Ազգին մէջ դաստիարակութիւն մտցունել աշխատողներուն միանալով արժանացաւ հիմնադիրներէն մին ըլլալու այն շէնքին, որ նախ Արեւելեան Թատրոն, ետքը Թատրոն ձիերու, քիչ մը ետքը Գաղիական Թատրոն, քանի մը տարի ետքը Ալքազար կոչուելով տասը տարուայ մէջ չորս անուն փոխեց գերապատիւ Խորէն Գալֆայեանի պէս: Որչափ ատեն որ ընկերութեան մէջը մնաց՝ թատրոնը կանոնաւորութեամբ շարունակեց իւր ներկայացումներն, զորս իւր ներկայութեամբը կը քաջալերէր ժողովուրդն եւ իրենց բացակայութեամբը կը ծափահարէին մեր հարուստներէն շատերը: Իսկ երբ գիշեր մը դերասաններէն մէկը վարագոյրէն դուրս ելնելով յայտարարեց թէ` «չկրնար նոյն գիշեր իւր դերը կատարել, եթէ իւր ամսականը անմիջապէս չվճարուի», Յարութիւն էֆենտին հիմնադիրներուն մէջ չէր, այլ Բերայի վարժարանին մէջ, որուն տնօրէնութիւնը յանձն առած էր: Այն ատեն փորձով հաստատեց, որ ինքն պայքարէ չվախնար, բայց վտանգը նախատեսելուն պէս անձն ու պատիւը մէկտեղ կ՚ազատէ փախչելով: Գրեթէ այն գիշերէն քանի մը ամիս ետքը Արեւելեան Թատրոնը թողուց հասարակութիւնը կրթելու պաշտօնը: Եւրոպացի մը եկաւ հոն եւ սկսաւ դաստիարակել իւր ձիերն, որոնք ս. Երրորդութեան եկեղեցւոյն բակը կը ճաշէին ցերեկները: Քանի մը տարի ետքը Պ. Մանաս ֆրանսացի դերասաններ ու դերասանուհիներ բերելով` բարոյապէս կրթեց ազգիս հարուստները: Ասոր յաջորդեց ուրիշ մը, որ լեցուց այդ շէնքն ֆրանսացի երգչուհիներով, որք բարոյալից երգերով ոչ նուազ բարոյականութիւն սորվեցուցին արգոյ հասարակութեան: Բայց մենք դառնանք մեր պատմութեանը:

Ինչպէս վերը յիշեցինք, Յարութիւն էֆենտի Բերայի վարժարանին տեսչութիւնն ստանձնած էր: Թէպէտ եւ իւր տնօրէնութեանը ներքեւ վարժարանը քիչ մը բարեկարգուեցաւ, սակայն հրաժարելուն պէս բարեկարգութիւնն ալ հրաժարեցաւ վարժարանէն: Այն ատեն ոմանք ըսին` թէ Յարութիւն էֆենտին իւր բարեկարգիչ ըլլալն աշխարհի ցոյց տալու համար բարեկարգութիւնն հաշուով կ՚ընէր, որ ինքը պաշտօնէն ելնելուն պէս՝ ըրած բարեկարգութիւնն ալ կը հատնէր. կան նաեւ ըսողներ, թէ աւելի կ՚աշխատէր բարեկարգիչի համբաւ առնել` քան գտնուած պաշտօնին մէջ տեւողական բարեկարգութիւններ ընել:

Քանի մը տարի ետքը Տնտեսական խորհրդոյ անդամ ընտրուեցաւ եւ երկրորդ շրջանին մէջ ատենապետ: Պաշտօնի մէջ խօսելէն աւելի գործելու միտում ունենալով՝ ատենապետ ընտրուելուն պէս ատենադպիր ընտրել տուաւ իւր ընկերներէն մին, որ շատ խօսելու ասպարէզին մէջ առաջին մրցանակն առած է: Այս ճամբով իւր ընկերն շատ խօսելու իրաւունքէն զրկելէն ետքը՝ սկսաւ գործել: Կը վկայեն, թէ իւր ատենապետութեան շրջանին մէջ շնորհակալութեան գիր մ՚ուղղած են իրեն պատրիարքարանի ձիերն, որք շաբաթը մէկ անգամ գարի ուտելու սորված ըլլալով, իւր օրովը երեք օրն անգամ մը գարի կ՚ուտէին: Պատրիարքարանի պաշտօնեաներն ամէն ամսու գլխուն իրենց ամսականները կ՚ընդունէին, մէկ ամիսը երեսուն օրէ կը բաղկանար եւ ոչ թէ եօթանասունհինգ օրէ եւ հետեւապէս, պաշտօնեաները հիմակուան պէս երկու ամիս ու կէս չէին սպասեր ամսական մը առնելու համար: Առանց մէկուն ակնարկութիւն մ՚ընելու կը զրուցենք, որ եթէ ընտրութիւններու մէջ ազգը քիչ մը խոհեմութիւն բանեցունէր եւ երկաթագործն ժամագործութեան պաշտօնին չհրաւիրէր, համարակալն բանաստեղծութեան ընտրելի չներկայացնէր, Այս անձը միշտ Տնտեսական խորհրդոյ մէջ պիտի մնար եւ թերեւս ազգային սնտուկն, որուն շատ յարմար կու գայ Սողոմոնի ունայնութիւն ունայնութեանց, ամենայն ինչ ընդունայն է, քիչ մը դրամի երես պիտի տեսնէր:

1870֊ին Ազգային ժողովոյ երեսփոխան ընտրուեցաւ: Այս պաշտօնին մէջ ազնուապետութեան յարած է դէմքով եւ ժողովրդականութեան դարձած է կարծիքով, բայց այնչափ վարպետ է, որ ներկայացուած խնդիրները դէմքով ալ կարող է պաշտպանել, կարծիքով ալ: Ոեւէ խնդիր մը քննելու համար անոր հիմ կը դնէ սկզբունքն եւ ոչ պարագաները: Աւելորդ է ըսել, որ կան դատեր, զորս պարագաները կ՚արդարացնեն, բայց սկզբունքը կը դատապարտեն: Յարութիւն էֆենտին ալ կը դատապարտէ այդ դատն, որչափ ալ արդար ըլլայ: Ասոր օրինակ կրնանք բերել Տիգրանակերտի գերապատիւ Փիլիպպոս եպիսկոպոսին դատը: Այս առաջնորդը իւր պաշտօնատեղիէն հոս կը բերուի Վարչութեան հրամանով, որ հոս դատուի:

Հարցուր երեսփոխանական ժողովոյ մէջ Յարութիւն էֆենտիին.

—Ինչ է Այս մարդուն յանցանքը:

—Այս մարդուն յանցանքն այն է, որ Ազգային Վարչութեան կողմէ Տիգրանակերտ ղրկուած քննիչն գրեց պատրիարքարան, որ զինքը հոս բերենք ու դատենք:

—Բայց անմեղ է Այս մարդը:

—Կրնայ ըլլալ, որ սուրբ մ՚ըլլայ. ով կ՚ըսէ թէ մեղաւոր է:

—Ժողովուրդը կը սիրէ զինքը:

—Մենք ալ կը սիրենք:

—Եթէ ժամ առաջ իւր պաշտօնատեղին չերթայ` ժողովուրդը կրօնափոխութեան պիտի դիմէ:

—Ազատ է դիմելու:

—Ժողովոյ պատասխանատու չըմնար:

—Բնաւ, ոչ ոք պատասխանատու կը մնայ. եթէ Փիլիպպոս եպիսկոպոսը արդարանայ` քննիչը պատասխանատու կը մնայ եւ կը պատժուի:

—Քննիչը անիրաւութիւն ըրած է:

—Կարելի է. բայց այն անձին, զոր կեդրոնը քննիչ անուանեց, պարտաւոր ենք գրածներուն հաւատալ. եթէ հաւատալու չէինք՝ անօգուտ բան մը ըրած պիտի ըլլայինք Հայաստան քննիչ ղրկելով:

Այսպէս կը պատասխանէ ահա, ով որ ալ ըլլայ իւր ընդդիմաբանը, էֆենտի, բեյ կամ փաշայ:

Ուրիշ երեսփոխաններու պէս ժամերով չխօսիր, ձիւնին սպիտակ ըլլալը փաստաբանելու համար գոյներու իմաստասիրութեան չմտներ, այլ համառօտիւ իւր կարծիքը կը յայտնէ եւ տեղը կը նստի: Բարձր ձայն չունենալուն համար շատ անգամ իւր խօսքերը չի կրնար լսելի ընել բառին երկու նշանակութեամբ ալ, վասն զի այն կարծիքներն միայն ուղիղ կը նկատուին, որոնք բարձր ձայնով եւ յստակ արտասանութեամբ յայտնուած են, որով իրաւունք կու տայ իւր ընկերներուն, որ ըսեն.

—Ձայնդ չենք լսեր, բարձր զրուցէ:

Եւ Յարութիւն էֆենտի կը ստիպուի իւր ատենաբանութիւնն երեք անգամ կրկնել:

Խրիմեանի պատրիարքութեան օրով անդամ եղաւ Ազգային պարտուց բարձման Յանձնաժողովոյ, որ բարձաւ առանց ազգային պարտքը բառնալու:

Տարի մը ետքը Սովելոց Յանձնաժողովոյ ատենադպիր ընտրուեցաւ: Աղօթք ընենք, որ ատենապետ չէր Այս ժողովին, եթէ ըլլար` Պարսկաստանի մէջ սովեալ չէր մնար, ամէնն ալ անօթութենէ կը մեռնէին. վասն զի տարի մը շարունակ խորհելէն, տրամաբանելէն եւ դատելէն վերջ որոշում պիտի տար եւ սովեալներն անօթութենէ մեռցնելէն ետքը պիտի ելնէր անոնց ալիւր բաշխելու: Պաղարեամբ գործելու այնչափ վարժուած է, որ բոցերու մէջ եթէ մարդ մը տեսնէ` փոխանակ զայն բոցերէն դուրս քաշելու հնարքներուն վրայ խորհելու, հրդեհին ինչ բանէ ծագում առած ըլլալն կը հարցունէ եւ պատճառն իմանալուն պէս` զայն վերցնելու ճամբան խորհելու համար անմիջապէս կը մեկնի, մարդը բոցերու մէջ թողելով եւ կը կարծէ, թէ հրդեհին մէջ ձեռքէն եկած բարիքը զլացած չէ:
Եթէ պաղարիւն չես` կը կարծես, թէ Այս մարդուն հետ վարուիլը շատ դժուար է: Հետը որչափ ընդհարիս` այնչափ կը կարծրանայ. չեւիրմէի անուշ` կը նմանի: Եթէ առանց համարակալութեան, հաշուոյ եւ տրամաբանութեան խօսիս` եւ ոչ մէկ ըսածիդ կը հաւատայ:

Ազգային ամէն ձեռնարկութիւններուն քաջալերիչ է, նոյնիսկ այնպիսի ձեռնարկութիւններուն, որոնց յարատեւութեանը չվստահիր: Այս կարգէն է այն քաջալերական նամակն, զոր քանի մը բարեկամներով ստորագրելով՝ ուղղեց կիներու ընկերութեան մը` որ նպատակ ունի պարզ հագնել սորվեցունել մեր ազգին տիկիններուն եւ օրիորդներուն: Ինքը լաւ գիտէ թէ`

Ա. Ինչ որ դաստիարակութեան արդիւնք է` չկրնար դաստիարակութեան պատճառ ըլլալ.

Բ. Դաստիարակութիւնն մտքին եւ սրտին մէջէն կը սկսի եւ ոչ թէ հագուստէն.

Գ. Պարզասէր չսեպուիր այն կինն, որուն միայն հագուստն պարզ է, այլ սիրտն ու դէմքն բաղադրեալ.

Դ. Երբ պարզասիրութիւնը դաստիարակութեան արդիւնք չէ` ճաշակի խնդիր է.

Ե. Ճաշակի խնդիրը տրամաբանութեան հետ գործ չունի.

Զ. Մեծ սխալ է պճնասիրութիւնն անոր համար հարուածել, որովհետեւ մեծ ծախքերու կարօտ է. պէտք է զայն իբրեւ մոլութիւն հարուածել, վասն զի մոլութիւններ կան, որ ծախքերու կարօտութիւն չունին եւ առանց ծախքի եղած մոլութիւններն առաքինութիւն չեն.

Է. Կիները համոզուելու են, թէ գեղեցկութիւնը պարզութեան մէջ է, թէ որչափ վնասակար է, երբ կիները այնպէս կարծեն` թէ մեծ զոհողութիւն կ՚ընեն պարզ հագուելով.

Ը. Գովելի են այն կիներն, որք ինքնաբերաբար զգացած են պարզութեան յարգն եւ առանց ուրիշներէն քաշուելու կամ իրենց ընկեր փնտռելու կրնան պարզ հագուիլ.

Թ. Եթէ հագուստն ազդեցութիւն ունենար մարդուս սրտին վրայ` փիլոնն մեզի սուրբեր հասցնելու տեղ շատ անգամ սատանաներ չպիտի ընծայէր.

Ժ. Առանց դաստիարակութեան ընդունուած պարզ հագուստն իբրեւ նորաձեւութիւն կ՚ընդունուի եւ այնչափ կը տեւէ, որչափ որ կը ներէ հագուստին հիւսուածքը. պատռուելուն պէս պարզասիրութիւնն շրջազգեստին հետ մէկտեղ կամ կը նետուի կամ աղքատի մը կը տրուի:

Այս ամէնը գիտէ, բայց քաջալերութեան վրայ մեծ վստահութիւն ունենալով` կը կարծէ թէ ապառաժի վրայ ինկած սերմերն քաջալերութեամբ կրնան բուսնիլ եւ աճիլ: Եթէ նոր ձեռնարկութեան մը համար երթաս իրմէ խորհուրդ հարցունես` կը քաջալերէ զքեզ, միայն թէ այդ ձեռնարկութենէ իրեն ալ շահ մը հանելու ես, վասն զի, ինչպէս ըսինք, առանց ստակի տեղէն չշարժիր, թէպէտ եւ ազգային կեանքին մէջ անշահախնդրութեան օրինակ մը կրնայ համարուիլ:

Յարութիւն էֆենտին պարզ հագուելէն աւելի կը սիրէ անկախ կեանք վարել եւ մաքուր ապրիլ: Եթէ մէկու մը բարեւ տալ հարկ ըլլայ` երկու շաբաթ առաջ Ժիւլ Սիմոնի Ազատութիւնը կը կարդայ, որպէսզի չըլլայ թէ բարեւ տալու մէջ անկախութեանը դպչող բան մը գտնուի: Մաքրութիւնն այնքան կը սիրէ, որ ձեռները չաղտոտելու համար ուրիշին մատներովը կը քերէ գլուխը. բայց ամէն ատեն ուրիշին ձանձրութիւն չպատճառելու համար` իւր բթամատը միայն գործածել սկսած է վերջերս: Եթէ հարկ ըլլայ ձեռները լուալ` դեղագործներէն զտուած ջուր կը փնտռէ: Եթէ այսչափ մաքրութիւն մարդս իւր սրտին մէջ ունենար` չէր կրնար Այս դարուս մէջ ապրիլ. բայց քանի որ ձեռներու մէջ է, վնաս չունի:

Յարութիւն էֆենտին թերութիւններու կողմէն այսչափ աղքատ ներկայացնելէն ետքը կը սկսիմ խորհիլ եւ ինքնիրմէս ըսել. Այս մարդը կամ քիչ թերութիւն ունի եւ կամ ունեցած թերութիւններն տրամաբանութեան օրէնքներուն համաձայնեցուցած է: Օրինակի համար, ուրիշին բարութիւն ընելն աղէկ բան մ՚է, բայց ուրիշին բարութիւն ընելու ատեն մեր շահն ալ խորհելը իբրեւ գէշ բան չեն դատապարտեր օրէնքը, մանաւանդ անգղիացիներուն քաղաքականութիւնն, որ կ՚ըսէ, նախ իմ շահս եւ ապա ուրիշներունը: Արդ, ինչ որ ներելի է կառավարութեան մը, ինչու ներելի չըլլար նաեւ անհատներուն:

Յարութիւն էֆենտին ազգին օգտակար անձ մ՚է, ամէնուն սիրելի: Քաջ հաշուագէտ մ՚է, ամէնէն կնճռալի հաշիւներն երկու օրուան մէջ կը պարզէ: Իւր սենեակն խելքի խանութ է, ամէն մարդ կ՚երթայ անոր եւ իր գործին վրայ խորհուրդ կը հարցունէ: Երբ կը տեսնեն զինքն, որ թուղթ մը առած կը պլորէ` գիտցիր, որ դժուարալոյծ խնդրոյ մը վրայ կը խորհի, իսկ երբ պլորած թուղթը բանայ եւ գրասեղանին վրայ դնէ` խնդիրը լուծած է:

Այս անձը ոչ պճնասէր է եւ ոչ պարզասէր, այլ երկուքին մէջտեղն է: Ձմեռուան եղանակին մէջ երբեմն մինչեւ մէջքը զոյգ մը կօշիկներու մէջ կը մտնէ, բայց որչափ ալ ըսեն, թէ այդ մեծ կօշիկներն արգելք կ՚ըլլան իրեն քալելու, մենք կը վկայենք, թէ ժամանակով Բերայէն քարոզիչ մը հալածած է այդ ահագին կօշիկներով: Միջին հասակ եւ բարակ կազմ մը ունի: Մազերն սեւ են, եթէ ճերմակ ըլլային` աւելի պիտի վայելէին, վասն զի միշտ իբրեւ ծեր կը խորհի, թէպէտ եւ ետ չկենար իբրեւ երիտասարդ գործելէ:

Փողոցի մէջ երբեմն ծանր կը քալէ եւ երբեմն ալ կը վազէ, ծանր քալած ժամանակը շահու վրայ կը խորհի, իսկ երբ վազէ` շահ մը գտած է: Այս վերջին պարագային մէջ շուրջը չնայիր եւ չբարեւեր իւր ծանօթներն, որոնց ամէնը եթէ բարեւել հարկ ըլլար` մինչեւ երեկոյ չպիտի կրնար երթալիք տեղը հասնիլ: Իսկ երբ դէմքն վեր առնէ, կը ներկայացնէ այն մարդուն դէմքն, որ կղզիի շոգենաւուն հասնելու համար վազելէն ետքը` երբ մէկ ոտն շոգենաւին մէջ պիտի դնէ` շոգենաւն սուլելով կը մեկնի:
ԱՆՏՈՆ ՀԱՍՈՒՆԵԱՆ
1810 թուականին ծնաւ Անտոն Հասունեան, կաթողիկոս հռովմէական այն հայերուն, որոնք նախապատիւ կը սեպեն իրենց ազգային իրաւունքներն ս. պապին հողաթափներուն մէջ տեսնել, քան թէ իրենց ձեռներուն մէջ: Իւր ծննդեան գիշերն ամէն մարդ սկսաւ իրարու հարցնել, թէ ինչու գիսաւոր աստղ չերեւեցաւ, վասն զի նախնիք գիսաւորներն չարագուշակ նշան համարելով՝ կը հաւատային, թէ նախ գիսաւորը կու գայ եւ ապա փորձանքը: Նոյն գիշեր շատերը մէյմէկ դիտակ առած` երկնի երեսը կը դիտէին, տեսնելու համար գիսաւորն, որ անպատճառ երեւցած ըլլալու է, բայց մեզի անտեսանելի է, կ՚ըսէին: Իրաւունք ունէին: Գիսաւորն որոշած էր Հասունեանէ երկու ամիս առաջ գալ. բայց Հասունեան, որ միշտ գաղտնի գործել կը սիրէ, գիսաւորին դիտաւորութիւնն իմանալով` պոչէն բռնած էր եւ թող չէր տար, որ երթար: Սարսափելի կռիւ մը ծագած էր արդէն Այս երկուքին մէջտեղը. թէպէտ եւ գիսաւորն վերջապէս յաջողած էր իր թշնամւոյն ձեռքէն պրծիլ եւ երկնի երեսն երեւիլ, սակայն պոչը Հասունեանի ձեռքը մնացած էր: Այս էր պատճառ, որ մինչեւ մօտ ատեններս հայերու ռամիկ մասը պոչը կտրած կը կոչէր հռովմէական հայերը: Գիսաւորն, որ իւր հակառակորդին չափ հաստատամիտ էր, ետ դառնալով ուրիշ պոչ մը գտած էր եւ տարի մը ետքը, 1811 օգոստոս 11֊ին երեւցած էր աւելի մեծ պոչով մը. սակայն խեղճը չէր կրնար հասկցունել, թէ Այս անգամ փորձանքն իրմէ առաջ եկած էր: Եթէ գիսաւորն իւր երեւմամբն Հասունեանի փորձանք ըլլալն կ՚ուզէր յայտնել աշխարհի, անշուշտ իւր պոչին մեծութեամբն ալ անոր մեծ փորձանք ըլլալն կը փափաքէր ծանուցանել: Այս համառօտ, բայց կարեւոր տեղեկութիւնը տալէն ետքը պէտք է, անհրաժեշտ պէտք է հոս յիշել, գոնէ Հասունեանն ազգատեաց չկոչելու համար, երբ իւր կենսագրութիւնը կը կարդանք, որ Այս կրօնաւորն զաւակ է Եաղուպ Իպն Իւսեֆ Հասո անուն բերիացի ասորիի մը եւ ոչ թէ հայու զաւակ, ինչպէս կ՚աւանդեն անհաւատարիմ պատմագիրներէն ոմանք: Իւր գործերն բաւական են ապացուցանել, թէ հայու զաւակ չէ. եթէ ըլլար` անկարելի էր, որ իր ազգն սպաննելու աշխատէր, քանի որ ազգն սպաննողներու համար պատիժ մը սահմանուած չէ: Երբ հարցուեցաւ Սողոնի, թէ ինչու օրէնք մը չդրաւ հայրասպաններու համար, չէի կարծեր, որ, պատասխանեց Աթէնքի օրէնսդիրն, պիտի գտնուին մարդեր, որ համարձակին իրենց հայրն կամ մայրն սպաննելու:

Կը պատմեն թէ ծննդենէն տասն օր ետքը եկեղեցի տարուեցաւ կնքուելու համար: Մկրտութեան ժամանակ իմացուց կերպով մը, որ երկար արարողութիւններէ շատ չախորժիր, այնչափ շատ լացաւ, որ մկրտող քահանան ստիպուեցաւ սղագրել… արարողութիւնը: Փառասէր ըլլալն ալ հաստատեց նոյն օրն. երբ կնքահայրն քահանային պատասխանելով կ՚ըսէր, թէ երախան հաւատք, յոյս եւ սէր կը խնդրէ, մէկէն ի մէկ կնքահօրը գիրկէն նետուելով` երախան կաթողիկոսութիւն կը խնդրէ, պոռաց: Կնքահայրն իւր սանին սիրտը չկոտրելու համար` սէրը վերցուց եւ տեղը կաթողիկոսութիւն դնելով` կրկնեց. երախան հաւատք, յոյս եւ կաթողիկոսութիւն կը խնդրէ: Պատրիարքութիւն ալ կը խնդրեմ, կրկնեց տղան. կնքահայրն, որ վարժուած էր զաւակին տալ ինչ որ ուզէր, չհամարձակեցաւ սանին խնդիրքը մերժել. ուստի հաւատք բառին տեղ պատրիարքութիւն դնելով ըսաւ` երախան պատրիարքութիւն, յոյս եւ կաթողիկոսութիւն կը խնդրէ:

— Հապա հաւատքը:

— Հիմակուհիմա թող մնայ այն, պատասխանեց երախան:

Այս պատմութիւնն ըստ մեզ, առասպել մ՚է. բայց որովհետեւ առասպելներն շատ անգամ ճշմարտութեան այլաբանութիւններն են, կրնանք Այս առասպելէն ալ Այս ճշմարտութիւնը քաղել, որ Հասունեան իւր ամէն ուզածը ձեռք բերելու կարողացած է, նոյնիսկ իւր ծննդեան օրերուն մէջ:

Մինչեւ տասնըհինգ տարեկան Կ. Պոլսոյ վարժարաններուն մէջ դաստիարակութիւն առնելէ ետքը, 1825֊ին քոլեճցի քահանաներու ձեռամբ ղրկուեցաւ Հռովմ, Բրոբականդայի դպրոցը, քահանայ ըլլալու համար: Նախ յիշեալ դպրոցին մեծաւորներէն մերժուեցաւ, բայց յետոյ Տուրսունեան Հ. Բարսեղ եւ Յովնանեան Հ. Կարապետ վարդապետներուն ջանքովն եւ աղաչանքովն ընդունուեցաւ հոն, ուր քանի մը տարի կարդալէն ետքը քահանայ ձեռնադրուեցաւ: Այս կէտին մէջ Հասունեան անմեղ է եւ մեծ անիրաւութիւն է Տուրսունեանի եւ Հովնանեանի յանցանքն անոր վրայ բեռնաւորելը:

1833֊ին Պոլիս դարձաւ եւ բնակեցաւ Ղալաթիա, Յիսուս Փրկիչ մայր եկեղեցւոյն վանատան մէջ: Այս թուականին եկեղեցականներէն ոմանք իրենց նախագահին դէմ լարուած ըլլալու համար, ամէն օր նորանոր խնդիրներ կը յարուցանէին, օրինակի համար, եթէ նախագահն պատուէր տար, որ պատարագին մէջը խաչակնքեն` ասոնք փողոցը կ՚ելնէին եւ հոն կը խաչակնքէին: Յիշեալ եկեղեցականներն յաջողեցան իրենց մէջ առնել նաեւ Հասունեանն, որ վանքէն նոր ելած` մաքուր աղաւնի մը ըլլալով` խաբուեցաւ անոնցմէ եւ խեղճը միամտութեամբ աթոռակալ անուանուեցաւ քանի մը տարիէն:

1838֊ին երբ Գաղատիոյ հռովմէական հայերը կը կեղեքուէին քանի մը քահանաներէ, որոնք Հասունեան կուսակցութիւնն թեւ եւ թիկունք առած կը գործէին, ինչ որ կ՚ուզէին, նախագահ Մարուշ գերապայծառն քննիչ մը ղրկել կ՚որոշէ հոն` ժողովուրդը հանդարտեցնելու համար: Հասունեան յօժարակամ ստանձնեց Այս պաշտօնը, գնաց եւ ետ դարձաւ երեք օրուան մէջ ժողովրդեան յուզումն… սաստկացնելէն ետքը:

Իւր անունը անմահացնելու համար կը փափաքէր հռովմէական հայերուն բարութիւն ընել, այնպէս վարուելով անոնց հետ, ինչպէս կը վարուի կօշկակար մը իր աշակերտին հետ: Ժողով կը կազմէր Պելկրատի անտառներուն մէջ, ուր թէպէտեւ կ՚երթար օդ փոխելու, բայց նախագահը փոխելու համար աշխատելէ ետ չէր մնար: Անտառային ժողովի մէջ որոշուեցաւ օր մը եւ գրուեցաւ Բրոբականտային թէ Մարուշ նախագահը ծեր էր, տկար էր, անդամալոյծ էր, անկար էր, եւ վերջապէս էր ինչ որ կ՚ուզէր Հասունեան ընել զայն, եւ թէ` օգնիչ եպիսկոպոսի մը կարօտ էր: Արդարեւ նախագահը ծեր էր, բայց քանի որ իւր պաշտօնը վալս պարել չէր` իւր ծերութենէն վնաս մը չէր գար ազգային իրաւունքներուն: Բրոբականտան հաւատք ընծայեց իրեն ղրկուած գրութեան եւ Հռովմ կանչեց Հասունեանը, որ 1842֊ին հասաւ հոն — առանց Այս ուղեւորութիւնն ազգին հաղորդելու եւ անոր հաւանութիւնն առնելու — եւ օգնիչ եպիսկոպոս ձեռնադրուեցաւ:

1842 սեպտեմբեր 21֊ին Պոլիս դարձաւ: Հեղեղի պէս արցունք կը վազէր իւր աչերէն, երբ կը տեսնէր, որ կը շատնային Պատրիարքին վրայ գանգատներն, որոնք իւր գործարանէն կ՚ելնէին, սիրտը պատառ֊պատառ կ՚ըլլար՝ երբ կը դիտէր, որ աղէկ չէին երթար ազգին գործերը, զորս ինքը կը խառնէր. կու լար, կ՚ողբար եւ կը հառաչէր, որ պատրիարքական իշխանութիւնը ձեռք անցունէ եւ ժողովրդեան վէրքերը դարմանէ: Իւր ողբերը մինչեւ Արամազդայ քիթը բարձրացան, փռնգտաց աստուածներու հայրը. պատրիարքն իւր աթոռէն վար գլորեցաւ: Հասունեան բարձրացաւ պատրիարքական աթոռին վրայ. հով, անձրեւ, կարկուտ, փոթորիկ անմիջապէս հասան, շատ մը տուներու ապակիներն փշրուեցան. մեծ ծառեր արմատախիլ եղան. քանի մը տուներ կործանեցան:

1845֊ին պատրիարքական աթոռին վրայ ելնելէն ետքը, ուզեց, ազգին լաւ ծառայելու համար, նախագահական իշխանութիւնն ալ իւր վրայ առնել: Ուստի սկսաւ նախագահին դէմ գանգատներ բազմապատկել եւ ըսել. նախագահը ցնդած է, անկարող է իշխանութիւնը գործածել: Գեր. Մարուշն օդափոխութեան համար Պիլեզիկճի Պօղոս աղային տունը կը գտնուի օր մը: Հասունեան իմանալուն պէս ժողվեց իր մարդերը, յիշեալ տունը գնաց եւ նախագահը պաշարել տալով` ըսաւ իրեն.

—Դուն ծեր ես, ցնդած ես, անկար ես, ուստի քեզի յանձնուած հոգիներու փրկութեանը համար, եկեղեցիին շինութեանը համար, պայծառութեանը համար, անպատճառ հիմա նախագահութենէդ հրաժարելու ես:

Ահա առաջարկութեան ձեւ մը, որուն մէջէն, եթէ նախագահութիւն բառին տեղ քսակ բառը դնենք, ճիշտ այն ձեւը կ՚ունենայ, որով առաջարկութիւն կ՚ընեն մեզ քանի մը զինուած մարդեր, երբ լեռներու մէջ հանդիպին մեզի: Ծերունին Այս առաջարկութեան վրայ անբարբառ անոնց երեսը նայեցաւ եւ երբ դուրս ելաւ՝ նաւակ մը մտաւ, նաւակին մէջ կաթուած իջաւ եւ քանի մը օրէն վախճանեցաւ… ի փրկութիւն հոգւոյ, ի շինութիւն եւ ի պայծառութիւն եկեղեցւոյ Տեառն մերոյ Հասունեանի: Յուղարկաւորութեան հանդէսին օրը, երբ Հասունեան սուրբ պատարագ կը մատուցանէր եւ ահա սարկաւագներն խորանի վրայ Հասունեանը նախագահ կ՚ընտրեն եւ կը հռչակեն երգելով եւս առաւել զարհիեպիսկոպոսն մեր զտէր Անտոն նախագահ եւ այլն: Եւ որովհետեւ Բ. Դռնէն հրամանագիր ղրկուած չէր սարկաւագներուն յայտարարող, թէ նախագահ ընտրելու իրաւունքն սարկաւագներու տրուած է` եկեղեցական եւ աշխարհական կը յուզուին եկեղեցիին մէջ Այս նոր ընտրութեան վրայ եւ 1848 օգոստոս 6֊ին Յիսուս Փրկիչ մայր եկեղեցւոյ մէջ ընդհանուր ժողով կը գումարուի: Կը հարցուի ժողովոյ մէջ գեր. Հասունեանին, թէ որուն ընտրութեամբն նախագահ եղած է, Հասունեան ձեռները շփելով կը հրամայէ երկիւղածութեամբ, որ Հռովմէն իրեն տրուած կոնդակը կարդացուի: Կոնդակը կը կարդացուի լատիներէն լեզուով. ժողովականներն իրարու երես կը նային:

—Մենք լատիներէն չենք հասկնար, գերապայծառ, կ՚ըսեն ժողովականք:

—Վնաս չունի, կը պատասխանէ Հասունեան, թող կարդացուի:

—Բան մ՚ալ չենք հասկնար:

—Աւելի աղէկ… արդէն մարդս ամէն կարդացածը կամ լսածը հասկնալու պարտաւոր չէ:

Կոնդակին լատիներէն ընթերցումը կը վերջանայ եւ տաճկերէնը կը սկսի, վասն զի այն թուականին հայերէն լեզու չկար: Կոնդակին իմաստն էր հետեւեալը.

«Հասունեան, երբ որ Կ. Պոլսոյ նախագահը վախճանի` այն ատեն դուն Անարզաբայ թեմը թողլով Կ. Պոլսոյ նախագահութիւնը ձեռք առ… եթէ այդ իշխանութեանդ դէմ դնելու ըլլան` զօրութիւնդ ցցուր անոնց. եթէ չկարենաս զսպել` մեզի իմաց տուր, որ պէտք եղածը տնօրինենք եւ անոնց գլուխը ջախջախենք…»:

Տխրութիւնը եւ լռութիւնը կը թագաւորեն ժողովոյ մէջ. բայց ինչ օգուտ, արտաքին գործերու պաշտօնեան միշտ Հասունեան է: Հասունեան, ինչպէս յայտնի է, գովելի համբերութեամբ վարուած է Այս պարագային մէջ. վասն զի կարող էր դանակով զարնել սպաննել Մարուշը, քանի որ կոնդակին մէջ գրուած էր, թէ անոր մեռնելէն վերջը ինք նախագահ պիտի ըլլար: Ժողովականները տեսնելով, որ իրենց ազգային իրաւունքներն բռնաբարուած են Այս կոնդակով՝ զոր Հասունեան ձեռք անցուցած էր Հռովմէն օգնիչ֊եպիսկոպոս ձեռնադրուած ժամանակ եւ զոր գաղտնի պահած էր` կը զայրանան: Յակոբ չելեպին կը հարցունէ գեր. Հասունեանին.

—Տէր, ազգին իրաւունքներն բռնաբարուած են Այս կոնդակով:

—Ինձի ալ այնպէս կը թուի, կը պատասխանէ Հասունեան ցաւակցութիւն յայտնելով:

—Կ՚ընդունիք, որ Հռովմ մեր ազգային իրաւունքները յափշտակէ:

—Քաւ լիցի… կը պատասխանէ, համրիչը հանելով ծոցէն:

—Երկու թուղթ գրենք, մէկը ս. պապին, միւսը Բրոբականտային եւ մեր
իրաւունքները պաշտպանենք:

—Այո, գրենք, ոչ երկու, այլ երկու հազար թուղթ. ինչու մեր իրաւունքները պիտի յափշտակեն, կ՚ըսէ եւ իւր ծիծաղը ծածկելու համար կը սկսի վարի շուրթին տակը բուսած մազերը խառնել:

Ժողովոյ որոշմամբ կը գրուին, կը ստորագրուին եւ կը ղրկուին Այս թուղթերն, որոնց պատասխանը մինչեւ այսօր եկած չէ:

Պատրիարքական եւ նախագահական իշխանութիւններն այսպէս հագնելէն ետքը, սկսաւ ինք իր գլխուն գործել, ամէն բան ինքը կ՚որոշէր եւ կը տնօրինէր, ուրիշներուն ձանձրութիւն չէր տար: Ժողովուրդը նկատելով, որ իր Պատրիարքը առանձին կը գործէ, զինքը յոգնութենէ ազատելու համար ուզեց տասներկու անձերէ բաղկացեալ Ազգային ժողով մը կազմել: Դէմ կեցաւ Հասունեան, պնդելով՝ թէ ինքը ազգին անձնանուէր պաշտօնեան է եւ թէ ամէն գործերը վարելու պատրաստ ըլլալով` պարապ աշխատութիւն է տասներկու հոգիի ձանձրութիւն տալ: Հակահասունեանք աղերսագիր կու տան Բ. Դռան եւ Ազգային ժողովոյ հաստատութիւնը կը խնդրեն, Հասունեանք ալ ուրիշ աղերսագրով մը Հակահասունեաններուն ուզածը չեն ուզեր, յայտնելով` թէ իրենք շատ գոհ են Հասունեանի բռնած ընթացքէն: Երկու կողմէն մարդեր կը հրաւիրուին Բ. Դուռը, ուր Հասունեանները լալով եւ ողբալով կ՚ազդարարեն, թէ դժոխք կ՚երթան, եթէ այդ բարեկարգութեան հաւանութիւն տան, մինչեւ որ Համազգեաց ընկերութեան մարմինը մէջտեղէն չվերնայ, առարկելով միանգամայն` թէ յիշեալ ընկերութիւնն, որ հայերէն ու հռովմէական հայերէն կազմուած էր ազգի մէջ դաստիարակութիւն ծաւալելու նպատակով, հակառակ էր հռովմէական սուրբ եկեղեցւոյ քարոզութիւններուն, թէ երկրագործութիւնը ազգի մէջ ծաղկեցնելն Վատիկանու օրէնքներուն համաձայն չէր, թէ հին դրամներ եւ ձեռագիրներ ժողովելն Աւետարանին հակառակիլ էր, թէ գիւղերու եւ քաղաքներու մէջ դպրոցներ հաստատելն Պետրոս առաքեալին ուռկանին մէջ քարեր ձգել էր, թէ վերջապէս հերետիկոս հայերու հետ միաբանիլն ու հաղորդակցութիւն ունենալն իրենց նախատինք էր Հռովմայ գահուն առջեւ: Հասունեան իւր արածած հօտին լուսաւորութենէն մեծ օգուտներ քաղելով, յաջողեցաւ քանդել Համազգեաց ընկերութեան հիմերն, որոնց վրայ շինուեցաւ հռովմէական սուրբ եկեղեցւոյ փառքը: Բայց Հակահասունեան կուսակցութիւնը Ազգային ժողովոյ հաստատութեանը վրայ պնդելով կը պնդէր: Բ. Դուռն ալ ձանձրացաւ Հասունեանէ եւ հրաման ղրկեց, որ Հակահասունեաններու աղերսագիրն գործադրուի: Հասունեան Այս անգամ չկրցաւ Բ. Դռան հրամանին դիմադրելու եւ ստիպուեցաւ պատրիարքական իշխանութենէ հրաժարիլ, պատճառելով, թէ անձնական տկարութիւն ունէր, մինչդեռ օրը տասներկու անգամ կը ճաշէր եւ երկաթէ մը աւելի քաջառողջ էր:
Մեծ սխալի մէջ իյնալ է կարծելը, թէ Հասունեան պատրիարքութենէ հրաժարելուն պէս գործէ քաշուեցաւ: Վենետիկի միաբանութիւնն, որ Հասունեան քաղաքականութեան թշնամի նկատուած էր, հաճեցաւ իւր երեսին վրայ ապտակ մը ընդունել Հասունեանէ, որ իտալերէն պարսաւագիրք հրատարակելով ամբաստանեց Վենետիկի միաբանութիւնն իբրեւ հերետիկոս եւ հերձուածող, պատճառելով` թէ յիշեալ վանքին միաբաններն միշտ պաշտպան են հայերու: Վենետիկի Միաբանութիւնը ինքզինքն արդարացնելու համար պարսաւագիրքին պատասխան մը գրեց պարսաւագիրքով մը, որուն մէջ յայտարարելէ ետեւ, թէ Հռովմայ պապին ամէն հրամաններուն հպատակ էր, կը յարէր նաեւ, թէ հայ ազգն ու եկեղեցին հերձուածող եւ հերետիկոս էր: Այս պատասխանին վրայ Հասունեան ուրախութենէն ամիս մը խնդաց:

1853֊ին գործերն այն աստիճանի եկան հասան, որ Հակահասունեաններն յայտնեցին վերջապէս, թէ իրենց անհնար է Հասունեաններու հետ միանալը: Հասունեան, իւր վարպետութեան զէնքերուն վրայ բարդեց նաեւ կրօնական զէնքեր: Բանադրեց այն ամէն անձերն, որոնցմէ չէր ախորժեր: Քանի մը օրէն իւր վարդապետները իրեն հրաւիրելով` իշխանութիւն տուաւ անոնց մինչեւ նոր կիրակի արձակել անուղղակի գործողները — ինքը բանադրելու զբաղած ըլլալով արձակելու ժամանակ չունէր, — իսկ ինք ստանձնեց ուղղակի գործողներն արձակելու պաշտօնը զոր մինչեւ այսօր արժանի չեղաւ վարելու: Առաւօտը արթննալուն պէս վարդապետներուն կ՚ըսէր, բանադրուելիք անձերու ցուցակը բերէք նայինք, իսկ երբ վարդապետները կը պատասխանէին, թէ բանադրուելու մարդ չմնաց` կը սպառնար իրենց, որ մարդ գտնեն, որպէսզի բանադրէ: Ճաշէն առաջ կը բանադրէր, ճաշէն ետքը քիչ մը կը կախակայէր, թէպէտեւ երբեմն ալ կ՚արձակէր, բայց շատ անգամ գիշերը կը քակէր եւ առաւօտուն կը կապեր. եթէ կապելու համար չուանի պէտք ունենար` չուանի վաճառականները մեծ գործ մը տեսած պիտի ըլլային: Հասունեան երբ տեսաւ, որ բանադրելն, անիծելն ու կախակայելը մեծ արդիւնք մը չունեցան, սկսաւ ս. պապէն շրջաբերականներ բերել տալ, ամէն օր արեւուն հետ մէկտեղ նոր շրջաբերական մը կ՚ելնէր: Հակահասունեաններն այդ շրջաբերականները կարդալով` հետեւեալ կերպով կը պատասխանէին Հասունեանին.

«Գեր. Հասունեան,

Մեծապէս մխիթարուեցանք կարդալով ս. Հօր Պիոսի Թ. քահանայապետին կոնդակը:

Մենք քու վրայ վստահութիւն չունինք:

Ձեր բռնած ճամբան անհամաձայն է Քրիստոսական ոգւոյն:

Ուստի ամենեւին անվստահ ըլլալով ձեր վրայ, դարձեալ հաստատութեամբ կը նորոգենք մեր բողոքը աշխարհի առջեւ, որ ասկից ետքը մէկ կերպով մը չենք ճանչնար զձեզ մեզի հովիւ եւ առաջնորդ… գնա, մարդ Աստուծոյ, թող տուր քիչ մը մեր օձիքը»:

Հասունեան Այս պատասխանը կարդալով՝ աչերը վեր կը վերցունէր եւ կ՚աղօթէր. Հայր, թող սոցա, զի ոչ գիտեն զինչ գործեն. աղօթքը լմնցնելուս պէս ինքնիրեն կ՚ըսէր. դուք մի ուզէք զիս, ես զձեզ կ՚ուզեմ:

1857֊ին հոգեւորական իշխանութեան համար տէրութենէն պերաթ ընդունեց, որով իրաւունք ստացաւ իր ձեռնադրած եպիսկոպոսներն ուզած տեղը ղրկել, առանց ազգային իշխանութեան հարցնելու: Այս պերաթի խնդիրն ազգը տակնուվրայ ըրաւ: Ամէն անիրաւութիւն կ՚ընէր, կ՚ըսէին, եւ երբ Բ. Դուռը բացատրութիւն պահանջէր` այդ գործը հոգեւորական է, ինձի կը վերաբերի, կը պատասխանէր:

Հասունեան քսան տարի վանականներու եւ ազգին դէմ մաքառելէ ետքը, ուզեց որ Կիլիկիոյ Տան աթոռն Պոլսոյ աթոռին քով դնէ, միացնէ զանոնք եւ երկու աթոռներուն վրայ նարտ մը դնելով իւր ժողովրդեան հետ խաղայ եւ զուարճանայ: Կիլիկիոյ Տան կաթողիկոսն բանակցութեան մտաւ Հասունեանի հետ, որ լռեց, երբ տեսաւ` թէ հակառակ սկզբունքներուն վրայ պիտի հիմնուէր Այս միութիւնը:

1865 դեկտեմբերի 23֊ին հոգին կը փչէ Կիլիկիոյ պատրիարք Գրիգոր կաթողիկոսը. 1865 դեկտեմբերի 28֊ին նոր հոգի կ՚առնէ Կ. Պոլսոյ նախագահ Անտոն Հասունեան: Վանականներն իրենց սահմանադրութեան համեմատ անմիջապէս գաղտնի քուէարկութեամբ տեղապահ կ՚ընտրեն Դաւթեան Սերովբէ վարդապետը: Նախագահ արքեպիսկոպոս Գասպարեան Բարսեղ անպատւութիւն սեպելով իրեն վրայ պարզ վարդապետի մը տեղապահ ընտրուիլը` անմիջապէս պէտք եղած տեղերը կը դիմէ եւ Երուսաղէմայ լատին պատրիարք մոնսինեօր Վալերկայի ազդեցութեամբ եւ մէկու մը ձեռամբ Դաւթեան վարդապետը հսկողութեան ներքեւ կը բանտարկուի, սա յանցանքով, թէ ինչու միաբանները իրեն շատ քուէ տուած են: Հասունեան ամէն ճիգը թափելով կաթողիկոս կ՚ընտրուի, միշտ կրկնելով` թէ «Եթէ հանգուցեալ կաթողիկոսին իրաւունքներէն Հռովմ փոքր փոփոխութիւն մը ընել ուզէ, բնաւ յանձն չեմ առներ կաթողիկոսութիւնը. Աստուած մի արասցէ, իմ նախագահութիւնս ինձի բաւական է»: Ասոր վրայ կ՚ելնէ, Հռովմ կ՚երթայ իւր կաթողիկոսութիւնը հաստատել կու տայ եւ ետ կը դառնայ րեւերսուրուսով մը, որ հռովմէական հայերը ամէն իրաւունքներէ կը զրկէր:

Դարձեալ կռիւ եւ վէճ: Բ. Դուռը ալ ձանձրանալով Հասունեանի ընթացքէն, ինչպէս որ մենք ալ ձանձրացանք անոր ըրածներն պատմելէն, Մահմուտ Նետիմ փաշային օրով կը վճռուի, որ Այս բարի մարդը քիչ մը դուրս ելնէ Օսմանեան հողէն: Հասունեան բանադրելով իր… բախտը, Պոլիսէն կը մեկնի եւ Քիւբելեան պատրիարք կ՚ընտրուի կախակայալ եւ բանադրեալ հռովմէական հայերու: Հասունեան պարապ չնստիր. կը համոզէ Քիւբելեանը, որ ագարակի մը դատն վաստակած ըլլալով, Հասունեանի թշնամի ըլլալու պատճառ մը չունէր այլեւս, որ պատրիարքութենէ հրաժարուի: Քիւբելեան զղջումի կու գայ. ս. պապին առջեւ մեղայ կը գոչէ ազգին իրաւունքներն քանի մը տարի պաշտպանելով մեծ մեղք գործելուն համար: 1879֊ին Հասունեան պատրիարք կ՚ընտրուի:

Հոս կը վերջանայ ահա կենսագրութիւնն այն մարդուն, որուն դէմքն օր մը պզտիկ տղայ մը տեսնելով վախցած է եւ մինչեւ այսօր կու լայ:
ՍՏԵՓԱՆ ՓԱՓԱԶԵԱՆ
Ստեփան Պերճ Պօղոս Փափազեան, դասատու, ազգային երեսփոխան, այցելութիւն տուաւ աշխարհին այն ձեւով, որով դարուս մեծ մարդերն իրարու կ՚այցելեն. այսինքն կանխաւ հարցուց աշխարհին, թէ ժամանակ ունի իւր այցելութիւնն ընդունելու: Գինեմոլի մը քթէն աւելի կարմիր սահմանադրական, եւ ժողովրդեան իրաւունքներուն տենդէ մը աւելի ջերմ պաշտպան ըլլալով` նախապէս հասկնալ ուզեց, թէ մի գուցէ իր աշխարհ գալն վնաս է ազգային շահերուն. ուստի մօրն արգանդէն հարցում մը ներկայացուց հետեւեալ իմաստով.

«Իմ աշխարհ գալս ժողովրդեան իրաւունքներուն հակառակ է, թէ ոչ»:

Այս հարցումն կարծիքներու տարաձայնութիւն մը գոյացուց ազգին մէջ: Մէկ մասն որ ամիրայական էր, Փափազեանի ծնունդն հակառակ դատելով ազգային շահերուն, անոր հարցման հետեւեալ կերպով կը պատասխանէր.

«Եթէ ձեր աշխարհ գալը քիչ մը երկարաձգէք՝ ազգին մեծ ծառայութիւն մը ըրած կ՚ըլլաք»:

Միւս մասն, որ ժողովրդական էր եւ որուն մէջ սխալմամբ սպրդած էին քանի մը ամբաստանուած կրօնաւորներ, որոնք արդարանալու համար անհամբեր Փափազեանի գալստեան կը սպասէին, անոր ծնունդը համաձայն կը կարծէին ազգային շահերուն եւ իւր հարցման Այս պատասխանը կու տային.

«Կարելի եղածին չափ շուտ գալու աշխատեցէք»:

Այս վերջին մասը մեծամասնութիւն կը կազմէ եւ կ՚որոշէ, որ Փափազեան ազատ է աշխարհ գալու:

Փափազեան, որ աշխարհ գալէն աւելի կը փափաքէր Ղալաթիոյ խորհրդարանը գալ, որպէսզի հոն ամուր դիրք մը բռնելով` դիւրութեամբ կարենար պաշտպանել ազգային շահերն, որոնց մէջ ինքն ալ խոշոր շահ մը ունէր, անշուշտ իբրեւ ժողովրդեան խոշոր մէկ անհատը, Փափազեան, կ՚ըսեմ, ջանաց առջի բերան քիչ մը բարեփոխել Այս որոշումն. իսկ երբ համոզուեցաւ, որ անկարելի էր` հաւանեցաւ Խասգիւղ գալ 1839 թուականի նոյեմբեր ամսուն մէջ:

Այս տղան ծնելուն պէս թմրութեան մէջ ինկաւ. կենդանութեան նշան մը չէր երեւար իր վրայ եւ մանկաբարձն պատրաստուելու վրայ էր վերջին բառն ըսելով յայտնելու, թէ մեռած է, երբ յանկարծ կը տեսնէ, որ անոր լեզուն կը շարժուի: Այս լեզուն, որ քանի շարժէր կը մեծնար, երեք վայրկեանի մէջ մայր եկեղեցւոյ աւագերէցին հողաթափին չափ մեծցաւ: Ներկայ եղողներն ապշած իրարու երես կը նայէին, երբ զարմացմամբ տեսան, որ երախային լեզուէն գեղեցիկ տղայ մը կը ծնէր: Մանկաբարձը նախ կը սոսկայ, բայց յետոյ յիշելով, որ Ադամայ կողէն կին ստեղծող ամենակարողն չտկարանար Փափազեանի լեզուէն ալ էակ մի լոյս բերել, կը վանէ սոսկումն, կը գրկէ լեզուածին մանուկն եւ խանձարուրի մը մէջ կը փաթաթէ զայն: Աւելորդ է ըսել, որ ժողովրդականութիւն էր Այս լեզուածին եւ գրաւիչ մանկան անունը, քանի որ ազգին մէջ առած դարձած է այն խօսքը` թէ ժողովրդականութիւնը Փափազեանէ ծնունդ առած է: Չեմ կարծեր, որ գտնուի մէկն այսօր եւ ինձի հարցունէ, թէ ինչու Ադամայ կողէն Եւա եւ Փափազեանի լեզուէն ժողովրդականութիւն ծնաւ. վասն զի ամէնքս ալ գիտենք, որ մարդս ինք իր գլխուն տկար էակ մ՚է եւ անպատճառ ընկերի պէտք ունի: Ադամ կնկան մը պէտքն ունէր, ստացաւ զայն կողէն. Պրահմա քահանայի, պատերազմողի եւ արհեստաւորի պէտքը կը զգար, ստեղծեց զանոնք` իր գլխէն հանելով առաջինը, բազուկէն քաշելով երկրորդը, ոտնէն առնելով երրորդը. Փափազեան ժողովրդականութեան համար կը հառաչէր, ընդունեց զայն իւր լեզուէն: Մոռնալու չէ, որ ապրելու համար ամէն մարդ իրեն ընկեր մը ստեղծելու հարկին մէջ գտնուած է. խմբագիրներն, որ ձմեռուան ածուխ գնելու համար Լուսինեան կը ստեղծեն. երեսփոխաններ, որոնք իրենց շահուն համար ամէն օր նոր իրաւունքներ կ՚ածեն, բանաստեղծներ, որ օր մը չեն կարող ապրիլ եթէ իրենց համար գովեստներ չքաշեն իրենց բարեկամներու բերնէն. դատաւորներ, որոնք Արդարութիւնը չտեսնելու համար Կուրութիւն ի լոյս կ՚ածեն. վաճառականներ, որ ժամուան մը մէջ Ստութեան երկու հազար հաւկիթ մէկէն կը ձգեն. գրավաճառներ, որ օրացոյց մը ծախելու համար ճարտասանութեան ստեղծող կը հանդիսանան. խաբեբաներ, որ խաբելու համար իրենց աչերէն այնչափ արտօսր կը թափեն, որուն վրայ անգղիական Տեւասթեյլըն զրահաւոր նաւը կրնար ճամբորդութիւն ընել. երգիծաբաններ, որ ոչ թէ ապրելու, այլ չմեռնելու համար իւր ընթերցողներուն ծիծաղին արարիչ կ՚ըլլան. գրագէտներ, որ կտոր մը հացի համար ժամուան մը մէջ իրենց ըղեղէն խմբագիր, դասատու, մատենագիր, թարգմանիչ կը հանեն. ընթերցողներ, որ ձրիաբար լրագիր կարդալու համար լրագիր ունեցողի մը քով շուտով բարեկամութիւն կը ստեղծեն եւ անոր գրպանէն լրագիրը կը քաշեն ըսելով, չեմ կարծեր, որ մէջը նոր բան մը ըլլայ. երիտասարդներ, որ պարի մէջ նոր կամուրջներ կը ստեղծեն օրիորդներուն ու տիկիններուն թեւերուն տակէն անցնելու համար. ագահներ, որ այն ատեն իրենց զաւակ կը ստեղծեն, երբ գիշերօթիկ վարժարանի մը տնօրէնէն խօսք առնեն, որ իրենց զաւակն կէս թոշակով պիտի ընդունի վարժարանին մէջ. պճնող, պչրող տիկիններ եւ օրիորդներ, որ իրենց դէմքին վրայ ամէն օր նորանոր պատկերներ կը ստեղծեն. վերջապէս Այս ամէնը չէ, որ ստեղծեց Ազգային ջոջերը: Արդ, ասոնք կարդալէն ետքը, ոչ ոք կը համարձակի քարկոծել Փափազեանը, թէ ինչու ժողովրդականութեան ծնունդ տուաւ եւ ոչ թէ ուրիշ բանի մը. մանաւանդ թէ ամէն մարդ գովելու պարտաւոր է զինք այն նախատեսութեան համար, որով գուշակած է, թէ հայ ազգին մէջ աւելի կը վաստկի այն մարդը, որ ահ ժողովուրդ, վահ ժողովուրդ կը պոռայ, քան այն, որ ուղղական բան, սեռական բանի ըսած ժամանակը միւս կողմէն բաժանորդներուն ոտները համբուրելով կ՚աղաչէ, որ հաճին իրենց բաժանորդագինը վճարել: Իսկ գալով այն հարցման, թէ Ժողովրդականութիւնը ինչու անոր լեզուէն ծնաւ եւ ոչ սրտէն, կը պատասխանենք, որ մարմնակազմութեան տեղեկութիւն ունեցողներուն յայտնի է արդէն, որ լեզուն ասանկ բաներու ծնունդ տալու համար սրտէն շատ աւելի դիւրութիւններ ունենալով, Ժողովրդականութիւնը չէր ուզած անոր սրտին նեղութիւն պատճառել: Փափազեան թէպէտեւ գիտէր, թէ ոչ ոք իրաւունք պիտի ունենայ զինքը քարկոծելու, բայց գիտնալով նաեւ թէ քարկոծելու համար անպատճառ իրաւունք ունենալու չէ, հրահանգ ղրկեց կնքահօրն, որ անունը Ստեփաննոս դնէ:

Փափազեանին հանճարը լեզուին վրայ ամփոփուած ըլլալով, չորս ամիսէն խօսիլ սկսած էր եւ Լրագրի խմբագիրէն շատ աղէկ կը հասկցունէր իւր միտքը:

Մանկութեան օրերը խօսելով անցունելէն ետքը, 1849֊ին Խասգիւղի թաղային վարժարանը մտաւ, նայելու համար թէ… ով կայ ներսը: Տարիի մը չափ հոն մնաց եւ սորվելէն ետքը, թէ բան մը սորված չէր՝ իրեն յարմար վարժարան մը փնտռելու համար դուրս եկաւ: 1850֊ին Ազգային հիւանդանոցը գնաց: — Եթէ Փանոսեանի տնօրէնութեան ժամանակ գացած ըլլար` անպատճառ խենդերու քովը պիտի դրուէր. վասն զի Այս երկուքին կարծիքներն շատ հակառակ են իրարու: — Քիչ ժամանակի մէջ շատ առաջ գնաց մայրենի լեզուին մէջ: Այնչափ լաւ սերտեց քերականութիւնն, որ շիտակ խօսիլ ու գրել սորվելէն ետքը, շիտակ չխօսիլ ալ սորվեցաւ բաւական: Այն ատենուան բոլոր քերականութիւններն աչքէ անցունելէն ետքը` ինքը գրեց հատ մը եւ անկից դաս տալ սկսաւ… իրեն: 1854֊ին հողագործութեան դասախօսութիւն բացուած ըլլալով յիշեալ վարժարանին մէջ՝ սկսաւ մշակել նաեւ Այս ճիւղը, զոր բաւական ընդարձակեց: Հող ճանաչելու մասին իրեն հաւասարող չկար. չէր քաղեր ինչ որ կը ցանէր, շատ անգամ ելակ կը տնկէր եւ կաղամբ կը քաղէր: Ենթադրելով, թէ հողն ապերախտ չգտնուիր իրեն` մենք կ՚ըսենք, որ ժողովրդեան շահերը պաշտպանելու կոչուած մէկը դդումի կամ շողգամի իրաւունքներու հետ զբաղելու ժամանակ չկրնար ունենալ:

1856֊ին, դասատւութեան ճամբով ժողովրդականութեան հասնելու նպատակով, Իզմիրի Մեսրոպեան վարժարանի հայկաբանութեան դասատու կարգուեցաւ: Չորս գործողութիւնները միայն պարունակող համառօտ թուաբանութիւն մը հրատարակեց հոն: Ամէն անգամ, որ աշակերտներու մէջ թուաբանական խնդրոյ մը վրայ վիճաբանութիւն կ՚ըլլար` ինքն միշտ մեծամասնութեան կողմը կը գտնուէր… ժողովրդականութիւն վաստկելու համար:

Վարժարանին մէջ օր մը կռիւ կը ծագի երկու աշակերտներու մէջտեղը, որոնք իրարու գլուխ կը պատռէին: Փափազեան կը տեսնէ եւ անմիջապէս անոնց քովը կ՚երթայ:

—Վարժապետ, առաջ ան ինձի զարկաւ:

—Ինչու զարկիր, պարոն:

—Վարժապետ, մէկ անգամ չորսը մէկ կ՚ընէ՝ կ՚ըսէ:

—Ան ալ կ՚ըսէ, որ մէկ անգամ չորսը չորս կ՚ընէ:

—Ասոր համար իրարու գլուխ պատռելու է: Կարծիքներու ազատութիւնը յարգելու էք:

—Բայց վարժապետ, կարելի է, որ մէկ անգամ չորսը մէկ ընէ:

—Կարելի է, որ ընէ:

—Ինչպէս հասկնալու է:

—Քուէի դրէք, մեծամասնութիւնն որ կողմն որ գոյանայ, ուղիղն ալ այն կողմն է:

Տասնի չափ աշակերտներ խնդիրը քուէի կը դնեն եւ մեծամասնութիւնը կ՚որոշէ, որ մէկ անգամ չորսը մէկ կ՚ընէ:

Փափազեան աւելի եւս կը հաստատուի իւր համոզման մէջ, թէ ոեւէ խնդրոյն մէջ յաղթանակը տանելու համար խելքէն աւելի մեծամասնութիւն ունենալու է մարդ մը:

Քանի մը տարի Իզմիր մնալէն ետքը 1859֊ին Պոլիս դարձաւ եւ դասատւութեան պաշտօնով նորէն Ազգային հիւանդանոցը մտաւ: Օրը երկու անգամ ատենաբանութիւն կ՚ընէր աշակերտներուն, ոչ թէ անոնց բան մը խօսելու, այլ վարժուելու համար ատենախօսութեան, որով օր մը աջակողմեան երեսփոխաններու գլուխը պիտի ճաթեցունէր Ազգային ժողովոյ մէջ: Ա մեն օրեայ վարժութիւններու շնորհիւ այնքան յառաջդիմութիւն ըրաւ խօսելու մէջ, որ եթէ ունկնդիրներն երկաթեայ ականջ ունենային` ամիս մը շարունակ կը խօսէր առանց ամենափոքր նեղութիւն մը զգալու: Ճառին ուժգնութիւն տալու համար բան մը չէր խնայեր. եթէ խօսքերը տկար գտնուէին` կը դիմէր ձեռներուն, որ խօսքերէն աւելի զօրաւոր էին, ձեռներովը կը զարնէր առջեւը դրուած գրասեղանին եւ կը կոտրէր զայն: Հերակղէս կը ձեւանար, երբ լու մը սպաննել հարկ ըլլար: Ունկնդիրներն արթնցնելու համար իշուն ստուերին չէր դիմեր, այլ բոլոր ուժովը կը պոռար: Սովորութիւն ունէր խօսած ժամանակ երբեմն քանի մը քայլ առնել դէպի ձախ եւ երբեմն դէպի աջ — վերջերս կարծիքներն ալ ոտներուն օրինակին հետեւեցան, երեսփոխանական ժողովոյ մէջ — չէր մոռնար նաեւ չորս քայլ դէպ առաջ գալէն ետքը չորս քայլ ետ երթալ. հոգեփոխութեան հաւատացողները կ՚ըսէին. ահա Կիկերոն, որ քատրիլ կը խաղայ: Շատ մը կրօնաւորներ կ՚երթային անոր ատենաբանութիւնները մտիկ ընելու եւ համոզել կ՚աշխատէին զինքը, որ վարդապետ ձեռնադրուի. իսկ Փափազեան նորէն բեմ ելնելով ատենաբանութեամբ մը կը մերժէր անոնց առաջարկութիւնը: Բացի հիւանդանոցի վարժարանէն մայրաքաղաքիս գրեթէ բոլոր վարժարաններուն մէջն ալ դասախօսութիւն ըրած եւ բաւական աշակերտներ ընծայած է ազգին: Երկար տարիներ դասախօսութիւն եւ տնօրէնութիւն ըրած է Ղալաթիոյ վարժարանին մէջ, զոր միշտ թաղային միւս վարժարաններէն բարձր դիրքի մը մէջ պահելու յաջողած է եւ գործող մարդ ըլլալն անհերքելի կերպով հաստատած է:

1860֊ին սկսաւ դասագիրք յօրինել իւր աշակերտներուն համար: Յօրինեց համառօտ Ազգային պատմութիւն մը, որուն մէջ թագաւորներուն այցետոմսերը միայն գրուած էին: Աշակերտներն մարզպաններուն, պատրիկներուն, իշխաններուն եւ թագաւորներուն անունները միայն կը սորվէին եւ կէս ժամէն ետքը կը մոռնային: Տիկին Մարթա պատուհանին առջեւը նստած` փողոցէն անցնող մէկու մը վրայ աւելի կատարեալ տեղեկութիւն կրնայ տալ, քան Փափազեան իւր յօրինած ազգային պատմութեամբը հայ դիւցազներուն վրայ եթէ չէք հաւատար, բացէք անոր պատմութիւնը, որպէսզի տեսնէք միայն հետեւեալ հարցումները.
—Ով էր Հայկ.

—Բելն որու զաւակ է.

—Սա մարդն Արամին աներձագը չը նմանիր.

—Արային հայրը մօրուք ունէր.

—Տիգրանին քեռայրն է սա:

Պէտք է խոստովանիլ, որ համառօտութեան մէջ մինակ չէ Փափազեան, մրցողներ ունի իւր դէմ. եւ եթէ Այս մրցումը շարունակուի` քանի մը տարիէն տասը տողի մէջ պիտի կրնանք կարդալ մեր Ազգային պատմութիւնը: Այդ պատմութիւններու մէջ, համառօտութեան համար, մօրուքը ճերմկցած անձերն նորածին երեխաներ ներկայացուած են, դարերը վայրկեանի մը մէջ անցած են: Ծննդոց գիրքը բաղդատմամբ այն պատմութիւններուն` ընդարձակ գործ մը կրնայ համարուիլ։ Հայկայ անունը գիտնալն անոր վրայ կատարեալ տեղեկութիւն առնել է, իսկ անոր բազկին վրայ ծանօթութիւն ուզելն մեծ ժամավաճառութիւն է: Հրատարակեց նաեւ Քերականութեան ձագ մը, որուն վրայ, ալ խօսելու հարկ չենք տեսներ, քանի որ հաստատուած ճշմարտութիւն մ՚է այսօր, թէ լաւագոյն դասագիրքերն անոնք են, որ շատ վաստակ կը ձգեն անոնց հեղինակներուն: Փափազեան իւր հասուցած դասատուներովը Հայաստանի մէջ կը տարածէր իւր յօրինած դասագիրքերը:

1862֊ին իւր հեզահամբոյր բնաւորութեան շնորհիւ Ղալաթիոյ թաղական խորհրդոյ անդամ ընտրուեցաւ, զի լցցի բանն, թէ յաթոռ Մովսէսի նստան փարիսեցիք: Ղալաթիոյ խորհրդարանն, որ երբեմն Պրոպատիկէ աւազան եւ երբեմն ալ Ղալաթայ օջախը յորջորջուած էր, ժողովրդականութեան կեդրոն համարուած էր եւ այնչափ ազդեցութիւն ունէր, որ պատրիարքարանի յանցաւոր դատածն անմեղ կը հրատարակէր: Ամբաստանուած կրօնաւորները հոն մտնելուն պէս կը սրբուէին, ինչպէս նաեւ չամբաստանուածներն ալ կը պղծուէին: Փափազեան` ժողովրդականութիւն վաստկելու նպատակով, միշտ տկարները կը պաշտպանէր, թէպէտեւ ընդհանրապէս կը պաշտպանէր կղերն, որուն ձեռամբ, շիտակը խօսելու համար, ազգային նուիրական իրաւունքներն վտանգէն ազատած է: Բերայի գերեգմանատան խնդրոյն մէջ կղերական դասուն առաջնորդ եղած է: Տասներկու տարի շարունակ թաղականութիւն վարեց հակառակ սահմանադրութեան, որուն կէտ առ կէտ գործողութեան այնքան սիրահար էր եւ է մինչեւ հիմա, բայց որովհետեւ իւր պաշտօնավարութեան ժամանակ վնաս մը չէ հասցուցած եկեղեցւոյն` սահմանադրութիւնն ալ մեղադրած չէ զինքը: Եկեղեցւոյն եկամուտներն աւելցուցած է եւ Ղալաթիոյ հրդեհէն երբ մոխիր դարձան եկեղեցւոյն կալուածները` Փափազեան անոնց փոխարէնը կանխիկ առաւ ապահովութեան ընկերութիւններէն: Այդ կալուածներուն գոյութիւնն, ինչպէս նաեւ Կեդրոնական վարժարանին շինութիւնը մեծաւ մասամբ իւր գործունէութեանը պարտաւոր է ազգը: Ահա գործող մարդ մը, որ հարուստներ կ՚արժէ: Ազգային շահերուն համար երբ հոգին տալ կը խոստանար` շատերը կը զարմանային, թէ ինչպէս կրնայ ապրիլ մարդ մը, որ ինքզինքը բոլորովին ազգին նուիրած է եւ անոր գործերէն վայրկեան մը բաժնուիլ չուզեր. անոնք` որ գործի մարդ էին եւ տասնըհինգ օրը անգամ մը հազիւ կրնային ժողովոյ մը ներկայ գտնուիլ` երբ կը տեսնէին Փափազեանն, որ առաւօտէ մինչեւ երեկոյ, երեկոյէ մինչեւ առաւօտ ազգային շահերը պաշտպանելու զբաղած է՝ կը հարցնէին իրարու, թէ Այս մարդն իւր շահերը երբ կը պաշտպանէ:

1863֊ին Ժամանակ անունով հանդէս մը հրատարակեց եւ բաւական տուժեց, ինչպէս որ սովորութիւն է տուժել ամէն անոնց, որք յիմարութիւն կամ դժբախտութիւն կ՚ունենան թուղթի մը տակ խմբագիր ստորագրելու: Փափազեան` Ժամանակէն վնասելուն պէս Ժամանակ հրատարակելու ժամանակը չէ, ըսելով, դադրեցաւ ազգին ծառայելէ խմբագրութեամբ եւ ուխտ ըրաւ, որ Ղալաթիոյ խորհրդարանէն դուրս չելնէ եւ հոն, միայն հոն ծառայէ ժողովրդեան: Այս ուխտով կարծես հասկցնել ուզեց, թէ պատրաստ է ազգին շահերուն պաշտպան կանգնիլ, որչափ ատեն որ իրենները չվնասուին:

1870֊ին ազգային ժողովոյ երեսփոխան ընտրուեցաւ եւ ձախակողմեան կուսակցութեան գլուխ եղաւ: Կը փափաքէր, որ ամէն օր ուրբաթ ըլլար, որպէսզի ժողով գումարուէր եւ երթար իւր լեզուին հանճարը ցոյց տար: Շատ գիշերներ քնոյն մէջ քուէ, քուէ կը պոռար այնպիսի ձայնով մը, որ դրացիներուն քունը կը խռովէր: Գիշեր կամ ցերեկ ուր որ փոքր զանգակի մը ձայն լսէր` իսկոյն երեսփոխանական ժողով կը վազէր: Օր մը բացակայ եղած չէ, միշտ որոշեալ ժամուն ներկայ կը գտնուէր, եւ եթէ ընկերներն եկած չըլլային՝ իւր աթոռը մէջքէն չուանով մը կապելով դուրս կ՚ելնէր, որպէսզի ուրիշ մը չյափշտակէ զայն: Մեծամասնութեան գործած հրաշքներն յիշելով, երանի կը կարդար իր կատուին՝ որուն կ՚ըսէր.

«Կատու, դուն ինէ զօրաւոր ես. եթէ երեսփոխան ըլլայիր` չորս ձայն պիտի ունենայիր, մինչդեռ ես երկու ձայն ունիմ»:

Նախատեսած ըլլալով, որ հարիւր քսան երեսփոխաններու մէջ քսանին կարծիքն իրենց գլխուն մէջ է, իսկ հարիւրին կարծիքն իրենց ձեռներուն մէջ` գլուխի տեղն ձեռն կը փնտռէր, եւ եթէ բաւական չգտնէր, հիւանդանոցներ կ՚երթար եւ բժիշկներուն կը պատուիրէր, որ եթէ կտրուելու ձեռներ կան` չնետեն զանոնք, այլ իրեն ծախեն: Իր նպատակին հասնելու համար ժողովրդականութիւնը կ՚առնէր բերանն եւ այնպէս կը մտնէր ժողովը: Ժողովրդեան շահերն, ժողովրդեան իրաւունքներն թեւ թեւի տուած կը շրջէին իւր ատենաբանութիւններուն մէջ, որոնք յաճախ կը ծափահարուէին ժողովրդէն եւ երբեմն ալ ժողովրդեան շահերէն: Անուշ ապուրն առանց չամիչի եփելն ժողովրդեան շահերուն վնասակար կը համարէր եւ երբ երեսփոխան մը զինքն ընդմիջէր ժողովրդեան իրաւունքներն օտարի կը մատնուէին: Քանի մը տարիներ շարունակ կռուեցաւ աջակողմեաններուն դէմ այն եղանակաւ, որ երեսփոխանական ժողովէն դուրս հակառակասիրութիւն կը նշանակէր: Իր սկզբունքն էր, սպիտակ ըսել այն բանին, զոր սեւ կ՚անուանէր աջակողմն, որուն մէջ կային նաեւ էֆենտիներ, որոնցմէ իւր կուսակցութեան մէջ ալ կը գտնուէին: Ինչ որ էֆենտիներուն հակառակ էր, ազգին շահերուն համաձայն էր. իսկ երբ հարկ եղաւ վերջերս ազգային ժողովէն դուրս գործել, ձախակողմեաններուն քով պատիւը քիչ մը կոտրեցաւ, վասն զի աջակողմեան էֆենտիներուն յարեցաւ եւ չհասկցուեցաւ, թէ առաջ բարի էր եւ էֆենտիներուն յարելով` չար եղաւ, թէ չար էր եւ էֆենտիներուն միանալով` բարի եղաւ: Զինքը սուրբերու քով դասող թերթերն չուանով մը սատանաներու բնակարանը իջեցուցին զինքը եւ անոնք, որ Մեփիստոփելի ընկեր կը ճանաչէին զինքը, երկինք բարձրացուցին զայն. իսկ մենք առանց Այս կամ այն կողմ միտելու` աթոռ մը տուինք իրեն, որ նստի սատանայի եւ սուրբի մէջտեղը եւ ինքն ալ ընդունելով մեր ընծայած աթոռն` գնաց նստաւ Պերլին գացող երկու պատուիրակներու մէջտեղ:

1872 թուականին անդամ ընտրուեցաւ Քաղաքական ժողովոյ այն պատրիարքին օրով, զոր Ժամանակաւ Հրեշտակ Հայաստանի կը հռչակէր աշխարհի: Իւր բոլոր ուժովը հալածեց եւ ստիպեց Հրեշտակն իւր հրաժարականը տալ. Հրեշտակն տուաւ իր հրաժարականը, Փափազեանինն առնելէն ետքը:

Այս անձն ազգային ժամանակակից կենդանի պատմութիւն մ՚է, չկայ դէպք մը, որ իրեն ծանօթ չըլլայ:

Փափազեան գիրուկ եւ գեղեցիկ մարդ մ՚է. եթէ կին ըլլար` չորս կողմը բուրդ թխմելու պէտք չպիտի ունենար: Փորը ոչ նուազ մեծ է այն համբաւէն, զոր կը վայելէ իբրեւ գործող մարդ: Գրպաններուն մէջ անպակաս են ծրագիրներ, կանոնագիրներ եւ ուրիշ շատ մը թուղթեր, զորս կը սրբագրէ: Իւր դէմքը տեսնողը կը կարծէ, թէ դրամական սաստիկ տագնապի մը մէջ գտնուելով` իւր ամէնէն մտերիմ բարեկամներէն մէկուն դիմած է այն յոյսով, որ մէկ խօսքով երկու հարիւր ոսկի պիտի կրնայ առնել իրմէ, եւ, երբ իւր առաջարկութիւնն ըրած է՝ հետեւեալ պատասխանն ընդունած է իր բարեկամէն.

—Եթէ կ՚ուզէք որ մեր բարեկամութիւնը հաստատ մնայ` կը խնդրեմ, որ ասանկ առաջարկութիւններ չընէք ինձի:
ԽԱՉԱՏՈՒՐ ՄԻՍԱՔԵԱՆ
Ինչու կը քնանաք, ով պուէտներ, որ երկու յանգ գտնելու համար Պառնասը կը շրջապատէք, որպէսզի Մուսայի մը թեւէն քաշէք եւ ողորմութիւն խնդրէք իրմէ, նման այն մուրացկաններուն, որ եկեղեցիներու շուրջը կը շարուին: Ինչու կը խորդաք, ով գրագէտներ, որ ձեր հրաշագործ գրիչն երբ մարդու դպցունէք` կենդանի ի կը փոխարկէք զայն եւ երբ անասունի զարնէք` մարդու կ՚այլափոխէք: Արթնցէք, ի ծունր իջէք, բացէք ձեր գլուխներն, որպէսզի ամէն մարդ տեսնէ անոնց ունայնութիւնը: Միսաքեանի ճամբուն վրայ փռեցէք ձեր հագուստներն, խունկ վառեցէք, որպէսզի հաճի աշխարհ գալ ձեր Պետն, որ սովորութիւն ունի չմօտենալ երբեք այն մարդերու, որ բուրվառով չեն ներկայանար իրեն: Ինչու կ՚ամչնաք հիմա զինքը պաշտելու: Ժամանակով մարդերն երկրպագութիւն ըրած են այնպիսի աստուածներու` զորս մենք այսօր կը մորթենք, կասկարայի վրայ կը խորովենք, կ՚ուտենք եւ վրան պատուական գինի կը խմենք: Օն անդր, պագէք երկիրն, խունկ ծխեցէք իւր քթին, խնդրելով իրմէ, որ աթոռ մը առնէ եւ գայ նստիլ Ազգային Ջոջերու քով, ուր խունկը հազուագիւտ է: Մի վախնաք, ով բարեկամներ պուէտիս, չպիտի մորթեմ զինքն, ոչ ալ մի սագի փետուրով պիտի հարուածեմ զինքն, այլ պարզապէս պիտի պատմեմ իւր վարքը, պիտի գովեմ իւր տաղանդն, եթէ ունի: Մտիկ ըրէք ուրեմն, բայց մի խնդաք, կը սրդողի:

1816 թուականին ծնած է Խաչատուր Միսաքեան, որ դասատու անուանուած է շատերէն, ազգային երեսփոխան ընտրուած չգիտեմ որ թաղէն, պուէտ յորջորջուած է տղաներէն եւ իւր պուէտ ըլլալը հաստատելու համար վկայ մը փնտռած է եւ չէ յաջողած գտնել մինչեւ այսօր:

Իննամսեայ առանձնակեցութիւնն այնքան սիրեց, որ սենեակին մէջ կիներու բազմութիւնը տեսնելով կը դժկամակէր ի լոյս գալ: Ոչ միայն ընկերութենէ չախորժելուն համար, այլ իւր ճաշակին համեմատ բարձր դիրք ունեցող եւ ծովահայեաց տուն մը գտնելու դժուարութիւնն զգացած ըլլալով, կը փափաքէր միշտ արգանդաբնակ մնալ: Սակայն նկատելով, որ Բնութեան օրէնքներուն դէմ յամառիլն անօգուտ էր, հաճեցաւ ծնիլ:

Խաչիկ մարմնով այնքան շուտ կը մեծնար եւ կ՚աճէր, որ երեք ամսու եղած ժամանակն անբաւելի էր մէկ օրօրոցի: Կը խաբուէր մանուկն, կարծելով՝ թէ մարդուս անունն ալ անոր մարմինին պէս դիւրութեամբ կրնայ մեծնալ եւ Եպիմենիդէսի պէս յիսունեօթ տարի քնանալով մեծ անունի տէր ըլլալ: Ծնողքն երկու օրօրոց քովէ քով դրին, որուն միոյն մէջն էր Խաչիկի գլուխն եւ միւսին մէջ մարմինը: Այս մեծ տղան խանձարուրի մէջ հասկցուց իւր մօրն, թէ բանաստեղծութեան կոչուած է եւ թէ ժամանակ չունի տրամաբանութեան երթալու: Երբ մայրն օր մը ոտանաւոր օրօրով մը տղան քնացնելու կ՚աշխատէր՝ Խաչիկ մէկէն ի մէկ մօրն երեսն ի վեր պոռաց, թէ ոտանաւորէն վանկ մը կը պակսէր եւ չքնացաւ մինչեւ որ մայրը համոզեց զինքը, թէ երգած ոտանաւորը կաղ էր:

Վեց տարեկան ըլլալուն պէս Իսկիւտարու վարժարանը ղրկուեցաւ, ուր ինը տարի շարունակ աշխատելով կատարելապէս սորվեցաւ Քերականն, Սաղմոսն ու Գործք Առաքելոցը: Զարմանալի էին այն ատենուան վարժարաններն` որոնց մէջ աշակերտ մը իւր գործերուն խելք չհասուցած` առաքեալներու գործերուն վրայօք տեղեկութիւն կ՚առնէր: Միսաքեան վարժարանէն ելնելուն պէս սկսաւ տուներու մէջ այցելութեամբ դասախօսութիւն ընել:

1839֊ին դասատւութեան պաշտօնով Ճեմարան մտաւ: Հոն շարունակ կը կարդար Հոմերոսն, Վիրգիլիոսն, Ովրատիոսն, Ովիտիոսն եւ այն ամէն քերթողներն, որոնց անուններն ոս կը վերջանային: Առաջին անգամ հոն պուէտ յորջորջուեցաւ Միսաքեան: Ես որ հասարակութեան կը խօսիմ եւ սուտ խօսելէ կը վախնամ, կը յայտնեմ, թէ Միսաքեան ինք վաստկած չէ պուէտ անունը, ուրիշէ մը ժառանգած է զայն: Յայտնի է արդէն, որ ամէնէն մեծ անիրաւութիւնները ժառանգական խնդիրներու մէջ կը գործուին: Հանճարն ոչ ազգութիւն ունի եւ ոչ կրօնք եւ իբրեւ ոսկի իւր արժէքը կը գտնէ ամէն տեղ: Հանճարի ծնունդ եղող բանաստեղծութիւն մը լաւ ընդունելութիւն կը գտնէ Անգղիայէն, որչափ ալ անոր հեղինակն սլաւ ըլլայ: Իսկ մենք հանճարահանդէսի մը մէջ ի տես աշխարհի դնելու համար քանի քերթուած ունինք: Մենք դժբախտաբար ոսկի կ՚անուանենք ինչ որ պղինձ է եւ որ սակայն ոսկիի պէս կը հնչէ ժողովրդեան ականջներուն: Իմ կարծիքովս բանաստեղծութիւն մը, ոտանաւոր կամ արձակ, կամ ընտիր ըլլալու է եւ կամ բնաւ ըլլալու չէ: Կը ճանաչեմ երիտասարդներ, որ ինքզինքնին բանաստեղծ կ՚անուանեն եւ յանգ մը գտնելու համար իրենց գրածն հազար անգամ կը սրբագրեն, նորէն կը գրեն, կը գծեն, յանգի մը համար հարիւր թերթ թուղթ կը պատռեն եւ երբ յաջողին իրենց փնտռածը գտնել եւ տողին վերջը տեղաւորել` կը տեսնես որ այդ ոտանաւորով ցամաքի վրայ նաւարկութիւն կ՚ընեն եւ ծովու վրայ ձիարշաւ: Երբ մարդ մը գովել ուզեն եւ դիպուածն առաքինի բառն դնէ տողին վերջը, կը սկսին մտմտալ եւ տարի մը խորհելէն վերջը յիշեալ առաքինի մարդը գինետունէ գինետուն կը պտտցունեն եւ մեծ առաքինի գինեմոլ մը ներկայացնելու որոշում կու տան: Ինչու: Վասն զի ոտանաւորն նոյնայանգ ընելու համար առաքինիի մը գինիէն աւելի ինչ բան կրնայ յարմարիլ:

Բայց մարդը կեանքին մէջ գինի դրած չէ բերանը. որու հոգ. առանց զրպարտելու ոտանաւոր գրելը դիւրին բան է: Իսկ վայ ան մարդերուն, որոնց վրայ գրուած ոտանաւորներուն մէջ վանկ մը կը պակսի, վատն առանց հրաւէրի կու գայ այդ պակասը կը լեցունէ: Այսչափ չէ, սպանութեան ալ կը դիմեն. բառերն իրենց ձեռներուն մէջ այնքան արժէք ունին, որչափ լաթի մը կտոր դերձակներուն քով. գլխէն, մէջքէն կամ պոչէն կը կտրեն զանոնք. մեր լեզուին բառերն անկարելի է ճանաչել անոնց ոտանաւորներուն մէջ. ասելը սելի կը փոխուի. նուէրը երբ ոտանաւորի մէջ ներկայանալ ուզէ, գլուխ կը բանայ եւ ուեր կը մտնէ հոն: Աւելին կայ. երբ արեւուն ծագումը ծանուցանել ուզեն ասոնք՝ ամէնը մէկէն վարդամատն Արշալոյսին կը դիմեն. որու երթայ խեղճը, հազար մատ ալ ունենար` չէր կրնար ամէնը գոհ ընել: Փափիկ, լուսին, սրինգ, մարգագետին, սոխակ, մանաւանդ կուսիկ իրարու ձեռներէ կը յափշտակուին եւ կ՚երթան մտնել ամէն ոտանաւորներու մէջ: Երբ բանաստեղծութեան գիրք մը կարդալ ուզես` կը տեսնես, որ թուղթերն իրենք իրենցմէ կը դառնան, վասն զի իւրաքանչիւր էջին մէջ զեփիւռը կը փչէ, չմոռնանք ըսել, որ եթէ առանց հովանոցի զանոնք կարդալու ելնես` եգիպտացի մը կը դառնաս, այնչափ կ՚էրիս արեւէն, որ իւր ճառագայթներն միշտ արձակած է հոն: Փառք տուր Աստուծոյ, եթէ հոն փչած սիւքէն մսելով չհիւանդանաս: Դեռ քանի մը շաբաթ առաջ մէկը Մասիսի մէջ ջրհեղեղ մը նկարագրած էր, որուն մէջ մազ էր մնացեր, որ Նոյ նահապետն ալ խղդուէր. Աստուած իսկ ջուրերուն մէջ պիտի մնար, եթէ առաջուց չփախչէր: Երբ քննադատ մ՚ելաւ եւ դիտողութիւն ըրաւ, սա պատասխանն առաւ, թէ միթէ Ամենակարողն Աստուած կարող չէ ինքզինքն ազատել: Եթէ Պառնասայ տնօրէնութիւնը երբեմն տպագրական տեսչութեան անդամ Պառնասեանի յանձնուած ըլլար՝ այդ քերթողները կը պատժուէին Ապողոնն այսչափ ստորնացուցած ըլլալնուն համար: Ես որ նախապատիւ կը համարիմ ոսկի չունիմ ըսելը, քան կտոր մը պղինձն իբրեւ ազգային ոսկի ներկայացնելն եւ ծաղու նշաւակ ըլլալն, ես որ վերջապէս չեմ կարող պղինձն ոսկի անուանել, ինչպէս յանդգնիմ այսօր Միսաքեանը պուէտ յորջորջել, մանաւանդ թէ ասպարէզի վրայ ոտանաւոր մը միայն ունի, որ աւելի անօթութենէն ներշնչուած է, քան թէ մուսաներէ:

Այսպէս, Միսաքեան գրական ասպարէզին վրայ հարստահարիչ քիւրտի մը պէս ուրիշներու ստացուածքն յափշտակելով, իբրեւ մի սագ պուէտի փետուրներով զարդարուելէն վերջը, Ճեմարանի աշակերտներուն դաս տալու տեղ սկսաւ ապտակ տալ: Բնաւորութիւն ունէր ճաշէն առաջ տղայ մը ծեծել ամէն օր. եւ ամէն անգամ, որ տնտեսը վարէն մեղայ վարժապետ ի ձայնն առնէր` Միսաքեանի կերակուրը պատրաստեցէք, կ՚ըսէր:

Ճեմարանի գոցուելէն քանի մը տարի ետքը, քանի մը տղայ տուին իրեն, ոչ թէ զանոնք ծեծելու, այլ հետը Բարիզ տանելու եւ դպրոց դնելու համար: Միսաքեան առաւ զանոնք, Բարիզ տարաւ եւ տեղաւորեց. ինքն ալ սենեակի մը մէջ քաշուելով սկսաւ տքնիլ:

1860֊ին խնդիր ծագեցաւ ազգին մէջ, թէ Երուսաղէմայ պատրիարքն ներսէն ընտրուելու է թէ դուրսէն: Միսաքեան, որ սենեակէն դուրս ելած չունէր` բնականաբար դուրսին վրայ գաղափար չէր կրնար ունենալ. ուստի Երուսաղէմայ պատրիարքութեան խնդիրն իւր սենեակին տեսակէտով ըմբռնելով՝ կարծիք յայտնեց, թէ ներսէն ընտրուելու է:

Նոյն թուականին էր, որ Միրիքելամի խնդիր մը եղաւ բողոքականի մը հայերու գերեզմանատան մէջ թաղուելու խնդիրը: Յիշեալ բողոքականին մարմինը Պալըգլըի գերեզմանատունէն հանուելով բողոքականներու յատուկ գերեզմանի մէջ թաղուելէն երկու ամիս ետքը` Միսաքեան Բարիզէն կարծիք յայտնեց, թէ այդ մարդը հայ գերեզմանատան մէջ մտնելու իրաւունք չունի, թէ գերեզմանատունը եկեղեցի մ՚է: Այն ատեն մեծ համբաւ հանեց այդ յօդուածն, որ համոզելու նպատակաւ գրուած էր անշուշտ եւ որուն մէջ ներկայ էր նաեւ զուարճախօսութիւն, զոր անխտիր ամէն գրութիւններուն մէջ կը գործածէ Այս գրագէտն… թերեւս դամբանականներուն մէջ ալ. իսկ երբ Այս տարի ամեն. Ներսէս պատրիարքն բողոքականի մը մարմինն Վանայ մէջ թաղել տալով անոր գերեզմանն արձանով մը պատուեց, անշուշտ լռելեայն հասկցուց մեզի, որ մենք ալ նոյն պատիւն ընենք Միսաքեանի այն յօդուածին:

Ազգին մէջ մեծ անուն հանելու փառասիրութեամբ արբշիռ` ուզեց Միսաքեան Ծաղկոցաձոր անունով հանդէս մը հրատարակել Բարիզէն: Նախ յայտարարութիւն մը հանեց, որ ուրիշ բան չէր, եթէ ոչ ընտրուած բառերու փունջ մը: Այս յայտարարութեամբ կը ծանուցանէր, որ հանդէս մը պիտի հրատարակէր եւ իւր ընթերցողներուն լուսանկարութեան արուեստն պիտի ուսուցանէր: Հասարակութիւնն, որ Միսաքեանէ լուսանկարութեան տեղ ուրիշ բան մը սորվիլ կը կարծէր, հարկ եղած ընդունելութիւնն զլացաւ անոր եւ հետեւապէս ծաղիկները ձորի մէջ նետուեցան, թառամեցան: Բայց Միսաքեան չվհատեցաւ, լուսանկարութեան արուեստն առաջ տարաւ, որչափ որ կը ներէր իւր սենեակն, որու վերի յարկը կը բնակէին աստղերը: Իրեն այցելութիւն ընող ամէն հիւրերուն օձիքէն կը քաշէր, աթոռի մը վրայ կը բազմեցունէր եւ անոնց պատկերը կը հանէր:

Այն ատեններն էր, որ Հինձքի եղեռնագործութիւնը տեղի ունեցաւ: Մասիս, Մեղու եւ Մանզումէ ուժգնութեամբ կ՚արձակէին իրենց նետերն Մեճմուայի դէմ, որ եղեռնագործներն կը պաշտպանէր: Միսաքեան ինքզինքը վիրաւորուած կարծեց, երբ տեսաւ, որ առանց իրմէ հրաման առնելու ազգային լրագիրներն արդարութիւնը կը պաշտպանէին. ուստի Բարիզէն պատգամ որոտաց, թէ լռեն ազգային լրագիրները եւ թէ ինքը պաշտպան պիտի կանգնի այդ դատին: Մեղու յանդգնեցաւ ծաղրել Միսաքեանի Այս հրամանն եւ հետեւեալ օրհնութեան կոնդակն ընդունեց իւր վարժապետէն.

«Եթէ Մեղուի պէս ուրիշ աշակերտներ ալ ունինք, կը փափաքինք, որ անոնք Կիւբեղէի առջինեկներուն եւ կամ Բեթղեհեմի զաւակներուն հետ մէկտեղ ծնած ըլլային»:

Այս կոնդակն, ինչպէս յայտնի է, կը փափաքէր, որ Մեղուն եւ իր նմանները գետնին տակն անցնէին:

Այս աղօթքն ընելէն ետքը, առանց խնդիրն փաստաբանելու սկսաւ Մեճմուայի դէմ պաշտպանել ազգային լրագիրներն, որոնք բնաւ պէտք չունէին իւր պաշտպանութեան: Յիշեալ գրութիւններն Տքնութիւնք Հայրենասիրի տիտղոսով տետրակի մը մէջ ամփոփուած են, եւ որոնք բարձրաձայն կ՚աղաղակեն, թէ Միսաքեան լոկ խօսքերու վարսավիրայ մ՚է, որ ասդիէն անդիէն խօսքեր հաւաքելով` զանոնք կը սանտրէ, կը կոկէ, անուշաբոյր իւղերով կ՚օծէ եւ հրապարակ կը հանէ, եւ երկու տողով հասկնալի բան մը իւր գրիչին տակ երկու էջի մէջ անհասկնալի կ՚ըլլայ. եւ երբ վարսավիրայ մը կը տեսնեմ, որ անմիտ երիտասարդի մը գլուխը բռնած ժամերով անոր վրայ կը խաղայ` կ՚ըսեմ. Միսաքեանը յօդուած կը գրէ. իսկ երբ այն երիտասարդին հետ խօսիմ եւ գլխուն արտաքին զարդն եւ ներքին ունայնութիւնը տեսնեմ, կարելի չէ, որ յիշեմ Միսաքեանի գրած յօդուածները:
1870֊ին որոշեց Այս մարդը Պոլիս գալ: Ինչ նպատակաւ: Ահա իւր ծրագիրը.

«Ա. Էշ մը առնել եւ երբեմն երբեմն վրան հեծնելով Ալեմ Տաղի երթալ.

Բ. Իսկիւտարու մէջ ծովահայեաց տուն մը ուզել ազգէն.

Գ. Իրեն եւ իր իշուն ամսական մը պահանջել ազգէն.

Դ. Իր գործերը հրատարակելու համար քանի մը հարուստներէ դրամ հաւաքել.

Ե. Լրագիրներու մէջ յօդուած գրել, եթէ ազգն երթայ իւր ոտները համբուրէ.

Զ. Ուզած մարդերուն հայհոյելու արտօնութիւն պահանջէ քաղաքավարութենէ»:

Այս ծրագիրը ծոցը դնելով ճամբայ ելաւ Բարիզէն եւ տասնօրեայ ճամբորդութենէ ետքը Պոլիս գալով՝ Ղալաթիոյ եկեղեցին իջաւ եւ նոյն երեկոյ հիւրընկալուեցաւ իւր մէկ բարեկամէն, որուն վրայ ետքէն կատաղաբար յարձակեցաւ: Ազգային մամուլը սիրալիր ընդունելութեամբ բարեւեց Այս պուէտին գալուստը. ողջամիտներն ուրախացան, որ հանճարեղ գրիչ մը կարգ ու կանոն պիտի դնէր ազգային գրական ասպարէզին, որ ասկէ տասը տարի առաջ ալ հիմակւընէ մեծ տարբերութիւն չունէր: Բայց ինչ օգուտ ունի սիրալիր ընդունելութիւնը մարդու մը, որ էշ մը կ՚ուզէ: Սիրալիր ընդունելութեան վրայ չէր կրնար նստիլ եւ ոչ անով Ալեմ Տաղի երթալ:

1872֊ին հարիւր ոսկւոյ հանգանակութիւն մը եղաւ եւ գումարն իրեն տրուեցաւ, որպէսզի խաւարի մէջ մնացած հանճարն ի լոյս հանէ: Միսաքեան առաւ յիշեալ գումարն, որուն փոխարէն Գորտամկնամարտութիւն մը կարդացուց մեզի Փունջին դէմ` Մասիսի բացած դատին առթիւ: Հոմերոսի Գորտամկնամարտութիւնը աւելի անյարմար տեղ չէր կրնար գտնել: Եթէ Միսաքեանին նպատակը փաստաբանել եւ համոզել էր, այդ խորագիրն նպատակին դէմ էր, եթէ զուարճացնել էր` գրութեան ձեւն իւր խորագրին հակառակ էր: Ինչ էր ուրեմն նպատակը: Մենք մինչեւ այսօր հասկցած չենք: Չմոռնանք յիշել, որ այդ յօդուածն ուրիշ երկու երեք անուններ ալ ունէր. տօն մը պակաս էր սպանիացի ըլլալու համար: Գորտամկնամարտութենէն զատ քանի մը անգամ եւս գրելով Փունջի մէջ, վերջ տուաւ իւր յօդուածներուն եւ մանաւանդ այն ծիծաղներուն, զորս այնքան դիւրութեամբ կը հրաւիրէր իւր գրութիւններուն վրայ:

Տարի մը ետքը երեսփոխան ընտրուեցաւ, ուր մինչեւ այսօր կարծիք մը յայտնած չէ:

Քիչ մը ատեն դասատւութեան պաշտօն վարեց Իսկիւտարու Սելամիէի թաղին մէջ: Աշակերտներն պարտաւոր էին ֆրանսերէն Դելեմաքն գրաբարի թարգմանելէն վերջը թէ ֆրանսերէնն ու թէ հայերէնը բերնուց սորվիլ եւ Հայր մերի տեղ բարձր ձայնով զրուցել ճաշէն առաջ:

Հոս կը լմննայ ազգային պուէտին հրապարակային կեանքը:

Մտնենք հիմա քիչ մ՚ալ իւր սենեակը, որ գիրքերով եւ պատկերներով լեցուած է: Եթէ Յոբնաղ մտնէր օր մը իր սենեակն, անշուշտ չպիտի վարանէր ըսելու.

«Խորին տգէտներ իրենց սենեակն գիտական Խրիսուպոսի մետաղիոններով կը լեցունեն. Արիստոտէլին կամ Պիտտակոսին մէկ պատկերն ծախու առնելն եւ կամ իրենց մատենադարանին մէջ Կղէանդոսի մէկ ձեռագիրն ի տես դնելն իրենց համար կատարելութեան հասնիլ է»:

Մատենադարանին առջեւ նստած է ահա Միսաքեան. եթէ իւր կատուն կտոր մը փշրանք գտնելու համար կամացուկ մը դուռը բանայ՝ ահուդողի մէջ կ՚իյնայ, որ չըլլայ թէ եկողը մարդ ըլլայ: Քանի մը վայրկեան վերջը մէկը ներս կը մտնէ իր սենեակէն, եւ ահա Միսաքեան իսկոյն բարկութեամբ տեղէն կ՚ելնէ եւ կ՚երթայ սենեակին սեմին վրայ կը նստի՝ ինքնիրեն մրմռալով.

«Սա մարդերու ձեռքէն բնաւ հանգստութիւն չկայ. վայրկեան մը հանգիստ չեն թողուր, որ մարդս առանձին նստի եւ ընելիքին վրայ խորհի, ազատութիւն չկայ աշխարհիս վրայ. կարծես բոլոր աշխարհ միացած է զիս նեղելու համար»:

Եթէ հիւրն իրեն որպիսութիւնը հարցնելու համարձակի` հետեւեալ պատասխանը կու տայ.

«Ծանր հիւանդ եմ. մինչեւ առաւօտ աչերս փակած չեմ. դուք չեկած քիչ մը աղէկ էի, բայց երբ դուք սենեակէն ներս մտաք, հիւանդութիւնս աւելի ծանրացաւ»:

Եթէ Այս պատասխանին վրայ հիւրը յանդգնի հարցնել, թէ ինչ է հիւանդութիւնը, մէկէն ի մէկ կը կանգնի եւ հիւրին երեսը ծուռ ծուռ նայելով` Այսպէս կը պատասխանէ.

«Կարծեմ խօսելու ազատութեան հետ չխօսելու ազատութիւնն ալ յարգելու պարտաւոր ենք, եւ դուք բնաւ իրաւունք չունիք զիս խօսել տալու. մանաւանդ թէ խօսելու ժամանակ ալ չունիմ, վասն զի հիւանդ եմ: Բայց գիտեմ ես, մէկը դիտմամբ ղրկեց քեզի հոս, որ զիս բարկացնես, արիւնս գլուխս ցատկէ եւ մեռնիմ»:

Եւ աւելն առնելով կը սկսի սենեակն աւլել եւ փոշիներու մէջ խղդել հիւրն, որ դուռը բանալուն պէս կը փախչի: Միսաքեան անմիջապէս դուռը կը կղպէ եւ քանի մը մեծ սնտուկներ կը դնէ դռան ետին, որ չբացուի եւ կու գայ տեղը կը նստի այնպիսի ուրախութեամբ, որ կարծես մեծ շահ մը ըրած է:

Կէս ժամէն դուռը կը զարնուի:

—Ով է ան, կը հարցնէ ներսէն Միսաքեան:

—Ես եմ, Համբարձում…եան, զքեզ տեսնել կ՚ուզէի:

—Զիս տեսնել կ՚ուզէք… դուռը կղպուած է, բանալին քովս չէ, ձեր ըսելիքը կրնաք դուրսէն ալ ըսել:

Հիւրը կը բարկանայ եւ առանց պատասխանելու կը մեկնի: Միսաքեան կը սկսի ծիծաղիլ այն իմաստասէրին պէս, որ օր մը սենեակին մէջ առանձնացած` խնդացած ժամանակն երբ կը հարցունեն իրեն, թէ ինչու կը խնդաս՝ քովդ մէկը չկայ. կը պատասխանէ, թէ ճիշտ անոր համար կը խնդամ, որ քովս մարդ չկայ:

Բայց Այս ուրախութիւնը շատ չտեւեր, դուռը նորէն կը զարնեն:

—Միսաքեանը հոս չէ. դուրս ելաւ, երկու ամիսէն պիտի գայ, կը պոռայ ներսէն Միսաքեան:

Երբ գրութեան մը վրայ իւր կարծիքը հարցուի՝ կը պատասխանէ. տղայական բաներու վրայ կարծիք յայտնելու ժամանակ չունիմ եւ դիմացինը կը սաստէ: Իսկ երբ ստիպեն զինքը, որ քանի մը խօսք ընէ` կը սկսի հետեւեալ դիտողութիւններն ընել.

«Լեզուն քաջ է, բայց ոճը վատ է. Պօղոս առաքեալին մէկ խօսքը աս տողին մէջ շատ յարմար կու գար: Գրողը պիտի կրնայ գրել, բայց հմտութիւն չունի. հմտութիւն ունի, միտքը բացատրելու կերպը չգիտեր: Ոճը ցամաք է, զարդարուն չէ. գրութեան մէջ ճարտասանութեան կանոն չկայ. կապ չկայ. ուժգնութիւն տալու համար զօրաւոր բառեր չէ կարողացած գտնել. եթէ ասոնք ըլլային` թերեւս ընդունելութիւն գտնէր: Իրմէ: Քաւ լիցի: Ժողովրդեան ռամիկ մասէն»:

Եթէ զինքը քիչ մը շողոքորթես` կ՚ելնէ սնտուկը կը բանայ, կտոր մը թուղթ հանելով կը սկսի կարդալ իր մէկ բանաստեղծութիւնն, նախապէս յայտնելով, թէ շատոնց ի վեր գրած է եւ վրայէն գոնէ անգամ մը անցած չէ, թէպէտեւ հազար անգամ սրբագրած է: Իւր քերթուածը կարդացած ատեն զգուշացիր փռնգտալէ կամ հազալէ, վասն զի իրեն թշնամանք կը համարի եւ թուղթը կը ծալլէ, ծոցը կը դնէ: Իսկ եթէ մինչեւ վերջը արժանանայ կարդալու իւր ոտանաւորն՝ եւ առաջարկուի իրեն, որ հանդէսի մը մէջ հրատարակուի այն, պարապ աշխատութիւն է, կ՚ըսէ, վասն զի իմ գրածս հասկնալու կարողութիւն ունեցող մարդ չկայ:

Փողոցն ելած ժամանակը միայն չպտտիր, շատ անգամ Օտեան էֆենտիի, Ստեփան փաշայի, Իւսուֆեան էֆենտիի հետ կը պտտի, ինչպէս նաեւ գրական ասպարէզն ելած ատենն ալ մէկ թեւը Հոմերոսին կու տայ եւ միւսը Ովիտիոսին:

Եթէ կը փափաքիք Միսաքեանի դէմքին վրայ ծանօթութիւն առնել, յիշեցէք դէմքերն այն մարդերուն, որոնք օր մը լսելով, որ Դիոգինէս հրապարակի վրայ մարդեր, մարդեր կը պոռար, անոր շուրջը խմբուեցան եւ հետեւեալ պատասխանն առին.

«Ես մարդ կանչեցի. դուք ինչու եկաք»:
ՍՈՒՔԻԱՍ ՔԱԶԱՆՃԵԱՆ
Ահա ջոջ մ՚ալ, որու ծննդեան թուականը մեզի մութ է:

Եթէ մեր քաղած տեղեկութիւններուն պէտք է հաւատք ընծայել` կան ըսողներ թէ Սուքիաս Քազանճեան ծնած է Միջագիւղ, սատանայէն երկու օր առաջ, թէպէտեւ կարծողներ ալ կան թէ չորս օր ետքը ծնած է: Լաւ. բայց սատանայի ծննդեան թուականը որն է: Եթէ Քազանճեանին ծննդեան թուականը գտնաս, կ՚ըսէ Հասունեան, գոնէ մտքէն, սատանայինն ալ գտած կ՚ըլլաս: Մենք, մեր սովորութեան համեմատ, առանց ականջ կախելու ամէն զրոյցներու` ամէնէն հաւանականն ընդունելով կը գրենք, որ Հասունեանի մօրաքրոջը տղան ծնած է Միջագիւղ, 1820 թուականին, որ շատ կը յարմարի իւր դէմքին, թէպէտեւ քիչ կը վայլէ իր եռանդին: Եթէ Անտիոքայ արքեպիսկոպոսն չուզեր ընդունիլ Այս թուականն՝ ուրիշ մը տալու համար ընդդիմութիւն չենք ըներ, բայց քանի որ դէմքին յարմարեցաւ, կը կարծենք, որ Այս թուականաւ գոհ կ՚ըլլայ: Կը կարծենք, եւ կը կարծէք թէ կարծելու փաստ չունինք: Չենք տեսներ ամէն օր կիներ եւ օրիորդներ, որ երբ Բերա ելնեն իրենց գլխարկ մը առնելու, միշտ նախապատւութիւն կու տան այն գլխարկին, որ աւելի կը վայլէ իրենց դէմքին: Թուականներու հետ ալ այնպէս վարուելու չենք, ինչպէս կը վարուի գեղեցիկ սեռը գլխարկներու հետ. վաթսուն տարեկան մարդու մը քառասուն տարին քիչ կու գայ, երեսուն տարեկան մը յիսունը չի կարող տանիլ: Գոհ եմ որ մարդու մը, մանաւանդ ուսումնականի մը կ՚ուղղեմ Այս խօսքերը, եթէ կնկան մը խօսէի՝ սոսկալի վէճ մը կը ծագէր եւ անէծքներու ներքեւ կը ճնշուէի: Բայց թողունք Այս խորհրդածութիւններն եւ գուշակութիւններն ու դառնանք մեր նիւթին:

Որոշ չգիտցուիր թէ ինչ կեանք ունեցաւ Այս մարդն ծնելէն առաջ: Այսչափ միայն կ՚աւանդեն, թէ մօրն արգանդին մէջ բնաւ հանգիստ չէր մնար. եթէ օր մը աջ կողմը բնակէր` հետեւեալ օրը ձախ կողմ անցնելու համար ճամբայ կ՚ելնէր. կարծես Պոլսէն Հռովմ, Հռովմէն Պոլիս կ՚երթար: Իսկ ծնելէն վերջը ունեցած վարքն ամէնուն յայտնի է: Ի բնէ խիստ քաղաքավար ըլլալով եւ ոչ մէկ օր մը լալով ուրիշներն անհանգիստ ըրած չէ: Բարձր ձայնով կու լար դառնապէս այն օրերն` ուր Հասունեան այցելութեան կ՚երթար իւր մօրաքրոջը տղուն: Հասունեանի ներկայութենէն չէր ախորժեր. հաւանական է. բայց հաւանականագոյնը սա է, որ Հասունեան երբ օրօրոցին կը մօտենար եւ Օննիկ, Օննիկ ըսելով կը շոյէր Յովհաննէսն, Այս է Քազանճեանի մկրտութեան անունն, գաղտնապէս կը կսմթէր մանուկն: Անոնք, որ Հասունեանը մօտէն ճանաչելու դժբախտութիւնն ունին` պիտի հաստատեն անշուշտ, թէ զրպարտութիւն չենք ըներ:

Երբ ութը տարեկան եղաւ` գիւղին վարժարանը գնաց եւ քանի մը տարիներ մնաց հոն, միշտ յառաջադէմ հանդիսանալով ամէն դասերու մէջ:

1835֊ին գնաց Հռովմ, ուր Անտոնեաններու վանքը մտաւ. ինչպէս կը մտնէ մարդ ճաշարան` երբ բարեկամներէն մէկն ըսէ. եկուր քեզի պատուական ճաշ մը ընել տամ այսօր: Հոն երեք տարի շարունակ աշխատելով` կատարելապէս ձեռք բերաւ աստուածաբանութիւնը, զոր շատ գործածելու առիթ չունեցաւ: Հռովմայ ուսումնարաններուն մէջ ալ քանի մը տարի կարդալէն ետքը, լրացուց իւր ուսման ընթացքը, որ աւելի կանոնաւոր էր քան այն ընթացքն, զոր բռնած էր Հասունեանի խնդրոյն մէջ: Աշակերտութեան հրաժեշտ տալուն պէս՝ միաբան գրուեցաւ Անտոնեան ուխտին, որուն այսօր միաբան գրուելու համար մէկը գոնէ շաբաթ մը անօթի մնալու վարժուած ըլլալու է:

1842֊ին Փափազեան Իգնատիոս եպիսկոպոսէն քահանայ ձեռնադրուելով` Յովհաննէս անունը թողուց եւ Սուքիասն առաւ: Թէպէտ եւ այսօր եթէ ետեւէն երթաս եւ հայր Յովհաննէս կոչես` իսկոյն ետեւը կը դառնայ: Այն թուականէն սկսաւ Հռովմ, Անտոնեաններու վանքին մէջ դասատւութիւն ընել, աբեղաներու եւ նորընծաներու վրայ հսկել եւ ժամանակ ունենալ երբեմն երբեմն բրոբականտայի ներկայանալով` փաստաբանօրէն պաշտպանել այն դատերն, որ Լիբանանու կաթողիկոսներու դէմ կ՚ըլլային: Եթէ Այս պաշտօններուն վրայ հարիւր պաշտօն եւս աւելցուէր` սիրով պիտի ընդունէր:

1853֊ին եկաւ Պոլիս: Ինքզինքը ժողովրդեան սիրելի ցոյց տալու արհեստն աստուածաբանութենէ շատ աղէկ ուսած ըլլալով` քիչ ատենի մէջ ժողովրդեան համակրութիւնն իրեն գրաւեց: Նիկողայոս պատրիարքն կոչեց զինքն պատրիարքարանի ատենադպրութեան պաշտօնին, զոր քանի մը տարիներ վարեց միշտ Հասունեանի հետ գաղտնի մրցելով` պատրիարքին վերարկուին ետեւը պահւըտած:

1860֊ին երբ հիւանդ ինկաւ Կակոնեան պատրիարքն` հայր Սուքիաս սկսաւ անոր պաշտօնը վարել իբրեւ խորհրդական. քանի առաջ կ՚երթար պատրիարքին հիւանդութիւնը, այնքան կը յառաջանար նաեւ հայր Սուքիասի փառասիրութիւնն: Իսկ երբ 1861֊ին Կակոնեան վախճանեցաւ` ինքն ալ պատրիարքարանէն հեռացաւ եւ առանձնութեան մէջ կ՚անցունէր կեանքը:

1864֊ին մշտնջենաւոր աբբահայր ընտրուեցաւ Անտոնեան Միաբանութեան եւ միանգամայն առաջնորդ Անտիոքայ վիճակին: Միաբանութեան սահմանադրութիւնը կը տրամադրէր, որ աբբահայրն ծայրագունութեան աստիճան ունենար, բայց Քազանճեանի սահմանադրութիւնը արքեպիսկոպոսութեան աստիճան ուզելով յաղթանակը տարաւ եւ երկու հարիւր տարուան Միաբանութեան մը կանոնադրութիւնը փոխելով` Անտիոքայ արքեպիսկոպոս տիտղոսով Միաբանութեան գլուխը նստաւ: Ձեռնադրութիւնը Լիբանան կատարուեցաւ: Աբբահայրութեան աթոռին վրայ բազմելուն պէս` սկսաւ օրը չորս վարդապետ ձեռնադրել: Բանիբուն եւ ուսումնական երիտասարդները վարդապետ ձեռնադրած ժամանակը` չէր մոռնար նաեւ վեղար դնել այնպիսի գլուխներու, որոնց վրայ նարօտն աւելի աղէկ կը վայլէր: Եթէ երիտասարդին մէկն բաւական ուսում եւ տարիքն առնելէն ետքը հրաժարիլ ուզէր կուսակրօնութեան մէջ մտնելէ` աբբահայրն կը համոզէր զինքն եւ խալբախ մը կ՚անցունէր գլուխը: Վարդապետ ձեռնադրելու մէջ հաճոյք կը զգար եւ եթէ օր մը վարդապետ ձեռնադրէր՝ նոյն օրը տխուր կ՚անցունէր եւ երեկոյեան դէմ չորս կողմ մարդ կը ղրկէր, որ վարդապետցու մը գտնեն բերեն իրեն:

1865֊ին Կ. Պոլիս վերադարձաւ խոլերայի ատենները: Թէպէտեւ Հասունեանի հետ բանակցելու կու գար Կ. Պոլսոյ եւ Լիբանանու աթոռներուն միաւորութեանը համար, բայց Հասունեան երբ տեսաւ զինքն՝ մտքէն ըսաւ. խոլերան հերիք չէր, հայր Սուքիասն ալ եկաւ:

1866֊ին Գրիգոր Պետրոս եօթներորդի մահն դադրեցուց այդ բանակցութիւններն. վասն զի Հասունեան կաթողիկոսութիւնը ձեռք ձգելու զբաղած ըլլալով` ժամանակ չունէր մտիկ ընել Քազանճեանը` որ այն ատենները, չգիտենք ինչ պատճառաւ, մտերմութիւն հաստատած էր Հասունեանի հետ: Քազանճեան բնաւ չընդդիմացաւ Հասունեանի կաթողիկոսութեան, եւ սեպտեմբերի մէջ Լիբանան կատարուած ընտրութեան ժողովոյն ներկայ չգտնուեցաւ. քուն քաշեց այնպիսի ժամուն, ուր տքնութիւն պէտք էր, եթէ կը փափաքէր, որ ժողովուրդն իւր բերնէն ելած խօսքերուն հաւատք ընծայէր:

1867֊ին Հասուն Հռովմ գնաց, ուր գաղտնի խմբագրուեցաւ Ռեւերսուրուսը: Երբ յուլիսին Պոլիս վերադարձաւ Հասուն՝ Քազանճեանն ալ իւր եկեղեցական զգեստներն եկեղեցի ղրկեց, որ հետեւեալ օրը ներկայ գտնուի օրհնութեան: Հասունեան ետ դարձուց Քազանճեանի պոխճան: Ժողովուրդն սկսաւ իրարու ըսել.

— Մըսըրլըին բաղնիքը տեղ մնացած չըլլալով` Քազանճեանի պոխճան ետ ղրկուեցաւ:

Իրաւ շատ մարդ կար բաղնիքին մէջ: Եզոբոսին հարցնելու է:

Հասունեանէ ամբաստանուած ըլլալով` 1868֊ին կանչուեցաւ Հռովմ, ուր գնաց եւ քանի մը շաբթուան մէջ արդարացաւ եւ նորէն Կ. Պոլիս դարձաւ: Դիտողութեան արժանի է, որ այսչափ ճամբորդութեան մէջ Լիբանանը բնաւ միտքը չբերաւ:

1869֊ին եպիսկոպոսներու ժողով մ՚եղաւ, որու մէջ ի նպաստ ազգային իրաւունքներու եւ շահերու խօսեցաւ. իսկ երբ Վատիկանու սիւնհոդին ներկայացաւ` Ռեւերսուրուսին ընթերցումէն անմիջապէս ետքը ոտք ելնելով գլուխը բացաւ եւ խոստովանեցաւ, թէ Ռեւերսուրուսն ազգային շահերուն շատ համաձայն էր, թէ ատով ազգային իրաւունքներն կը պաշտպանուէին, թէ այդ թուղթը Հռովմէական հայերու համար նոր դարագլուխ մը կը բանար: Այս լուրը հետեւեալ օրը կայծակի արագութեամբ կը հասնի Կ. Պոլիս: Հակահասունեաններուն գլխաւորներն իրար կ՚անցնին եւ չեն գիտեր ինչ բանի ընծայել Քազանճեանին կարծիքներուն կրած Այս փոփոխութիւնը:

Քազանճեան ազգին շահերէն աւելի վանքին շահերուն պաշտպան կանգնելու նպատակաւ էր անշուշտ, որ Ռեւերսուրուսին այնչափ գովեստներ կարդաց. այդ գովեստներով կարծեց, թէ պիտի կրնայ բրոբականտայի ազդեցութենէն ազատել վանքն. իսկ երբ 1870֊ին տեսաւ, որ Ռեւերսուրուսն համբուրելէ ետքն ալ կը հրաւիրուի վանքին կանոնադրութիւնը բրոբականտային ներկայացնել եւ անոր տուած հրահանգներուն համեմատ շարժիլ` բանտարկուելու վախով անմիջապէս կանգուն մը կանաչ լաթ առաւ եւ վրան մահիկ ու աստղ մը կարելով վանքին դրան վրայ պարզելուն պէս ելաւ Պոլիս եկաւ:

Կ. Պոլիս մտնելուն պէս Հակահասունեան խնդիրը զօրացուց: Վատիկանու ժողովէն փախուցած երեք ծեր եպիսկոպոսներէն մին կաթողիկոս ձեռնադրել տուաւ. ինքզինքն ալ աթոռակալ անուանեց եւ բռնեց ազգային իշխանութեան սանձերն, զորս ուզած ատեն կը քաշէր եւ ուզած ատեն թող կու տար: Աթոռակալութիւն, պատրիարքութիւն, կաթողիկոսութիւն, ամէն բան ինքն կը տնօրինէր եւ չէր վարանէր մեծ պատրաստութիւններ տեսնել կաթողիկոսական յաջորդութեան համար: Ազդեցութիւնը մեծ ըլլալուն պատճառաւ` մեծ ծախքերու կարօտ էր. — յայտնի է, որ պզտիկ ծախքով մեծ ազդեցութիւն չըլլար — ուստի սկսած էր ամէն օր Միաբանութեան դիմել եւ ստակ խնդրել, կամ առանց խնդրելու առնել: Միաբանութիւնն անոր մեծ ազդեցութենէն օգուտ քաղել չուզելով հրաժարեցուց զինքն մշտնջենաւոր աբբահայրութենէն` ըսելով.

—Պզտիկ ազդեցութիւն ունեցող աբբահայր մը մեր գործին աւելի աղէկ կու գայ:

Թէպէտեւ ազգային գործերէ քաշուած կ՚երեւի, բայց ամէն թել իւր ձեռներուն մէջն է: Հասունեան մեծ կարեւորութիւն կու տայ իրեն եւ Այս վերջին տարիներս քանի մը անգամ փորձեց, բարձր աշխարհականներու ձեռամբ, զինքը վաստկիլ. բայց Քազանճեան չմօտեցաւ, վասն զի վստահած չէ եւ դեռ կ՚աշխատի Հասունեանը տապալել եւ իրեն յաջորդել. եւ եթէ օր մը յաջողի իւր նպատակին հասնիլ, ազգը սարկաւագ չպիտի տեսնէ, ամէնը վարդապետ֊վարդապետ չպիտի տեսնէ, բոլորը եպիսկոպոս եւ հատիկ հատիկ չէ, այլ տասնեակներով:

Պէտք է գիտնալ, որ Քազանճեան, որչափ առանձնացած ըլլայ, շատացած չէ այն բարութիւններով՝ զորս ըրած է ազգին, այլ խոստացած է աւելի մեծ գործերով իւր անունն անմահացնել՝ եթէ յաջողի ձեռք անցունել չորս միլիոն անգղիական ոսկին, զորս պիտի ընդունի Հնդկաստանէն: Հարիւր քառասուն տարուան ժառանգական խնդիր մ՚է սա, որուն հոգի տուած են վանքին մէջ գտնուած հին նամակները: Անցեալ տարի Անգղիոյ դեսպանատան մէջ կազմուած քննիչ մասնաժողովն Հնդկաստանի կառավարութեան տեղեկագիր մը ղրկեց, որուն մէջ Քազանճեանի փաստերը զօրաւոր նկատուած են: Ամէն շաբաթ թղթատուն կը վազէ, որպէսզի նամակն եւ չորս միլիոն ոսկիի փոխանակագիրն ընդունի եւ ամէն շաբաթ ունայն ետ կը դառնայ: Քազանճեան Հասունեանի ձեռքէն յափշտակած է Այս գործն, սկզբնապատճառ այն հակառակութեան, որ կը տիրէ մինչեւ այսօր երկուքին մէջ: Մենք խեղճերս երբեմն այնպէս կը հաւատանք, որ այն կրօնաւորներն, որ Հասունեանի հակառակ են` ազգին իրաւունքները պաշտպանելու ազգասիրութենէ առաջնորդուած են. բայց երբ գործին քիչ մը խորը քննենք՝ կը տեսնենք, որ մէջէն կամ ագարակի խնդիր կ՚ելնէ կամ ժառանգութեան դատ եւ կամ այնպիսի խնդիր մը, որ ուղղակի իրենց քսակին հետ վերաբերութիւն ունի, եւ ազգին շահերուն հետ բնաւ գործ չունի: Այսպիսի անձերուն եթէ մէկ անիրաւութիւնը տեսնես եւ իրենց ըսես` Ռեւերսուրուսը պաշտպանած կ՚ըլլաս. իսկ եթէ հաշիւ հարցնելու ըլլաս` իբրեւ Հռովմայ գործիք կ՚ամբաստանուիս: Որու պիտի հասկցունես իրաւունքներդ: Փութանք յայտնել, որ եթէ հայր Քազանճեան այդ գումարն ընդունի` անոր համար ըրած ծախքերն եւ նուէրներն, այսինքն երկու միլիոնը, իրեն աշխատութեան վարձք հանելով` մնացածը հետեւեալ կերպով ազգին պիտի նուիրէ:

«Ա. Վարժարան մը պիտի կանգնէ բոլորովին ազատ կղերական ազդեցութենէ:

Բ. Աղջիկներու համար ալ վարժարան մը պիտի բանայ նոյնպէս ազատ մայրապետներու ազդեցութենէ:

Գ. Անոնց պիտի յատկացնէ այնպիսի կալուածներ, որոնց մէջ քարէն ու կիրէն զատ նիւթ չպիտի գտնուի, որպէսզի ոչ կրակէն վախնան եւ ոչ ջուրէն:

Դ. Պատրիարքարանին հաստատ եկամուտ մը պիտի կապէ եւ ժողովուրդն ազատ պիտի ըլլայ տուրք վճարել է:
Ե. Բաւական գումար պիտի նուիրէ ազգին` եթէ ան ալ հաճի զինքը կաթողիկոս֊պատրիարք ընտրելու»:

Իսկ եթէ չկարենայ այդ գումարն առնել, դարձեալ ետ չպիտի կենայ ազգին համար աշխատելէ եւ պիտի գործադրէ այն դիտաւորութիւններն, զորս մտքի մէջ ունի եւ որք են.

«Ա. Տասնական դահեկան առնել այն ամէն անձերէն, որ եկեղեցի չեն երթար — Այս տուրքով տարին մէկ միլիոն ոսկի գոյացնել կը յուսայ։

Բ. Շաբաթը մէկ դահեկան տուրք սահմանել տաճկերէն խօսողներուն:

Գ. Ամիսը մեճիտիէ մը տուգանք առնել Հասունեանի հետ խօսողներէն:

Դ. Մէկ ոսկի պահանջել այն ամէն անձերէն, որոնք կը յանդգնին կասկած յայտնել իր ազգասիրութեանը:

Ե. Իրաւունքէ զրկել այն ամէն կրօնականներն, որ եկեղեցական արարողութեան ատեն կը հազան:

Զ. Ասոնցմէ գոյացած հասոյթէն իւր աշխատութեան վարձքն հանել եւ մնացածը առատաձեռնութեամբ ազգին նուիրել»:

Եթէ Այս ճամբով ալ չյաջողուի` պիտի դիմէ այն հնարքներուն, զորս ազգասիրութիւնը կը ներշնչէ իրեն:

Եկեղեցական արարողութիւններուն մէջ այնչափ խիստ է, որչափ մեղմ է Հասունեան: Կը փափաքի, որ Հայր մերը առնուազն մէկ ժամուան մէջ լմննայ, որպէսզի շուտ կարդացուելով բառ դուրս չմնայ: Ոչ թէ բառ, այլ եթէ գիր մը պակաս հնչուի` կրակ կը թափէ զայն կարդացողին գլխուն. եթէ կէտ մը աննշան կերպով անցնի` նստած տեղէն կը սկսի դիտողութիւններ ընել: Օր մը Ոսկեբերանի եկեղեցին գացած էի եւ դիպուածն անանկ բերած էր, որ իւր ետեւը կայնիմ: Եպիսկոպոսին մէկն սկսաւ Հայր մերն, որուն կէտադրութիւնը Քազաճեանն ստանձնեց սապէս.

—Հայր մեր որ յերկինս ես:

—Կէտ:

—Սուրբ եղիցի անուն քո:

—Վերջակէտ:

—Եկեսցէ արքայութիւն քո:

—Կէտ:

—Եղիցին կամք քո որպէս յերկինս եւ յերկիրի:

—Վերջակէտ:

—Զհաց մեր հանապազորդ տուր մեզ այսօր:

—Վերջակէտ:

—Եւ թող մեզ զպարտիս մեր:

—Ստորակէտ:

—Որպէս եւ մէք թողումք մերոց պարտապանաց:

—Վերջակէտ:

—Եւ մի:

—Շեշտ մի ին վրայ:

—Տանիր զմեզ ՚ի:

— Ինի ին կռնակը մակակէտ կայ:

—Փորձութիւն:

—Միջակէտ:

—Այլ փրկեա զմեզ ՚ի չարէ:

—Վերջակէտ ( Մեկուսի ) Հասունեանէ:

—Զի քո է արքայութիւն եւ զօրութիւն եւ փառք յաւիտեանս:

—Միջակէտ:

—Ամէն:

—Վերջակէտ:

Հասունեանի հակառակ ըլլալու համար այսպէս կը վարուի եկեղեցական արարողութիւններուն մէջ. թողլով ժամանակին պատասխանել Այս հարցման` մենք միայն կ՚ըսենք, թէ ինքը մարդ շահելու արհեստին մէջ այնքան վարպետ է, որ միտքը չէ կարող երեւակայել. եթէ մարդու տեղ դրամ դնէինք` Ռոչիլտ մը կ՚ունենայինք ազգին մէջ: Գիտէինք, որ ժողովրդեան մէջ կայ մաս մը, որ բութով աւելի փութով կ՚որսացուի քան թէ բառերով. չանգիտէր նաեւ թէ ուրիշ մաս մ՚ալ կայ, որուն բութն ալ ազգային շահն է եւ վերջակէտն ազգային իրաւունք: Ասոնք գիտնալով իւրաքանչիւրին մտային կարողութեանը համեմատ կը շարժի, թէպէտեւ եկեղեցիէն դուրս իւրաքանչիւրին ճաշակն ալ գոհացնել չմոռնար: Օրինակի համար, երբ զաւեշտական լրագրի մը խմբագրի մը հետ խօսակցի` կարծիք կը յայտնէ, թէ երգիծաբանութիւնն մեծ օգուտներ կ՚ընծայէ ազգին, թէ շատ մը մոլութիւններ եւ զեղծումներ անով միայն կրնան անհետանալ, իսկ երբ գտնուի այնպիսի մարդու մը քով, որուն մէկ գործն հեգնուած է` կը սկսի նկարագրել այն վնասներն, զորս հասուցած է ազգին գլխուն հեգնաբանութիւնը. վահ, կ՚ըսէ լալով, միթէ զաւեշտական թերթերը չեն որ մեր Ռուբինեան թագաւորութիւնը կործանեցին: Բայց աս չէ իւր տիրող նկարագիրն. զինքը լաւ ճանաչելու համար հարկ է գիտնալ, թէ Քազանճեան այն մարդն է, որուն գլուխը եթէ աշխարհիս բոլոր դափնիները թափես` Այս ազգը ապերախտ է, կ՚ըսէ, բարութիւն չճանաչեր: Եթէ լուացուելու համար բաղնիք մտնէ` կը փափաքի, որ բաղնիքի մէջ գտնուած բոլոր մարդերն իրեն թեւը մտնեն եւ այնպէս տանին ներս, բնաւ չխորհելով, որ երկու թեւը քառասուն հոգի չկրնար բռնել: Եթէ մլուկ մը ճզմէ` Էնէականի մէջ տեղ կը փնտռէ, որ դիւցազներուն մէջ երթայ նստի: Գնա այցելութիւն մը տուր իրեն, թղթադրամով խահուէ եփել կու տայ: Ճշմարտութիւնը վիրաւորել է չխոստովանիլը, թէ Քազանճեան ազգը կը սիրէ, բայց արդարութիւնը սպաննել է չյայտնելը, թէ փառքն աւելի կը սիրէ. եւ եթէ օր մը ազգին ու փառքին շահերը զինքը տեղ մը հրաւիրելու ըլլան` վերջնոյն հրաւէրը կ՚ընդունի եւ առաջնոյն կը պատասխանէ, թէ վաղը պիտի գայ:

Քաղաքավար անձ մ՚է եւ հետն անգամ մը տեսակցիլը բաւական է անոր իմաստուն խօսքերէն եւ քաղաքավար վարմունքէն յափշտակուելու համար: Բացի մէկ երկու ամիրաներէն` ամէնն ալ կը սիրեն զինքը, բայց միշտ վախնալով անոր փառասիրութենէն, զոր անցնելու համար շատ մը բժիշկներ բաւական դեղեր առաջարկեցին, բայց ինքը մերժեց, յայտնելով, որ եթէ այդ հիւանդութենէն բժշկուի` չկրնար ապրիլ: Ճշմարիտ է, փառասիրութիւնը այնպիսի հիւանդութիւն մ՚է, որուն ենթակայ եղողին հաճոյք կը պատճառէ եւ վնասն ուրիշներու կու տայ. ով կ՚ուզէ հաճոյքէ զրկուիլ:

Հայր Սուքիաս կարմիր այտերով եւ ճերմակ մօրուքով պատկառելի մարդ մ՚է: Եթէ առաջարկէ մէկուն, որ երթայ ինքզինքը ծովը նետէ` այդ անձը կը քաշուի անոր առաջարկութիւնն մերժելու եւ եթէ ծովը չնետուի՝ մէյ մ՚ալ անոր երեւնալու կ՚ամչնայ: Իւր դէմքին վրայ գաղափար մը տալու համար պարտաւոր ենք յիշել դէմքն այն մարդուն, որ աթոռի մը վրայ նստելու պատրաստուած ժամանակը ուշադրութիւն չընելով, որ սատանային մէկը աթոռը ետեւէն քաշած է՝ կռնակի վրայ կ՚իյնայ:
ՎԱՀԱՆ ՊԱՐՏԻԶԱԿՑԻ
1850֊ին Պարտիզակ ծնած է Վահան վարդապետ, երեսփոխան, թատրերգակ, առակախօս, այցելու եւ պատուիրակ Բարձր Հայաստանի: Այնչափ բարի զաւակ մ՚էր, որ իր ծննդենէն երկու ամիս առաջ հայրը մեռաւ, իւր տղուն երեսը չտեսնելու համար. երկու ամիս ետքն ալ մայրը հոգին փչեց` իւր զաւակին երեսը տեսած ըլլալուն համար:

Կնքահայրն, որ այսօրուան բոլոր կնքահայրերու պէս իւր սանին երկու անուն դնելու մոլութիւնն ունէր, Լիլի Կապէ անուանեց զայն, որ ըսել է Խեռ Կարապետ: Եւ արդարեւ սանն իւր առաջին անուանը հաւատարիմ մնալու համար բան մը չխնայեց. վեց տարեկան էր երբ թռչուններ, հաւեր, սագեր ու բադեր կը զարնէր նետով. երբեմն ալ ամբողջ օրերը խաղալով կ՚անցունէր շուներու հետ, որոնց աչերը կը հանէր:

Թաղական խորհրդոյ որոշմամբ 1858֊ին Փրկիչ կը ղրկուի Կարապետ, բայց հոն ալ խելօք չնստիր. դասերը սորվելու տեղ ճանճ որսալու արհեստը կը մշակէր: Կառավարիչն, անկարող Այս աշակերտն ի կարգ բերելու, անառականոց կը դնէ զայն, որպէսզի հոն սորվի իւր չգիտցած անառակութիւնները: Երկար ատեն չկրնար մնալ Այս յարկին մէջ, վասն զի 1862 թուականին երբ Փրկիչը բարեկարգելու համար բոլոր աշակերտները կը վռնտուին յիշեալ վարժարանէն, Կարապետ ալ Պարտիզակ կը դառնայ:

Պարտիզակ դառնալուն պէս Կարապետ կ՚ուզէ թաղականներէն վրէժ լուծել. ուստի կը սկսի անոնց եզներուն, էշերուն եւ գոմէշներուն պոչը կտրել: Թաղական խորհուրդը կը տնօրինէ, որ Այս տղան նորէն Փրկիչ ղրկուի եւ Կարապետ 1863֊ին վերստին Փրկիչ կը մտնէ: Մէկ ու կէս տարի կը մնայ հոն եւ ամէն ուսումէ ու գիտութենէ մէկ երկու տրամ բան առնելով` 1865֊ին խոլերայի պատճառաւ կը ստիպուի նորէն իւր քաղաքը դառնալ:

1866֊ին վերստին Պոլիս կը դառնայ եւ պայտավաճառի մը քով աշակերտ կ՚ըլլայ: Այն թուականին պայտավաճառները կօշկակարներէն շատ աւելի դրամ կը վաստկէին. վասն զի դրամական նեղութիւնն այն ատենները խիստ զգալի չըլլալով` ձիերն ու էշերն հիմակուան պէս երկու ժամ չէին խորհեր, թէ ուր կոխելու են, որպէսզի իրենց կօշիկները չհիննան եւ, հետեւապէս, չստիպուին բոկոտն քալելու: Կարապետ կարծելով, թէ Այս ասպարէզին մէջ կրնայ մեծ մարդ ըլլալ՝ ինքզինքն իւր տիրոջը սիրելի ընելու համար բոլոր աշխոյժն ի գործ կը դնէր: Շատ ապրանք ծախելու համար ունեցած եռանդն զինքը ծայրայեղութեան կը մղէր. երբ կը տեսնէր այնպիսի մարդեր, որոնք դիպուածով հարստանալով, դիպուածին արդիւնքն իրենց խելքին կ՚ընծայէին, կը կանչէր զիրենք ըսելով. «Հրամմեցէք, աղէկ կօշիկներ ունիմ ձեզի համար… Պարտիզակէն եկած…»:

Սակայն այսչափ աշխատութեան փոխարէն չյաջողիր իր նպատակին հասնելու: Տէրն, որ կերակուր ուտելէն վերջը չէր քալեր որպէսզի կերածը չմարսէ եւ նորէն ուտելու համար ստակէ չելնէ, գիշեր մը կը ճամբէ Կարապետն, որ անկողինը կռնակը շալկելով դուրս կ՚ելնէ խանութէն: Չմոռնանք հոս յիշել, որ Կարապետ պարապոյ ժամերը կատարելագործելու կը զոհէր, ինչ որ սորվիլ սկսած էր անցեալին մէջ:

Այն, որ անկարող է իւր առաջադրած նպատակին երթալ, ականջները կը բանայ բախտին եւ անոր կոչած տեղը կը սկսի վազել: Կարապետ իւր աշխուժութեամբը կրնար թերեւս առեւտուրի մէջ մեծ մարդ ըլլալ, բախտը զինքը ուրիշ տեղ կը կանչէ. կամ երթալու է եւ կամ անօթի մեռնելու է. Թորոս բեռնակրութեան կոչում ունի. կոչումը ձայն չունի, բախտը զայն սեղանաւորութեան կը հրաւիրէ: Ես վիճաբանելու եւ դիմացինս համոզելու փափաք ունիմ. բախտը կը հրամայէ ինձ, որ անտառաբան ըլլամ. եւ համոզելու պաշտօնն այնպիսի մէկու մը կը յանձնէ, որ իւր միտքը բացատրելու անկարող է: Դու գիտութիւններու մէջ կը կարծես առաջ երթալ. բախտն զքեզ բանաստեղծ կ՚ընէ, եւ բախտին շինած բանաստեղծին պէս անճոռնի բան չկայ աշխարհիս երեսը: Արդ, Այս բախտը, որ քիչ բացառութեամբ միշտ կը հրաւիրէ զմեզ այնպիսի տեղեր, ուր չենք ուզեր երթալ, վարժապետութեան կը կանչէ Կարապետն, եւ որ 1867֊ին իշխաններու ընկերակցութեամբ Պոլիսէն կը մեկնի Զէյթուն երթալու համար: Երբ Հալէպ կը հասնի` հիւանդ կ՚իյնայ: Ընկերները զինքը հոն թողլով կը շարունակեն իրենց ճամբան: Ամիս մը անկողնոյ մէջ մնալէն ետքը առողջութիւնը կը գտնէ եւ էշ մը առնելով՝ վրան կը հեծնէ ու ճամբայ կ՚ելնէ: Կարապետ Զէյթուն կ՚ուզէ երթալ, իսկ էշը հոն, ուր կանաչ խոտ կայ: Ուր որ իրարմէ տարբեր շահեր կան` հոն միաբանութիւնն անկարելի է: Կարապետ մարգագետնի հետ բնաւ գործ չունի. էշն ալ Զէյթունէն բան չհասկնար, ոչ ալ հոն տրուելիք դաստիարակութենէն. ուստի անօթի ըլլալով ուղիղ ճամբան կը խոտորի եւ մարգագետնի մը վրայ կը գտնէ իւր Զէյթունը` ուր նստած էին քանի մը չերքեզներ: Ասոնք Այս ինքնահրաւէր աւանակին գալուստը սիրով կ՚ողջունեն եւ տիրոջն ալ կ՚ըսեն, թէ «Սա էշը մերն է, տես ինչպէս մեզի ճանչցաւ ու եկաւ»: Իզուր կը ջանայ Կարապետ զիրենք համոզելու համար վկաներու դիմել. քրիստոնէին վկայութիւնը ինչ արժէք ունի, մանաւանդ երբ էշն ալ համակրութիւն կը յայտնէ չերքեզներու: Արքատիի սոխակն հոն պատուական ճաշ մը ընելէն ետքը, մարգագետնի վրայ կ՚երկնցնէ ոտներն ու գլուխը կը դարձունէ Կարապետին, որ անօթի ետ կը դառնայ մօտ գիւղ մը երթալով գլխուն ճարը փնտռելու համար: Մօտակայ գեղի մը մէջ ձի մը կը գտնէ եւ անով վերստին կը սկսի ուղեւորիլ դէպի Զէյթուն, ուր կը հասնի քսան օրէն: Տարի ու կէս հոն դասատւութեան պաշտօն վարելէն ետքը 1870֊ին Զէյթունէն կը մեկնի Եգիպտոս կ՚երթայ, Եգիպտոսէն ալ Կ. Պոլիս:

1871֊ին Շահ Նազարեան վարժարանի աշակերտները ընկերութիւն մը ունէին, որ Զէյթունի մէջ վարժարան մը բացած էր: Սոյն ընկերութենէ կ՚աղաչուի Կարապետ նորէն Զէյթուն դառնալ եւ հոն դասատւութիւն ընել ընկերութեան վարժարանին մէջ: Կարապետ կ՚ընդունի Այս առաջարկութիւնը եւ ճամբայ կ՚ելնէ, բայց երբ կ՚իմանայ Եգիպտոսի մէջ` թէ զրպարտուած էր Զէյթունի ժողովուրդը գրգռելու ամբաստանութեամբ եւ պիտի ձերբակալուէր, իսկոյն աշխարհականի հագուստը կը հանէ եւ կրօնաւորի զգեստներ հագնելով շունչը Երուսաղէմ կ՚առնէ:

1871֊ին սարկաւագ կը ձեռնադրուի հոն եւ 1872֊ին Գագիկ Բ. թատրերգութիւնը կը գրէ: Այս թատրերգութեան անձերուն մէջ կին մ՚ալ կար. վանական մամուլը չուզեց, որ կին գտնուի վանքի մէջ տպուած թատրերգութեան մէջ, ուստի կինը հանեց եւ տեղը մանչ դրաւ: Սարկաւագ ձեռնադրուելուն պէս վանքը բարեկարգելու կը ձեռնարկէ: Խնդիր կը յարուցանէ, թէ ս. պատրիարքն պարտաւոր է հաշիւ տալ միաբաններուն, թէ ընտրութիւններն քուէարկութեամբ կատարուին:

Երբ իւր առաջարկութիւնները կը մերժուին` բոլոր ուժովը կը սկսի պոռալ, թէ ուր խտրութիւն կայ` հոն արդարութիւն չկայ, եւ ուր արդարութիւն չկայ` հոն Աստուած չկայ, եւ ուր Աստուած չկայ` հոն Աստուծոյ պաշտօնէի գործ չկայ: Ս. պատրիարքն, որուն ականջներն արդարութիւն եւ աստուած բառերը լսելու վարժուած չէին, անմիջապէս Կարապետը կարգէն կը լուծէ եւ պարոն Կարապետը Պոլիս կու գայ եւ կը սկսի հոն ֆէսով պտտիլ: Ճարը հատնելով կը դիմէ Ղալաթիոյ օճախին, որ նոր կազմակերպուելու վրայ էր. անոր անդամ կը գրուի, մշեցիները Խրիմեանին դէմ կը գրգռէ. Մելքիսեդեկ եպիսկոպոս Մուրատեանին Եկեղեցական Պատմութիւնն կը քննադատէ իբրեւ մոլորական, Երուսաղէմայ պատրիարքէն վրէժ լուծելու նպատակաւ: Այսպէս, օճախին ծառայելէն ետքը, անոր պետին կը դիմէ վարձատրուելու համար: Օճախին գլուխը գիշեր մը Հասգիւղ ամեն. Ներսէս ս. պատրիարքին — այն ատեն տեղապահ — տունը կ՚երթայ եւ հետեւեալ անուանումները կ՚առաջարկէ. «Մամբրէ եպիսկոպոսն Մշոյ սուրբ Կարապետի վանահայր անուանելու է. Իզմիրլեան Մատթեւոս վարդապետն եպիսկոպոսութեան բարձրացնելու է. Կ. սարկաւագը վարդապետ ձեռնադրելու է»:

Խառն Ժողովը հետեւեալ օրը Այս առաջարկութիւնները կ՚ընդունի եւ յաջորդ օրը Կարապետ սարկաւագը կ՚ըլլայ Վահան վարդապետ:

1874֊ին Մամբրէ եպիսկոպոսին ետեւէն Մուշ կը ղրկուի, որպէսզի վանահօր հետ աշխատելով վանքը բարեկարգէ: Քառասուն աշակերտի համար տարեկան տասն վարտիք եւ քսան շապիկ կ՚որոշէ. Այս հաշուով չորս աշակերտ մէկ վարտիք պիտի հագնէին եւ երկու հոգի մէկ շապիկ: Տնտեսագիտութեան մասին վանահօր որոշումն արդարեւ գովելի էր. բայց Վահան վարդապետ չուզեր համաձայնիլ Այս որոշման, տեղեկագիր մը կը շինէ Պոլիս կու գայ:

1875֊ին Րումելի Հեսարի վարժարանին դասատու կ՚անուանուի: Տեղեկագիր մ՚ալ հոն կը շինէ:

1876֊ին Իսկիւտար Սուրբ խաչի վարժարանին տեսուչ կը կարգուի եւ աւագ հինգշաբթի օրը ժողովրդեան քարոզ մը կը խօսի սապէս.

«Ժողովուրդ, դպրոցը գէշ վիճակի մէջ է. աղաները աղէկ չեն նայիր. քանի մը օրէն վարժարանը պիտի փլի, թաղականն անհոգ է»:

Այս քարոզին վրայ ժողովուրդը Խորհրդարանը խուժեց, աղաները վար առաւ: Նոր ընտրութիւն եղաւ, նորէն տեսուչի պաշտօն առաւ: Դարձեալ լուծուեցաւ, նորէն ընտրուեցաւ եւ յիշեալ թաղը քանի մը անգամ տակնուվրայ ընելէն ետքը հեռացաւ անկից:

Այս իրարանցումի մէջ ս. պատրիարքն այցելուներ ղրկել կ՚ուզէր Կարնոյ կողմերը: Վարդապետին մէկն երկու հազար ոսկի կը պահանջէր Այս պաշտօնն յանձն առնելու համար, եպիսկոպոս մը Պոլիսէն ճամբայ ելնելու համար երեք հազար ոսկի ուզելէն ետքը, չորս ձի, երկու կառք եւ տասներկու շիշ լաւանտայ կը պահանջէր Հայաստանի մէջ գաղթականութեան առաջքն առնելու համար: Երբ պատրիարքն յուսահատած լապտեր ի ձեռին կրօնաւոր կը փնտռէր` Վահան վարդապետ կ՚ընդունի Այս պաշտօնն եւ իբրեւ փոխարինութիւն ուրիշ բան չպահանջեր, այլ միայն հրացան մը եւ տասներկու շիշ օղի: Ահա հոս է Ազգային Ջոջերուն մէջ Վահան վարդապետին մտնելուն գաղտնիքը: Անմիջապէս ճամբայ կ՚ելնէ Այս այցելուն հրացանն ուսէն կախուած: Ճամբան երբեմն որսորդութիւն ընելով, երբեմն երգելով, երբեմն խմելով Դերջան կը հասնի, ուր Սըրըխլը սուրբ Թորոս եկեղեցին կ՚իջնէ: Հետեւեալ օրը ծառի մը վրայ կ՚ելնէ եւ կը յորդորէ ժողովուրդը, որ չգաղթէ: Կարին կը մտնէ ճիշտ այն օրը, ուր իրմէ ժամ առաջ մտած էր Հայկական խնդրոյն անյաջողութեան լուրը: Կ՚ուզէ հոն եկեղեցւոյն մէջ կարդալ այն կոնդակն, որ պատրիարքարանէ տրուած էր իրեն եւ որ նպատակ ունէր ժողովուրդը համոզել չգաղթելու համար: Յարութիւն եպիսկոպոս կ՚ընդդիմանայ. այցելուն ձայն չհաներ, հրացան եւ օղիի շիշն առնելուն պէս ճամբայ կ՚ելնէ դէպի Կարս: Հոն կը ներկայանայ Լազարեֆին, որ կը ղրկէ զինք տէր Ղուկասոֆին, որ Տփղիսի ճամբան ցոյց կու տայ իրեն: Ալաշկերտէն եւ Պայազիտէն լուր կու գայ Տփղիսու Յանձնաժողովին յայտնելով, որ այն տեղի ժողովուրդն խմբովին Ռուսաստան պիտի գաղթէ: Վեհափառ կաթողիկոսը կը քնանայ: Այվազովսքին, Փորձի, Մշակի եւ Մեղուի խմբագիրներն կ՚աղաչեն այցելուն, որ Ալաշկերտ եւ Պայազիտ երթայ: Կ՚ընդունի Վահան վարդապետ, բայց կոնդակին մէջ Ալաշկերտ եւ Պայազիտ յիշուած չըլլալով` կ՚որոշէ նախ Բիւրական երթալ կաթողիկոսին եւ ապա իւր պաշտօնին: Բիւրական կ՚երթայ. կ՚արթնցնեն կաթողիկոսը, որ ով է ան հարցնելէն ետքը ձախ կողմը կը դառնայ եւ նորէն կը քնանայ: Քանի մը ժամէն նորէն կ՚արթնցնեն նորին վեհափառութիւնն, որուն չկրնար ներկայանալ մէկն առանց քսանըհինգ օր դռան առջեւ սպասելու: Վերջապէս կ՚արժանանայ դէմն ելնել կաթողիկոսին, որ պարզապէս կը յայտնէ, թէ ինքը չէզոք ութիւն պահել որոշած է Այս գաղթականութեան խնդրոյն մէջ եւ Այս յայտարարութիւնն ընելէն ետքը կը սկսի սանտրել իւր մօրուքն:

Վահան վարդապետ Պայազիտ կը վերադառնայ այն օրերն, ուր Ռուսիոյ զօրքերը Պայազիտէն քաշուած էին եւ մեր զօրքերը մտնելու կ՚ուշանային: Ժողովուրդը գաղթելու պատրաստուած, կը փնտռէ իր քեհեաները եւ քահանաները, զորս այցելուն վարպետութեամբ մը վանքին մէջ բանտարկած էր: Քանի մը գիւղեր միայն կը գաղթեն հակառակ ջանից Վահան վարդապետին, որ նորէն Բիւրական կ՚երթայ ու կաթողիկոսին կը ներկայանայ ըսելով.

«Ձեր անհոգութեամբը երկու երեք հազար տուն կորսուեցաւ. հարիւր քսան վարդապետ եւ հարիւր քսան հազար ոսկի ունենալով չուզեցիր օգնութեան հասնիլ քանի մը գիւղերու, որք Էջմիածնէն տասներկու ժամ միայն հեռաւորութիւն ունին: Անոնց արիւնը ձեր գլուխն ըլլայ»:

Կաթողիկոսը գլուխը քերեց:

Այս պաշտօնն ալ կատարելէն ետքը Փոթիի ճամբով Պոլիս եկաւ եւ տեղեկագիր մը ներկայացուց ս. պատրիարքին: Հիւանդութիւն մը եկաւ վրան եւ Պարտիզակ երթալով վեց ամիս ցաւով զբաղեցաւ:

Պատրիարքարանն, գոհ անոր մատուցած ծառայութիւններէն, 1879֊ին պատուիրակութեան պաշտօնով Կարին երթալ հրամայեց իրեն. հրամանն անմիջապէս կատարեց շոգենաւ մտնելով: Հոն ընդհանուր ժողով գումարեց. հոն գրուեցաւ հռչակաւոր ծրագիրն, որ մատուցուեցաւ կայսերական քոմիսերներուն: Ասոնք ընելէն ետքը բարեկարգութիւններուն ձեռնարկեց: Երբ իմանար, որ գեղի մը մէջ հարստահարութիւն մը գործուած էր` իսկոյն նոյն գեղին քեհեաներն ու քահանաներն կանչել կու տար:

—Ձեր գեղին մէջ ոչխարներ գողցուած են:

—Հրամմեր էք, հայր սուրբ:

—Քիւրտերը գողցած են:

—Ծառայ եմ, հայր սուրբ:

—Ինչու ուշադրութիւն չէք ըներ եւ թող կու տաք, որ խեղճ ժողովուրդը կողոպտուի:

—Ծառայ եմ, հայր սուրբ, շուները չհաջեցին, որ իմանայինք:

—Շուները ինչու չպատժեցիք:

—Ծառայ եմ, հայր սուրբ:

—Սա ֆալախան բերէք:

—Ծառայ ենք, հայր սուրբ:
Եւ քանի մը քեհեաներ ու քահանաներ ֆալախայի տակ երգել կու տայ: Պատրիարքարանը կ՚իմանայ եւ կը գրէ իրեն, որ բարեկարգութիւնն առանց ֆալախայի ընէ. կը պատասխանէ, թէ անկարելի է, վասն զի, կ՚ըսէ, Այս մարդերն իրենց ոտներէն աւելի շուտ խօսք կը հասկընան քան թէ իրենց գլխէն:

Շատ իրաւացի է Այս պատասխանը: Արիստիպպոս, զոր շուն արքունի կ՚անուանէր Անտիսթենէսի աշակերտներէն անառակագոյնը, իւր բարեկամներէն մէկուն համար երբ Դիոնեսիոսին կ՚աղաչէր եւ չէր յաջողեր իւր խնդիրքը լսելի ընելու համար` անոր ոտներուն փարեցաւ: Ներկայ եղողներն երբ դիտողութիւն ըրին իրեն Այս վարմունքին՝ յանցանքն իմս չէ, պատասխանեց, այլ Դիոնեսիոսին, որուն ականջներն ոտներուն վրայ են:

Զարմանալի է տեսնելն, որ այսօր ալ շատերուն ականջներն իրենց ոտներուն վրայ են: Այս ոտները համբոյր կ՚ընդունին, եթէ հզօր են, իսկ փայտ` եթէ տկար են: Մանաւանդ վերջին տարիներս համբոյրներն հարուստներու եւ ազդեցութեան տէր անձերու հողաթափի տեղ կը ծառայեն, ամէն օր կը կոխուին անոնց վրայ. իսկ բուն ականջներն կը գործածուին իբրեւ զարդ եւ կամ բան մը չլսելու համար:

Բնական էր, որ Վահան վարդապետին Այս ընթացքն ապարդիւն չմնար, վասնզի ֆալախային տակէն ելնողներն առաջուան պէս չէին կրնար անտարբերութեամբ շարունակել իրենց պաշտօնը: Այս քահանաներն ու քեհեաներն իրենց գիւղերը մտնելուն պէս, կը սկսին յորդորել ժողովուրդն, որ գողերու դէմ ինքզինքը պաշտպանէ. ամէն տեղ անձնապաշտպանութիւն կը քարոզեն, որպէսզի քիւրդերու յանցանքն իրենք չքաւեն ֆալախային տակ:

Վահան ժամը մինչեւ տասնըմէկ բարեկարգութիւն կ՚ընէր եւ տասնըմէկէն ետքը օղի խմելու կ՚երթար Յարութիւն եպիսկոպոսին քով, որ տասնըմէկէն առաջ կը սկսէր Բաքոսի արարողութիւններուն: Գործող եւ կտրուկ մարդ ըլլալն յայտնելու համար` Յարութիւն եպիսկոպոսին կատուն ղրկեց ազգային վարչութեան ձեռամբ բանտարկուած վարժապետի մը, որ նամակ գրած էր աղաչելով, որ ազատեն բանտէն, վասնզի մուկերը պիտի ուտեն զինքը: Երբ Յարութիւն Եպիսկոպոսն իւր կատուն հարցուց` Վահան վարդապետ պատասխանեց, թէ կրթական գործի մը ծառայեցուցած էր զայն:

Իւր պաշտօնն աւարտած ըլլալու համար, ֆրանսերէն տեղեկագիր մը կը հրատարակէ եւ Թրոթրին կու տայ: Այս տեղեկագրին մէջ հայերու վէրքերուն վրայ կը դնէ իւր մատն՝ զոր ուրիշներն մատանիով կը պատուեն, եւ զոր մենք կը կտրենք անոր համար, որ մատանի չունինք:

Քանի մը ամիսներ Պոլսոյ փողոցներուն մէջ թափառելէն ետքը` Գատը գեղի քարոզչութեան պաշտօն կը տրուի իրեն: Այս գեղին ազգայիններն ոչ թէ միայն պատիւ չեն տար, այլ պառկելու համար սենեակ մ՚ալ ցոյց չեն տար, եւ ինքը կը ստիպուի, գիշեր մը քանի մը ժամ փողոցի մէջ մնալէն ետքը սենեակ մը ճարել եւ իւր գտած ընդունելութեան վրայ մտմտալ: Հետեւեալ օրը կը հրաժարի Այս պաշտօնէն, եւ երբ Գատը գեղի ազգայիններն կը յայտնեն իրեն, թէ եթէ սենեակ մ՚ունենար սիրով պիտի ընդունէին զինքը` կը պատասխանէ, թէ կրիայ քարոզիչ մը ընտրեցէք դուք, որ ինչպէս կ՚ըսէ չեմ յիշեր ով, ուր ալ երթայ սենեակն հետը կը տանի:

Իւր սկզբունքներն են.

«Նախ համոզել, ապա հայհոյել, յետոյ սպառնալ եւ ետքը զարնել:

Մարդերն ուրախ եւ զուարթ ըլլալու են ամէն պարագայի մէջ:

Մեղք չգործելն Աստուծոյ յատուկ է, իսկ մեղանչելն ու զղջալը մարդու, հետեւապէս, այն մարդն, որ չմեղանչեր, մարդ չէ:

Իբրեւ փողոցի մարդ յաճախ կ՚առաջարկէ մեծ պաշտօնեաներուն, երբ տանիքներն աւլէք` ապականութիւնները փողոց մի թափէք. վասն զի, կ՚ըսէ, փողոցի վարչութիւնն ալ ունի իւր ապականութիւնները:

Շատախօսութեան այն աստիճան թշնամի է, որ եթէ իշխանութիւն ունենայ, բոլոր շատախօս երեսփոխանները լեզուներէն կը կախէ, որպէսզի ինքը միայն խօսի:

Վահան վարդապետ հիմակուհիմա փողոցները կը չափէ եւ օրուան ամէն ժամերուն յատուկ տեղեր ունի, բայց կեդրոնատեղին է Ղալաթիոյ օճախն, ուր ամէն օր կ՚երթայ կէսօրին: Զինքը ճանաչելու համար բնաւ դժուարութիւն չկայ, երբ կը տեսնէք փողոցի մէջ երիտասարդ վարդապետ մը, որ ձեր երեսը նայելով աճապարանօք կ՚երթայ, անմիջապէս ձեր մտքէն պիտի ըսէք.

—Ես այն մարդուն բան մը ըրած չունիմ, ինչու համար ինձի դէմ դատ բանալու կը վազէ:
ԳՐԻԳՈՐ ԱՐԾՐՈՒՆԻ
Գրիգոր Արծրունի, պատմագէտ, թատրոնապետ, ինդուկտիւ խմբագիր դեդուկտիւ Մշակի, ծնած է Մոսկուա, 1845 թուականին:

Հայրն, աղայ Երեմիա Արծրունի, իմանալուն պէս, որ զաւակ մ՚ունեցած է, անմիջապէս տուն վազեց եւ, Գրիգորին դէմքը դիտելէն ետքը, դուրս ելաւ իւր ծանօթներուն ըսելու.

«Եթէ տղաս տեսնէք` ինձի ողորմիս պիտի հանէք»:

Մանկական հասակէն փորձով ցոյց տուաւ Արծրունին, որ խմբագրական ասպարէզին մէջ մեծ անուն պիտի հանէր օր մը, վասն զի նոյն հասակին մէջ իսկ մեծ կոչում ունէր… չհամոզուելու: Օրօրոցին մէջ ժողովրդականութիւն կը քարոզէր. ամէն անգամ, որ ազնուապետական դասէն հիւր մը կը գտնուէր սենեակին մէջ, շորերը փոխելու կը ստիպէր մայրն այն նշաններով՝ զորս երախաներ կու տան նոյնիսկ բարձրապատիւ անձերուն առջեւ:

Պատանեկութեան օրերը Մոսկուա անցունելէն ետքը` Գերմանիա գնաց, ուր քանի մը տարիներ աշխատելով հսկայաքայլ յառաջադիմութիւններ ըրաւ իւր դասերուն մէջ. ծայրագունութեան աստիճան առաւ պատմութեան մէջ եւ եպիսկոպոսութեան աստիճանին բարձրացաւ յամառութեան մէջ:

1868֊ին Վենետիկ գնաց, ուր մէկ ամսու մէջ հայերէն սորվելով Հայր Ղեւոնդէն` հայկաբանութեան դաս տալ ուզեց հայր Արսէն Բագրատունւոյ:

Գրական ասպարէզը մտնելու համար գլխուն մէջ բաւական պաշար ամբարելէն ետքը` Տփղիս դարձաւ: Երբ տեսաւ հոն, որ հայերու մէջ մեռած էր ամէն կեանք եւ ոգի, սաստիկ բարկացաւ, եւ եթէ զինուորական եղած ըլլար` տարակոյս չկայ, որ ռմբակոծել կու տար այդ քաղաքը: Քանի մը ամիսներ խորհելէն վերջը, թէ ինչ եղանակաւ կրնայ կենդանութիւն տալ ազգայիններուն` որոշեց լրագիր մը հրատարակել այն լեզուով, զոր չէր գիտեր:

Երբ գրաքննիչին ներկայացաւ լրագրի մը արտօնութիւն խնդրելու համար` գրաքննիչն հարցուց իրեն.

—Լրագիր հրատարակելու չափ գիտէք հայերէն լեզուն:

—Ես չեմ գիտեր, պատասխանեց Մշակին տէրը, բայց ընթերցողներս շատ աղէկ գիտեն… բարեկամներս ալ գիտեն:

Արտօնութիւն առնելուն պէս տուն վազեց Արծրունին եւ հարիւր քառասուն նամակ գրեց հրաւիրելով իւր ծանօթներն, որ հաճին Մշակի խմբագրութեանը մասին նպաստել իրեն: Բարեկամներն ընդունեցին Այս հրաւէրն եւ 1872֊ին ի լոյս եկաւ Մշակն, որ բաժանորդէն աւելի խմբագիր ունէր: Խմբագրութեան կանոնադրութիւնը կը պահանջէր, որ ամէն յօդուած ամբողջ խմբագրութեան համաձայնութեամբը հրատարակուէր: Այս կանոնադրութիւնը շատ նպաստաւոր չէր Գրիգորին, որուն ամէն յօդուածները մէկի դէմ հարիւր երեսուն եւ ինը քուէով կը մերժուէին, եւ եթէ երբեք լոյս տեսնէին՝ մեծ փոփոխութիւն կը կրէին: Այսպէս, Մշակը, որուն ամսականն ինքը կը վճարէր, փոխանակ իրեն ծառայելու` ուրիշներու կը հնազանդէր: Այս կէտն իրեն ծանր եկաւ եւ օր մը ինքնիրեն ըսաւ.

«Պէտք է որ իմ Մշակս միայն ինձի ծառայէ եւ ոչ ուրիշներու»:

Այս վճռոյն վրայ բարեկամները կամաց կամաց քաշուեցան խմբագրութիւնէ եւ Մշակն ալ սկսաւ իւր տիրոջը միայն ծառայել: Մշակն Այս պարագային մէջ իւր պարտքը կը կատարէր, որովհետեւ Պ. Ամբակումին մշակն ալ չերթար Պ. Կիրակոսին սեղանը դնելու կամ կերակուրն եփելու:

Արծրունին իւր բարեկամներէն ազատուելուն պէս` յարձակողական դիրք մը առաւ: Սկսաւ հարուածել բոլոր այն անձերն, որոնք պատիւ չունէին Մշակի բաժանորդ ըլլալու. ձաղկել երիտասարդութեան անտարբերութիւնը, ազգային խեղճ մամուլն, որ աւելի խեղճ կացութեան մէջ ինկած էր Մշակին երեւմամբը, կղերն, որ միայն որովայնին կը ծառայէ եւ ազգասիրութիւնը միշտ իւր կոկորդին մէջ կը փնտռէ, կղերն, որ շատ հեռաւոր դարերէ ի վեր սկսած է արգելք դնել ամէն յառաջադիմութեան, հալածելով իմաստասէր մը, որ յանդգնած էր ըսելու թէ արեգակը Պեղոպոնեսէն մեծ է: Արծրունւոյ Այս յարձակումները բոլորովին ապարդիւն չմնացին, ծնունդ տուին երիտասարդական կուսակցութեան մը, որ մեղուական խումբ անուանուեցաւ: Վիճաբանութիւնն սկսաւ Մշակի եւ Մեղուի մէջ:

Յայտնի է, որ մեր մէջ ոեւէ խնդիր մը լուսաբանելու համար երբ վիճաբանութիւն մը բացուի` բանակռուոյ մէջ իբրեւ փաստ մեծ տեղ կը բռնեն վիճաբանողներու մօրուքը, հասակը, հագուստը, ծնած քաղաքն եւ մինչեւ անգամ այդ քաղաքին բերքը: Եթէ կեսարացիի մը հետ վիճաբանութեան բռնուիս` ինչ հարկ երկար բարակ տրամաբանել, պարզապէս զրուցէ իրեն. «Բարեկամ, որովհետեւ Կեսարիայէն պատուական ապուխտ կ՚ելնէ եւ որովհետեւ ժամանակաւ կեսարացի մը էշ մը ներկած է` ըսել է թէ իրաւունքը իմ քովս է»: Ադրիանուպոլսեցիի մը հետ է վէճդ, ասկէ աւելի ինչ դիւրին բան կայ. յաղթանակը միշտ քուկդ է: Ինչու: Հարցունելդ աւելորդ է, վասն զի Ադրիանուպոլսէն քաշեր (պանիր) կ՚ելնէ, եւ քաշերէն աւելի ինչ զօրաւոր փաստ կարող ես մէջ բերել զինքը համոզելու համար: Վառնացի է ընդդիմաբանդ, հաւկիթի մէջ գնա փնտռել փաստերդ, անմիտ: Իզմիրցի է, չամիչով եւ թուզով կրնաս բերանը գոցել: Եթէ ասոնք բաւական չեն, ազատ ես քթէն կտոր մը փաստ փրցունել. քիթը պզտիկ է. հասակին վրայ ցատկէ. եթէ հասակը բարձր է՝ հագուստէն բռնէ. եթէ հագուստ չունի` մերկութիւնը ծաղրէ եւ վստահ եղիր, որ պիտի փառաւորուիս անմիտներու առջեւ: Քանի որ Այս է մեր ազգային տրամաբանութիւնը` բնական է, որ Մեղու եւ Մշակ լրագիրներն ալ գոնէ ազգասիրութեան համար ընդունին զայն, ինչպէս որ ընդունեցին: Ասոնց մէջ այնչափ տաքցաւ վիճաբանութիւնն, որ եկաւ անձնականութեան յանգեցաւ: Արծրունւոյ կազմը Տեքարթի մեթոտէն աւելի զօրաւոր փաստ մ՚էր Մեղուի խմբագրին գրչին ծայրը. Սիմէոնեանի ամուրիութիւնը աւելի արժէք ունէր քան Քանթի մէկ վկայութիւնը: Անհրաժեշտ հարկ էր, որ Այս երկու պարոնները կամ իրենց լեզուն փոխէին եւ կամ իրենց կազմը, որպէսզի վիճաբանութիւնն օրինաւոր ըլլար եւ չարժանանային ռուս լրագրի մը յանդիմանութիւններուն: Արծրունին երեք չորս տարի շարունակ Մեղուի հետ հոգեւորական վիճաբանութիւն ընելէն ետքը, ուխտ ըրաւ, որ Մեղուի անունը բերանը չառնէ եւ սկսաւ հրատարակել այնպիսի յօդուածներ, որոնք բոլորովին հակառակ էին առաջին գրուածներուն: Եթէ երբեմն յօդուած պակսէր, Մշակը լեցնելու համար` իւր բաժանորդներուն թիւը կը ծանուցանէր եւ պակասը կը լեցնէր: 1877֊ին Մշակ սկսաւ շաբաթը երկու անգամ հրատարակուիլ եւ Արծրունի ամէն օր գովել գերմանական ուսումը եւ դրօշակը:

1878֊ին Արծրունւոյ թերթն ամէն օր կը հրատարակուէր այլանդակ գաղափարներով: Կը յանդիմանէր ս. պատրիարքն, թէ ինչու պատրիարքարանն ու երեսփոխանական ժողովն Կարին չփոխադրեր, որպէսզի ուժը հոն միանայ: Կը կարծէր, անշուշտ, թէ Կարին նամակ ղրկելու չափ դիւրին բան է պատրիարքարանն ու երեսփոխանական ժողովն Հայաստան ղրկելն եւ թէ` պատրիարքն Այս մասին անտարբեր է: Կ. Պոլսոյ ազգայիններն, որ Մշակի Այս տեսակ կարծիքները կը կարդային, իրարու ականջն ի վար կը փսփսային.

— Մշակ վաղը պիտի առաջարկէ, որ կամ Պոլիս Կարին փոխադրենք կամ Կարին Պոլիս:

Եւ Արծրունին պոլսեցիներուն Այս անտարբերութեանը վրայ սրդողելով կը մկրտէր զանոնք թեթեւ, կեղծ ազգասէր, շուներու եւ գողերու խառնուրդ եւ ուրիշ այնպիսի ածականներով, զորս լրագրի մը մէջ հրատարակելու համար մարդս անպատճառ գերմանական դրօշակ ունենալու է:

Վերջերս երբ ս. պատրիարքն հայերու Հայաստանի մէջ ունեցած մեծամասնութիւնը կը հաստատէր՝ Մշակ իւր սովորական լեզուովը կը խրատէր պատրիարքն, որ էշերու եւ կովերու վիճակագրութիւնն ալ ընէ, եթէ մեծամասնութեան վրայ էր խնդիրը: Մարդերու, կ՚ըսէր, մտաւորական եւ բարոյական հանգամանքը նկատողութեան կ՚առնուի եւ ոչ թէ անոնց թիւը: Բայց երբ Եւրոպան մեզմէ թուաբանութիւն կը պահանջէ, մենք չենք կարող իրեն փիլիսոփայութիւն ներկայացնել: Ամէն մարդ կը փափաքի, որ Մշակի կարծիքն յաղթանակէ, բայց ինչ օգուտ, քաղաքագիտութիւնը դեռ տգէտ ըլլալով` չէ կարող ըմբռնել պ. Արծրունւոյ բարձր գաղափարները:

Երբեմն այլանդակ կարծիքներ կը յայտնէ այնպիսի այլանդակ լեզուով, որ ընթերցողն կը շուարի, կը մնայ, թէ երկու այլանդակութիւններուն որուն վրայ խնդայ եւ որուն վրայ լայ: Ութը տարիներէ յետէ կ՚ուղղէ իւր աշխարհաբարը, զոր ֆրանսացի մը աւելի շուտ կը հասկնայ այսօր քան հայ մը: Եւ որպէսզի զրպարտութիւն չհամարուի մեր ըսածը` հոս հեռագիր մը կը թարգմանենք իր լեզուով:

«Րեյնալ պատերազմական մինիստրին պախարակեց, որ խիստ մեծուրաներ չգործադրեց սենատորի մը դէմ, որ լեքիդիմական ցուցմունքներ առաւ: Կապինեդը կամենում է դեմիծիոնէ տալ: Բիւդժէի սոմաները ընդունուած են սենատից. եպիսկոպոսների կրեդիտը մերժեց եւ ժողովի սեսիան փակուած է յայտնում: Բիւլլըդենը կը ծանուցանէ, թէ կայսրուհին պլեւրիտ ունի»:

Եւ երբ եւրոպական լեզուի մը ծանօթ չեղող մէկը կարդայ Այս տողերը ու բան մը չհասկնայ` պ. Արծրունին կը սրտմտի եւ հետեւեալ օրը Մշակին մէջ շանթ եւ հուր կը թափէ այն ամէն ընթերցողներուն գլխուն, որոնք իւր լեզուն չեն հասկնար: Խնդիր մը իմաստասիրելու ատեն որոշ ուղղութիւն մը չունի. ամառը պատճառէն արդիւնք կ՚երթայ, իսկ ձմեռը արդիւնքէն պատճառ. ինչպէս որ կաթողիկոսն ալ ամառը Էջմիածնէն Բիւրական կ՚երթայ եւ ձմեռը ետ կը դառնայ:

Այս ընթացքով յաջողած է վերջապէս իրականացնել իւր փափաքն, որ էր Մշակը կարեւոր թերթ մը ընել եւ զինքն ալ կարեւորութիւն ունեցող խմբագիր մը: Տփղիսու մէջ կառավարութիւնը հայ լրագրապետներու խորհուրդ չէր հարցուներ, իսկ հիմա պ. Արծրունին կը հրաւիրուի այն ժողովներուն, ուր քաղաքի մասին կարեւոր որոշում մը պիտի տրուի: Ռուս թերթերն երբեմն հատուածներ կը թարգմանեն Մշակէն: Եւրոպայի թղթակիցներն «Հայաստանեայց եկեղեցւոյ հայ Յակինթոս» կամ «հայ մամլոյ Էմիլ տը Ժիրարտէն» կը կոչեն զինքն եւ ինքն բնաւ բողոք չբառնար Այս զրպարտութիւններուն դէմ:

Տփղիսու մէջ առաջին անգամ ինքը հաստատեց լսարանն, որու մէջ ինք ըրաւ առաջին ատենախօսութիւնը: Թէպէտեւ ատենախօսութեան նիւթն «Հայաստանի տնտեսական դրութիւնն» էր` բայց ատենախօսին ձեւերէն եւ շարժումներէն սա կը հասկցուէր, թէ մարդս ատենաբանելու ժամուն լայն թեւնոցներ դնելու չէ, որպէսզի ատենախօսն ժամանակ ունենայ իւր նիւթովն զբաղելու եւ ոչ թէ թեւնոցներովը:
Ունկնդիրները կը սորվէին նաեւ, թէ հազը ատենաբանութեան մէջ ստորակէտի տեղ կը ծառայէ եւ թէ ներելի է այնչափ հազալ, որչափ որ կը ներէ ունկնդիրներուն երկայնամտութիւնը կամ ատենաբանին անգթութիւնը: Իսկ երբ երկրորդ անգամ ժողովրդեան առջեւ ելնելու պատիւ ունեցաւ, իւր յուզումները զսպեց եւ ճարտասանի մը պէս ատենախօսեց:

Ժողովուրդը կրթելու համար խմբագրութեամբ եւ ատենախօսութեամբ չշատացաւ. իւր ծախքովը թատրոն մ՚ալ հիմնեց, որպէսզի հոն ալ քիչ մը ծառայէ ազգին: Սակայն չյաջողեցաւ Այս ասպարէզին մէջ. վասն զի գնոյ մասին չկրնալով համաձայնիլ դերասաններուն հետ` հարկադրեց զանոնք, որ ուրիշ տեսարանի մը վրայ ներկայացնեն իրենց խաղերը, մուկերու թողլով խաղալ իրենց դերն պ. Արծրունւոյ թատրոնին մէջ: Մշակի խմբագիրն Այս անյաջողութեան վրայ սկսաւ ձաղկել Այս դերասաններն եւ ատոնց ներկայացումներն:

Քրիստոնեաներու անկախութեանը համար օգնելն իրեն նուիրական պարտք մը համարելով` վիրաւորեալները քաջալերելու համար բացաւ անոնց իւր հիւրանոցները, որպէսզի աներկիւղ վիրաւորուին եւ երթան հիւրանոցներու մէջ դարմանուին: Այս ծառայութեանը փոխարէն կայսրուհիէն շնորհակալութեան գիր ստացաւ:

Պ. Արծրունին, ինչպէս ըսինք, ժողովրդական մարդ է եւ այնչափ ատեն կը սիրէ իր ծանօթներն, որչափ ատեն, որ ասոնք միջակ աստիճանի մէջ ըլլան. իսկ բարեւ տալը դադրեցուցած է այն անձերուն` որոնք ստորագրութիւն չեն տուած իրեն, թէ իրմէ աւելի հարուստ չպիտի ըլլան: Իւր ծանօթներուն հետ — ծանօթ կ՚ըսենք, վասն զի մեզ տրուած տեղեկութիւններուն նայելով` բարեկամ չունի — հեզ եւ բարեբարոյ է. զանոնք շողոքորթելու կը զիջանի երբեմն, բայց ազնուապետականներն եւ հարուստները միշտ կ՚արհամարհէ եւ Այս է պատճառն, որ Տփղիսու ազնուապետականներու հետ չէ կրցած երկար յարաբերութիւն ունենալ:

Առատաձեռն է` երբ մէկը շողոքորթէ զինքը. վարպետորդի մը երկու շլացուցիչ ածականներով կարող է անոր քսակն գրպանէն առնել:

Իբրեւ հայ` ազգասէր է, եւ իբրեւ խմբագիր` անխոնջ գրող եւ կռուող: Արարատեան ընկերութեան մատուցած ծառայութիւններն զինքը շատ սիրելի ըրած են ազգայիններուն, որոնք միշտ կ՚ըսեն, թէ «Եթէ Տփղիսու մէջ Արծրունւոյ պէս ուրիշ աշխատողներ ալ գտնուէին, Արարատեան ընկերութիւնն այսօր աւելի մեծ դրամագլուխի տէր կ՚ըլլար»:

Կրօնականներուն այն աստիճան հակառակ է, որ երբ փողոցի մը մէջ ասոնցմէ մին տեսնէ` ետ կը դառնայ եւ ուրիշ փողոցէ մը ճամբան կը շարունակէ: Իւր հօրը թաղման ժամանակ, երբ կղերական դասը կ՚ուզէ, որ ըստ սովորութեան մեծ հանդիսիւ կատարէ յուղարկաւորութիւնը` պ. Արծրունին կը դառնայ քահանաներուն եւ կ՚ըսէ.

«Դուք գէշ մարդեր էք, ես ձեզի պէտք չունիմ»:

Վերին աստիճան ուղիղ մարդ է, եւ ժողովուրդը վստահութեամբ հազար ռուբլի կը յանձնէ իրեն, որ ընկերութեան մը ղրկէ: Պոլսոյ մէջ չէ տեսնուած մէկը, որ ռուբլի մը վստահի Պոլսոյ բոլոր խմբագիրներուն:

Վիճաբանութեան մէջ պնդագլուխ է: Այնպէս համոզուած է, թէ այն մարդն, որ վկայական մ՚ունի ծոցը` ազատութիւն ունի յանուն գերմանական դաստիարակութեան՝ ծիծաղաշարժ կարծիքներն յայտնել եւ ստիպել ուրիշներն ընդունիլ իւր խօսքերը. իսկ երբ առանձին կը մնայ` խելքի ու բանականութեան կը վերադառնայ եւ կը համոզուի, թէ այսօր մարդս աւելի իւր գործերէն կը դատուի քան թէ իւր ծոցի վկայականէն: «Աւելորդ է համարում, կ՚ըսէ Հարո, խօսել արեւելեան քաղաքականութեան վերաբերեալ Մշակի սխալ ու անտակտ յօդուածների մասին, որոնց համար իրաւամբ յանդիմանեցին նորան տեղական լրագիրները եւ որոնցմով պ. Արծրունու օրգանը` չափազանց ջերմեռանդութիւն ցոյց տալով, կարծես դիտմամբ ցանկանում էր ինքնակոչ կիսապաշտօնական լրագրի դեր խաղալ եւ նմանուել «աւելի թագաւորական քան զթագաւորն» կոչուածին:

—Ապստամբութիւն քարոզելով տաճկական Հայաստանի հայերին (թէպէտ երբեմն ասում էլ էր, որ Հայաստանում հայ չկայ) բոլորովին մոռանում էր, չգիտէր, թէ հաճելի կը լինի այդ բանը այն կառավարութեանը, որին ինքը իբր թէ ծառայում է, համաձայն կը լինի արդեօք այդպիսի երեւոյթը այն տէրութեան հայեացքների հետ: Թիւրքիայի հայերը արդեօք իրաւ մի տէրութիւնից միայն պիտի սպասեն իրենց փրկութիւնը, թէ այդ ցնորք է, երեւակայութիւն եւ այլն, եւ այլն — այսպիսի հիանալի, հրաշալի քաղաքականութիւն»:

Ընկերութեան մը մէջ երբ պ. Արծրունին չվիճաբանիր, զուարճալի խօսքեր կ՚ընէ, փոքր վէպեր կը պատմէ, եւ լսողները խնդալէն կը մարեցունէ, սակայն իրեն հետ տեսնուողը միշտ զգուշանալու է հպարտ դիրք մը բռնելէ, զուարթութիւնն իսկոյն բարկութեան կ՚այլափոխուի:

Գրեթէ ամէն երեկոյ քաղաքին հրապարակին վրայ կը ճեմէ եւ օտարական մը տեսնելուն պէս հետը կը տեսակցի, քանի մը կարծիքներ կը յափշտակէ վարպետութեամբ եւ հետեւեալ օրը զանոնք ոսկեզօծելով կը հրատարակէ առաջնորդող յօդուածի մէջ:

Երբ հրապարակի վրայ ժուռ կու գայ, միշտ զբաղուած է շտկելու իւր շապիկն, փողպատն, թիկնոցն, բաճկոնն եւ գլխարկն, որ առաջնորդող յօդուածներուն գլուխը դրուած վերնագիրներէն շատ փոքր է: Եթէ շարադրութիւնը լաթերէ շինուէր` Մշակի լեզուն այսօր բաւական կոկիկ լեզու մը պիտի ըլլար, կորսնցնելով իրեն տգեղ եւ տձեւ կողմերը: Քիչ մը ման գալէն ետքը կը նստի զբօսարանի մը մէջ, ուր քանի մը գաւաթ միայն գարեջուր խմելով` հետեւեալ աւուր հրապարակելիք յօդուածներուն վրայ կը սկսի խորհիլ։ Քաղաքին մէջ գրեթէ միշտ կառքով կը շրջագայի, եթէ սանդուխէն վեր կառք հանելը կարելի ըլլար՝ մինչեւ անկողինը կառքով պիտի երթար, այնքան կը սիրէ չքալելը, թէպէտեւ անկէ նուազ չսիրեր գեղեցիկն, ինչպէս նաեւ բարոյականութիւն քարոզելը:

Պ. Արծրունին, ինչ որ ալ ըլլայ, իւր թերութիւններովն աւելի ծառայած է ազգին քան իւր հմտութիւններովն: Ժողովուրդ մը իւր թմրութենէն սթափեցնելու համար կծու յանդիմանութիւններն եւ խորհրդածութիւններն ուշիմ եւ խոհեմ գրութիւններէն շատ աւելի օգուտ կ՚ընեն. եւ ասոր քաջ համոզուած ըլլալուն համար է, որ խրատելու տեղ կը նախատէ եւ շոյելու տեղ կը խածնէ: Քանի որ նպատակս սուրբ է, կ՚ըսէ պ. Արծրունին, միշտ իրաւունք կ՚ունենամ հայերուն ծոյլ, շուն, գող, անառակ, լիրբ, աւանակ եւ այլն ըսելու: Թէեւ Այս լեզուն հակառակ է մամլոյ ազատութեան, բայց համաձայն ըլլալով հայրենեաց ազատութեան, կը հրաւիրենք մեր ազգայիններն չզայրանալ պ. Արծրունւոյ յանդիմանութիւններուն դէմ, որքան ալ անմարսելի ըլլան անոնք, վասնզի առանց հայհոյութեան չիք փրկութիւն:

Զինքն անձամբ ճանաչելու պատիւը չունենալով` չենք կարող անոր կազմութեանը վրայ գաղափար մը տալ մեր ընթերցողներուն. իսկ եթէ հաւատանք մեզի տրուած ծանօթութիւններուն` կը պարտաւորինք ըսել, թէ պ. Արծրունւոյ կազմը նոյն ուղղութիւնն ունի, ինչ ուղղութիւնն ունի Մշակը, եւ անշուշտ փառք մ՚է իրեն եթէ ոչ Մշակին մէջ, գոնէ իւր անձին վրայ Եզոպոսն ներկայացնելը: Դարձեալ մեր քաղած տեղեկութիւններուն յենլով` պ. Արծրունին պէտք է ունենայ այն դէմքը, զոր կ՚ունենայ մարդ, երբ սխալմամբ գաւաթ մը կազ խմէ:
ՔՐԻՍՏՈՍՏՈՒՐ ՂԱԶԱՐՈՍԵԱՆ
Այս ջոջին ալ ծննդեան թուականը յայտնի չէ իւր սկզբունքներուն պէս: Պատմագիրներէն ոմանք 1812֊ին կը ղրկեն զայն եւ ոմանք 1820֊ին. բայց ինքն ոչ մէկն կ՚ընդունի եւ ոչ միւսն, 1826֊էն անդին չուզեր երթալ: Եթէ ամուսնանալու դիտաւորութիւն ունեցած ըլլար` կը զգուշանայինք իւր ճիշտ տարիքն հրատարակելէ. բայց քանի որ լսած ենք, թէ մօտերս վարդապետ ձեռնադրուելու միտք ունի, հանդարտ խղճիւ կրնանք պնդել, որ Քրիստոստուր Ղազարոսեան, ազգային երիցագոյն երեսփոխան, անձնանուէր դասատու Անձնանուէր ընկերութեան, — կէտ առ կէտ գործադրիչ ազգային սահմանադրութեան, վարժապետ եւ ընկեր Ստեփան Փափազեանի, տնօրէն ազգային վարժարաններու, 1816֊ին եկած է… Սամաթիա, վասն զի Այս թուականին Ղալաթիոյ խորհրդարանը դեռ շինուած չէր:

Իւր անունովն քիչ մը Քրիստոսին պատուոյն դպած է, իւր սատանայութիւններն մօտէն տեսնողները կ՚ըսէին. «Եթէ Քրիստոսին տուրքն Այս է՝ պէտք է որ քրիստոնէութիւնը թողունք»:

Մանկութեան առաջին հառաչանքն, կ՚ըսէ բարոյագէտ մը, ազատութեան համար է: Քրիստոստուրին առաջին հառաչանքը արարոդի համար եղաւ, երկրորդ հառաչանքն երեսփոխանութեան համար եւ երրորդ հառաչանքն ազգային գործերէն բնաւ չքաշուելու համար:

Երբ ճեմարանը 1843֊ին փակուեցաւ` Սամաթիոյ մէջ Սահակեան ընկերութիւն անունով ընկերութիւն մը կազմուեցաւ թաղին վարժարանը յառաջացնելու համար: Այս ընկերութեան մէջ գտնուեցաւ Քրիստոստուր, ուր ոսկերիչ ընկերներուն հետ սկսաւ աշխատիլ եւ իւր կարմիր թաշկինակն իբրեւ ժողովրդական դրօշ պարզել ամիրայութեան դէմ: Յիշեալ վարժարանին ներքին բարեկարգութիւններուն ինքը կը հսկէր, Մինեճի Անդրանիկին թողլով արտաքին յարձակումներուն դէմ մաքառիլը:

1849֊ին Փրկիչ դրին զինքը: Հոն մտնելուն պէս` շատ բարեկարգութիւններ ըրաւ: Նախ եւ առաջ խենդերն զգաստացնելու համար Թեսաւրոսի բարոյական իմաստասիրութիւնն առաւ եւ անոր մէջէն դաս տալ սկսաւ իրենց: Խենդերն իրենց շղթաներն շարժելով կը խնդային — Քրիստոստուրին խենդութեանը վրայ անշուշտ — եւ Քրիստոստուր կ՚ուրախանար եւ ինքնիրեն կ՚ըսէր.

«Եթէ չեն զգաստանար` գոնէ կը զուարճանան»:

Երկրորդ` հիւանդանոցին մէջ գտնուած որբերը սրահի մէջ հաւաքելով` Փրկչի որբանոցը հաստատեց. դասատուներ կարգեց եւ ազգային մանկտւոյն յառաջադիմութեանը ամէն հոգ եւ խնամք տարաւ, թէպէտեւ իւր յառաջդիմութեան համար ալ գիշեր ցերեկ աշխատելէն ետ չէր կենար:

Երրորդ` Հիւանդանոցին տետրակները կարգադրելու ձեռնարկեց. սակայն տոմարակալութեան շատ հմուտ չըլլալուն պատճառաւ` տետրակները խաղ խաղացին իրեն եւ սկսաւ բամբասուիլ: Շատերը կ՚ըսէին, թէ Քրիստոստուրի կոկորդն ալ մայր֊հաշիւ մ՚է, հասկցնելու համար, որ շատ հաշիւներ փոխանակ տետրակներուն մէջ անցնելու Քրիստոստուրին կոկորդն անցած են, բայց ինք, որ օրինաւորութենէ բնաւ չշեղիր, կը պատասխանէր իրենց.

—Եթէ ապօրինաւորութիւն կը տեսնաք տետրակներուն մէջ` բռնեցէք եւ պատժեցէք… տետրակները:

Չորրորդ` ճեմարանին կարասիքը եւ գոյքը հիւանդանոց փոխադրել տուաւ, ճեմարան անունն ալ հոն բերաւ եւ Փրկչի դպրոցն ճեմարան անունն առաւ: Իւր անունը բարձրացնել ուզած ժամանակը` վարժարանին անուան բարձրացման համար ալ անհոգ չմնաց: Բայց միթէ վարժարանն այդ մեծ անուան համապատասխանող արդիւնք մը ցոյց տուաւ: Այս կէտը նկատողութեան չառաւ, եւ առնելու ալ պարտաւոր չէր. այսօրուան օրս որ բանն է այն, որ իւր անուան մեծութեանն արժանի արդիւնք մը ցոյց տուած ըլլայ: Մարդերն աւելի մեծ անուն վաստկելու մոլութիւնն ունին, քան թէ մեծ մարդ ըլլալու առաքինութիւնն: Տարեկան բաժանորդագինը չվճարող մէկը կ՚ելնէ լրագիրներու մէջ հրատարակել կու տայ թէ այսինչ վարժարանին լրագիր մը նուիրած է: Չորս սիրական ունեցող օրիորդ մը` ուրիշներու խորհուրդ կը հարցունէ, թէ որ վանքը մտնէ մայրապետ ըլլալու համար: Գրավաճառի մը առջեւէն անցիր եւ գիրքերու անուններ կարդա. ինչ մեծ եւ շլացուցիչ անուններ, մարդս ինքզինքն անարժան կը դատէ այնպիսի բարձրանուն գիրքերու ընթերցողն ըլլալ. կը վախնայ գրավաճառին հարցունել անոր գինն, որպէսզի չըսուի իրեն` թէ դու չես կարող ատոր յայտնած բարձր եւ վսեմ գաղափարներն ըմբռնել. բաց գիրքը, թղթատէ զայն ու գոցէ. Աղուէսագիրքն անկէ լաւ կը խօսի: Հարուստ մը կը փափաքի առատաձեռն անուամբ կոչուիլ, բայց անմիջապէս կը հանէ հագուստները, անկողնոյն մէջ կը մտնէ եւ հիւանդ կը ձեւանայ, երբ պատուհանէն տեսնէ, որ Սովելոց Յանձնաժողովէն մէկն իւր տունը կը հարցունէ դրացւոյն: Ուրիշ մը կ՚ուզէ մեկենաս ճանչցուիլ եւ աժան գիրք գնելու համար փողոցը պտտող հրէաներուն զամբիւղը կը խառնէ: Որ մէկը թուեմ եւ ինչու ամբաստանեմ Քրիստոստուրն, միթէ այսօր թաղային բոլոր զբօսարաններն թաղային վարժարան անունը չունին:

1853֊ին հրաժարեցաւ Փրկչի հոգաբարձութենէն, 1857֊ին դարձեալ մտաւ: Ինչու ելաւ, ինչու մտաւ: Քանի որ մեր մէջ քննութիւն չկայ եւ միշտ պատուաւոր հաշտութիւն կայ, չենք կարող գիտնալ, թէ ինչու ելաւ եւ ինչու մտաւ, միայն սա կրնանք վկայել, որ քանի մը տարի ետքը Քրիստոստուր էֆենտին իւր խղճէն կը տանջուէր, անպատճառ յանցանք մը, մեղք մը գործած ըլլալու էր, որ Անձնանուէր ընկերութեան յարելով՝ ամէն կիրակի Ղալաթիա կ՚երթար եւ պանդուխտներուն ձրի դասատւութիւն կ՚ընէր: Մինչեւ այսօր, բացի Զատկի կիրակին եւ սահմանադրութեան տարեդարձի օրէն, ամէն կիրակի Ղալաթիա կ՚երթայ եւ պանդուխտ եղբայրներուն անձնանուիրութեամբ դասախօսութիւն կ՚ընէ: Կ՚ուսուցանէ իւր աշակերտներուն, թէ մարդս երբ Սիսն պաշտպանելու է եւ Էջմիածինը հարուածելու է եւ երբ վերջինը գովելով` առաջինը պարսաւելու է: Կը սորվեցնէ նաեւ, թէ երբ ծափահարելու են զինքն երեսփոխանական ժողովոյ մէջ եւ թէ երբ ճնշում բանեցնելու են ժողովոյ վրայ: Եւ որովհետեւ Այս գիտութիւններն աւելի դիւրաւ կը սորվէին աշակերտներն` երեսփոխանական ժողով կու գային եւ իրենց վարժապետը խօսել սկսելուն պէս կը ծափահարէին: Փառասիրութիւնն եթէ խենդութիւն չէ, գոնէ զմեզ երբեմն խենդութեան կը մղէ: Ամէն դերասան, կ՚ըսէ, Ժան Ժաք Ռուսո, ծափահարուիլ կ՚ուզէ, մեր երեսփոխաններն ինչու չունենան Այս փափաքն: Որչափ երեսփոխաններ կը գտնուին, որ օրականով մարդ կը վարձեն ժողովոյ մէջ ծափահարելու համար զիրենք երբ խօսին, երեսփոխաններ, զորս այն ատեն պէտք էր ծափահարել, երբ չեն խօսիր: Որչափ շողոքորթութիւններ, քանի տակառ գինիներ կեցցէ ի մը համար: Ի սկզբան կեցցէ ֊ներն իրաւ շատ սուղ կը ծախուէին, բայց հիմա, որ Այս ապրանքն վաճառողները շատցած են` գաւաթ մը օղի չորս կեցցէ ծախու կ՚առնուի: Համրն իսկ գաւաթ մը խահուէով պերճախօսութեան մրցանակ կառնէ մեր երեսփոխանական ժողովոյ մէջ: Ելնենք սակայն հիմա Այս ժողովէն, ուր քիչ մը ետքը պիտի մտնենք:

Քրիստոստուր տնտեսագիտութեան դաս ալ կու տայ իւր աշակերտներուն, սակաւապէտութեան կը հրաւիրէ զանոնք, յորդորելով՝ որ քիչ ծախք ընեն: Հարուստները, կ՚ըսէ, եթէ տասը փարայ ով կ՚անցնին կամուրջէն, դուք հինգով անցնելու էք, տասը վճարելն ձեզի համար շռայլութիւն կը համարուի: Տնտեսագիտութենէն ետքը բարոյականութեան վրայ կը խօսի, Այս դասէն ետքը կու գայ աշխարհագրութիւն, որուն կը յաջորդէ թուաբանութիւն:

Անձնանուիրութեան սահմանն ընդարձակելու կամ սահմանէն անդին անցնելու համար 1867֊ին Սեբաստիա մեկնեցաւ եւ շատ գիւղեր ու քաղաքներ շրջելէն ետքը` Պոլիս վերադարձաւ: Բոլոր շրջագայած քաղաքներու մէջ Անձնանուէր ընկերութեան նպատակն գործադրել աշխատեցաւ, հետը տանելով գրքեր եւ թուղթեր, որոնցմէ ամէնուն կը բաշխէր եւ երբեմն ալ իր ձիուն կու տար, որ անօթութենէն չմարի:

1870֊ին երեսփոխան ընտրուեցաւ: Մինչեւ այսօր բացակայ եղած չէ եւ եթէ օր մը ս. պատրիարքն ժողովն Այ֊Սթեֆանոս կամ Չաթալջա տանի` հոն ալ առաւօտուն կանուխ կ՚երթայ եւ ներկայ չգտնուողներուն վրայ օրինաց խստութիւնը գործադրելու համար առաջարկութիւն մը կը ներկայացունէ: Օրինաց մասին այնքան ճշտութիւն կը պահէ, որ եթէ երեսփոխանին մէկն քովէն իւր որպիսութիւնը հարցունէ` ամէն հարցում, կ՚ըսէ, պէտք է գրաւոր ըլլայ եւ դիւանին ուղղուի: Ամէն նիստի մէջ խօսք կ՚ուզէ եւ կ՚առնէ. եւ իւր խօսքը չվերջացներ` առանց քուէ առաջարկելու. քուէն իւր վերջաբանութիւնն է: Շատ անգամ, որ ատենապետի սով կ՚ըլլայ` իբրեւ երիցագոյն երեսփոխան` ատենապետ կ՚ընտրուի:

Աւելորդ է ըսել, թէ սովն քարերէ դիւրամարս կերակուր կը շինէ: Ատենապետութեան աթոռին վրայ բազմելուն պէս՝ զանգակին կը դիմէ: Յայտնի է, որ զանգակին պաշտօնն է ընդհանրապէս լռեցնելու հարկադրել այն երեսփոխանն, որ խնդիրէն կը շեղի եւ ի կարգ չգար. Քրիստոստուր էֆենտին այնքան չարաչար կը գործածէ զանգակն, որ կը հնչեցունէ զայն երեսփոխանին ի կարգ գալէն ետքն ալ եւ կը ստիպէ զմեզ ըսել, թէ զանգակ մ՚ալ պէտք է ատենապետին զանգակն ի կարգ հրաւիրելու համար: Ատենապետութեան մէջ խօսք կու տայ միայն անոնց, որոնք իւր կուսակցութենէն են, եւ Այս եղանակաւ վրէժ կը լուծէ բոլոր այն երեսփոխաններէն, որոնք ժամանակով համարձակած են իրեն կարծեացը դէմ խօսելու: Քուէի կը դիմէ առանց սպասելու, որ խնդիրը լուսաբանուի, եւ իրաւունք ալ ունի, քանի որ քուէն պիտի որոշէ ամէն բան եւ քանի որ ձախակողմեան մը չզիջանիր հաւանութեան քուէ տալ աջակողմեանի մը մէկ առաջարկութեան, ինչ հարկ կը մնայ երկու ժամ շատախօսութիւն ընելու: Երեսփոխանութեան որչափ սիրահար ըլլալն ցոյց տալու համար, բաւական կը համարինք հոս յիշել, որ երբ երեսփոխանութենէն ելնել պէտք եղաւ` պարզապէս յայտնեց, թէ տեղէն չպիտի երերայ, մինչեւ որ տեղն ուրիշ մը չգայ: Իսկ երբ տեսաւ, որ անպատճառ ելնել հարկ է` բոլոր թաղերը պտտելով` ոմանց ոտները համբուրելով, ոմանց վերարկուն պագնելով, յաջողեցաւ նորէն երեսփոխան ընտրուիլ: Առաջուան պէս շատ չխօսիր հիմա. նախ` անոր համար, որ ատենաբաններն բեմն երթալու են, հոն խօսելու են, եւ ինքն մէկ երկու ժամ ոտքի վրայ կայնիլ չուզեր. եթէ սովորութիւն ըլլար, որ երեսփոխաններն պառկելով ատենաբանէին` բնաւ չէր լռեր. երկրորդ` անոր համար, որ կարծիքներն հասունցնելու համար այնքան պահած է զանոնք, որ կէսը փտեր է եւ կէսը միայն կրնայ ուտուիլ, եւ ան ալ ծերերէն:

1872֊ին Վարչութեան քաղաքական ժողովոյ անդամ եղաւ: Իրեն պաշտած սահմանադրութեան ոգոյն հակառակ` ներքին կանոնադրութեամբ եւ իւր կիրքովն մեծ դեր խաղաց Սամաթիան տակնուվրայ ընելով: Քաղաքական ժողովն, որ տասնըչորս անդամներէ բաղկացած էր` վեց իջած էր, որոնց մէջ կը գտնուէր նաեւ ինքն եւ մահկանացուներուս անծանօթ սահմանադրութեամբ կը վարէր իւր պաշտօնը: Այս մարդն այնչափ անգթաբար տանջեց Սամաթիացիներն, որոնք իրենց վարժարաններուն Այս մարդուն շնորհիւ փճանալը տեսնելով, հատուցին իրենց համբերութիւնն, եւ օրինաւորութենէ յուսահատելով ապօրինաւորութեան դիմելու ստիպուեցան, պատրիարքարանի վրայ յարձակելով վար առին զինքն, որ մշեցիներ բերել տուած էր նոյն օրը սամաթիացիները ծեծել տալու համար: Քաղաքական ժողովէն իյնալուն պէս իւր ընկերներովն Խրիմեանի տապալելու գործոյն ձեռք զարկաւ: Այս խնդրոյն մէջ Մինեճի Անդրանիկի ընկերն ծանօթացուց զինքն ազգին, որ շատ աղէկ հասկցաւ, թէ Այս մարդն օրինաւորութիւն ըսելով` իրեն նարկիլէն կը հասկնար:

1874֊ին ելեւմտական հոգաբարձու եղաւ, ինչպէս որ պաշտօնի գլուխ անցան կամ բարձրացան, կամ սուրբ քաղաքին հաշիւները քննելու համար` երկու հարիւր ոսկի առին, կամ գողութիւն ըրած ըլլալու համար` վանահայր անուանուեցան բոլոր այն անձերն, որոնք մատ ունէին Խրիմեանը գահընկէց ընելու գործոյն մէջ: — Կը ցաւինք, որ առիթն միշտ կը ներկայանայ եւ անաչառութիւնն միշտ կը ստիպէ զմեզ Այս ճշմարտութիւնը կրկնելու: — Եօթանասուն հազար դահեկան պարտք ունէր պատրիարքարանն Այս թուականին — թէպէտեւ չենք յիշեր թուական մը` ուր ազգային սնտուկն առնելիք ունենայ: — Այս պաշտօնին գլուխ անցնելուն պէս` սկսաւ խորհիլ, թէ ինչ հնարք բանեցնելու է վճարել եօթանասուն հազար դահեկանի պարտքն, երբ սնտուկին մէջ եօթ լումայ չկայ: Քանի մ՚օր խորհելէն վերջը գտաւ, որ Այս պարտքերն ընդհանրապէս կը վճարուին… չվճարուելով. ուստի հրաման տուաւ գանձապետին, որ եթէ պարտատէրները գան եւ դրամ պահանջեն` բան մը չխօսին, պատրիարքարանի պաշտօնեաներու ամսական չվճարեն, վերջապէս սնտուկէն դրամ չհանեն դուրս:
Հացագործը հետեւեալ օրը կու գայ գանձապետին.

—Բարի լոյս:

Գանձապետը գրով կը զբաղուի:

—Բարի լոյս:

Գանձապետը մայր հաշիւէն թուղթ մը կը դարձունէ:

—Բարի լոյս:

Գանձապետն համր է:

—Բարի լոյս, կը պոռայ հացագործը:

—…

Մսավաճառը կու գայ.

—Բարի լոյս:

—…

Նպարավաճառը վազելով կը հասնի.

—Ինձի ալ ստակ տուէք այսօր:

Գանձապետը կը ստիպուի յայտնելու, թէ ինքն հրաման ընդունած է դրամի վերաբերեալ խօսքերու մէջ չմտնել:

Պարտատէրերը քիչ մը կը պոռան: Եղելութիւնը կ՚իմանայ Քրիստոստուր էֆենտին, որ կը յայտնէ իրենց, թէ առանց ժողովոյ հրամանին, գանձապետը ստակ չկրնար տալ:

—Ժողովն երբ հրաման պիտի տայ, որ վճարուի:

—Երբ որ գումարուի:

—Երբ կը գումարուի:

—Երբ գումարման պէտքն զգացուի:

—Երբ կը զգացուի Այս պէտքը:

—Երբ հրաւէր ղրկուի:

—Երբ կը ղրկուի հրաւէրը:

—Երբ որ հրաւիրագրերը գրուին:

—Երբ կը գրուին:

—Երբ զանոնք գրող պաշտօնեային ամսականը վճարուի:

—Երբ կը վճարուի:

—Երբ սնտուկին մէջ ստակ գտնուի:

Այս կտրուկ պատասխաններով պարտատէրերուն պատկառանք ազդելէն ետքը զգաց` թէ բնաւ բան չվճարելն անկարելի է. ուստի սկսաւ երբեմն փոքրիկ, երբեմն մեծ գումար մը զեղչելով, երբեմն ալ բոլորովին զեղչելով՝ զանոնք գոհացնել: Միւս կողմէն աւելորդ պաշտօնեաներուն, ինչպէս նաեւ պատրիարքարանի ձիերուն, ճամբայ տուաւ: Ահա Այս էր ծրագիրն, որով եօթանասուն հազար դահեկան պարտքը վճարելէն ետքը` յաջորդներուն թողուց, որ նորէն երկու հարիւր ութսուն հազար դահեկան պարտք գոյացնեն, եւ 1877֊ին նորէն ելեւմտական հոգաբարձութեան կոչուի այդ պարտքն ալ սրբելու համար: Պէտք է հոս յիշել, թէ կնճռոտ հաշիւներու մէջ սրբած է շատ պարտքեր, որոնք յաջորդ ելեւմտականի օրով վճարուած են: Այսուամենայնիւ, իւր կարողութեանը չափ ծառայած է ազգին Այս ճիւղին մէջ, ուր յաջողելու համար մարդս ճարպիկութիւն ունենալու է պարտք չվճարելու:

Այս պաշտօնէն հրաժարելէն ետքը` Քրիստոստուր էֆենտի սկսաւ արձակ համարձակ ազգին չարիք հասցունել, եւ չարիք հասցունելուն համար ալ ամսական առնել: Նախ` Իսկիւտարու ս. Կարապետի վարժարանին մէջ տեսչութեան պաշտօն ստանձնեց, քիչ մը ետքը Սուրբ խաչի դպրոցին մէջ եւ ետքն ալ Իճիտիէ, Կարակեօմրուկ եւ այլն: Այս յանցանքն մեծ էր, որովհետեւ յայտնապէս կը գործէր եւ ամսականով: Յիշեալ թաղերու թաղականներն իրմէ աւելի յանցանք ունէին, գործելու ստիպելով զինքն այնպիսի պաշտօնի մը մէջ, որուն բոլորովին անծանօթ է: Մարդս իւր սահմանէն դուրս անգիտութեամբ աւելի վնաս կը հասցունէ, քան իւր սահմանին մէջ՝ գիտութեամբ:

Քրիստոստուր էֆենտին ազգին բարիք ալ ըրած է, չարիք ալ հասցուցած է իբրեւ սխալական մարդ: Անձնանուէր ընկերութեան մէջ մեծ ծառայութիւն ըրած է մեր պանդուխտ եղբայրներուն դասախօսութիւն ընելով. բայց ասկէ աւելի մեծ ծառայութիւն մ՚ալ ըրած է, որ անուրանալի է, եւ որուն համար ազգն իրեն երախտապարտ է, եւ Այս մեծ ծառայութիւնն ալ սա է, որ ամուսնացած չէ եւ զաւակ չունի: Ազնուապետութեան թշնամի է, թէպէտ եւ ժողովրդեան ալ շատ բարեկամ չէ: Իւր կիրքերն այնչափ ծայրայեղութեան կը տանին զինքն, որ մէկ անձէ վրէժ լուծելու համար այն անձին բնակած քաղաքը կրակի կու տայ, եւ իւր նարկիլէ ին յարմար կրակ կը փնտռէ այնտեղը:

Նիհար կազմով, միջին հասակով, ճերմակ մազերով մարդ մ՚է Քրիստոստուր էֆենտին: Մօրուքը մտքին պէս է, կարճ է: Ձմեռն այնչափ զգեստ կը հագնի իրարու վրայ, որ կասկած կու տայ ծխախոտի վարչութեան պաշտօնեաներուն, որոնք իրեն ծոցը կը խուզարկեն ծխախոտ գտնելու համար, բայց Ընդհանուր ժողովոյ ատենագրութիւններէն ուրիշ բան չեն գտներ: Ինքը պճնասէր չէ եւ շատ անգամ այնչափ անկանոն կերպով կը հագուի, որ եթէ արտի մը մէջ գտնուի` խրտուիլակ կը կարծուի: Եթէ կան փափաքողներ զինքը ճանաչելու, կը հրաւիրուին յիշել դէմքն այն մարդուն, որ ստիպողական գործ մ՚ունենալով իր երթալիք տեղը շուտ հասնելու համար` իւր չգիտցած մէկ փողոցին մէջ կը մտնէ եւ հինգ հարիւր քայլ առնելէն ետքը կը տեսնէ, որ այդ փողոցն անել է:

ԳՐԻԳՈՐ ԷՆՖԻԵՃԵԱՆ
Կ՚աւանդուի թէ երկար տարիներէ յետէ վիճաբանութիւն մը բացուած էր աստուածաբաններու մէջ Աստուածաշունչին այն խօսքին վրայ, որ կ՚ըսէ. «Ստրկացաւ Աստուած զի արար զմարդն ի վերայ երկրի»: Իւրաքանչիւր դպրոցին աշակերտներն իրենց ուզածին պէս կը մեկնէին այդ պարբերութիւնն: Ոմանք սա բացատրութիւնը կու տային, թէ Աստուած չէր գիտեր, որ մարդն մոլութիւններու մէջ պիտի խեղդուէր: Ուրիշները կը պնդէին, թէ Աստուծոյ խղճին դպած էր մարդու գոյութիւն տալով` անոր խեղճութեան պատճառ ըլլալն: Վիճաբանութիւնն երբ այսպէս կը շարունակուէր, եւ ահա 1840֊ին Գրիգոր Էնֆիեճեան կը ծնէր Տիգրանակերտի մէջ: Երախային ծննդեան չորրորդ օրն մկրտութեան հանդէսը կը կատարուէր եկեղեցւոյ մէջ, ուր կը գտնուէին երկու վարդապետներ: Արարողութիւնն լմննալուն պէս, Այս վարդապետներէն մին իւր ընկերոջը դարձաւ եւ հարցուց.

—Կրցար գուշակել, թէ ինչու զղջաց Աստուած` մարդն ստեղծած ըլլալուն համար:

—Դժբախտաբար այո, պատասխանեց միւսն, իւր կանխատեսութեամբն Աստուած գիտէր անշուշտ, որ Էնֆիեճեան մը պիտի գար աշխարհ:

Այն թուականէն ի վեր, կ՚ըսեն, լուծուած է Այս խնդիրն եւ հիմա բոլոր աստուածաբաններն իրաւունք կու տան Աստուծոյ: Եթէ Աստուած զղջացած է մարդն ստեղծելու համար, որչափ աւելի զղջացած է արդեօք զայն իւր պատկերին համեմատ ստեղծած ըլլալուն համար: Իսկ մենք, մեր սովորութեան համեմատ, աստուածաբաններու թողլով Այս խնդիրներու լուծումն, կը դառնանք մեր նիւթին:

Հետաքրքիր ընթերցողն կը փափաքի հարկաւ գիտնալ, թէ ինչպէս եկաւ աշխարհ Գրիգոր Էնֆիեճեան:

Փառք կու տանք Աստուծոյ, որ 1840֊ին կառք չկար Տիգրանակերտ. եթէ ըլլար՝ աշխարհ գալուն պէս պիտի ըսէր Այս երախան.

—Մէկ ոսկի տուէք կառքի վարձք, հիմա Բարձրագոյն Դռնէն եկայ:

Այսպիսի խօսք մը ըրած չէ, ոչ ալ կառքի վարձք առած է աշխարհ գալու համար, վասն զի պատրիարքարանի հաշուետոմարներու մէջ ասանկ գումար մը նշանակուած չէ:

Առանց Օլենտորֆ կարդալու` վեց ամիսէն խօսիլ սկսաւ. ստակ կ՚ուզեմ, ինձի անուշ բերէք, կերակուր տուէք խօսքերն այնպէս կը գործածէր, ինչպէս մենք կը գործածենք բարի լոյս, Աստուծոյ բարին: Շատ անգամ կ՚ըսէր. հաց կ՚ուզեմ, հիմա կ՚ուզեմ, եւ Այս պահանջումը իւր ծնողացը կը յիշեցունէր. կնիկ կ՚ուզեմ, հիմա կ՚ուզեմ:

Իւրաքանչիւր մարդ իւր վրայ կ՚ունենայ անդամ մը, որով սիրելի կ՚ըլլայ ուրիշներուն: Մին իւր ձեռներովն, միւսն իւր ականջներովն, ուրիշ մը իւր բերանովն, չորրորդ մը իւր ուղեղովն համակրութիւն կը գրաւէ: Էնֆիեճեանը սիրելի ընող անդամն լեզուն էր, որուն շատերը սիրահարած էին:

1840֊ին Տիգրանակերտի մէջ նոր սկսած էր բարեկենդանի ատեն դիմակ անցունելով տունէ տուն պտտիլը: Քանի մը երիտասարդներ կը փափաքին, որ դիմակ մ՚անցունեն Էնֆիեճեանին, որ դեռ մէկ տարեկան էր, եւ մէկտեղ պտտին: Պզտիկ տղաներու համար դիմակ ուսկից գտնելու է, սովորութիւն եղած չէ մինչեւ հիմա, որ պզտիկ տղաներն դիմակ կրեն: — Աղօթենք, որ գոնէ Այս սովորութիւնն տղաներու մէջ մուտ չգտնէ, որպէսզի կարող ըլլանք անդիմակ դէմքեր տեսնելու: — Երիտասարդներն վերջապէս կ՚որոշեն, որ իրենք շինեն հատ մը եւ անմիջապէս պզտիկ դիմակ մը կը շինեն եւ Այս տղուն երեսը կ՚անցունեն: Աղուոր դիմակ, ազգասիրութիւն բուրող դիմակ մը: Կարաւանը ճամբայ կ՚ելնէ եւ քանի մը փողոց դառնալէն ետքը պզտիկ դիմակաւորին դիմակը կ՚իյնայ. դերձանը շատ բարակ ըլլալով բրդած էր: Նորէն կը կապեն, նորէն կը բրդի: Փողոցի մէջ կայնած երբ Այս երիտասարդներն կը խորհէին իրենց ընելիքին վրայ, ատաղձագործ մը՝ որ նոյն գիշերը խանութին մէջ կ՚աշխատէր, կարծելով թէ գողերն կը խորհրդակցին փողոցը` խանութէն դուրս կը նետուի եւ կը սկսի զանոնք դիտել: Երիտասարդներն ատաղձագործին կը մօտենան եւ իրենց ցաւն կը յայտնեն անոր, որ շուտ մը խանութը կը մտնէ եւ քանի մը վայրկենէն դուրս կ՚ելնէ պնակ մ՚ի ձեռին: Դիմակը կ՚առնէ եւ ետեւը առատօրէն սոսինձ քսելէն ետքը` տղուն երեսը կը փակցունէ եւ խումբը կը ճամբէ: Բաւական կը զուարճանան նոյն գիշեր: Երբ իրենց տուները կը դառնան` ամէնքն ալ, ինչպէս օրէնք է, իրենց դիմակներն վար կ՚առնեն, բայց մանուկն Էնֆիեճեան չկրնար իրենը հանել, վասն զի սոսինձով փակցուած էր եւ անհնար էր քաշել հանելն առանց երեսը պատռելու: Բարեկամները խորհելով, որ դիմակը հանելու համար երեսը պատռելը դարմանն չար քան զախտն պիտի ըլլար` թող տուին, որ դիմակը մնայ, յուսալով միանգամայն, որ տղուն դէմքը քանի մեծնայ դիմակն ինքնիրեն կ՚իյնայ: Իսկ Էնֆիեճեան, որ մանկական հասակին մէջ վարժուած էր դիմակ կրելու, չհանեց եւ ստիպուեցաւ կրել այն ազգասիրութեան դիմակն մինչեւ մօտ ատեններս:

Յայտնի բան մ՚էր, որ խելօք չնստող տղաները մեր մէջ ընդհանրապէս ուրիշին տուները կը ղրկուին. հռովմէական ազգայիններու մէջ ալ սովորութիւն է, քիչ բացառութեամբ, վանք ղրկել այն ամէն տղաները, որ տունը տակնուվրայ կ՚ընեն, Էնֆիեճեանի ծնողքն իրենց զաւակին բարիք ընելու եւ ազգին չարիք հասցնելու համար վանքէն ուրիշ տեղ մը չէին կրնար դնել զայն:

1856֊ին Լիբանան Զմմառի վանքը կը մտնէ, հոն եւրոպական լեզուներու աշխատած ժամանակը չմոռնար նաեւ ուսանելու տաճկերէն լեզուն, զոր ինչպէս կը վկայեն, ձեռք կը բերէ այնչափ, որչափ որ պէտք է դիմացինը շողոքորթելու համար: Շուրջ վեց տարի յիշեալ վանքին մէջ իրեն հարկաւոր եղած բաներն սորվելէն ետքը՝ Գրիգոր Ը. Կաթողիկոսէ վարդապետ կը ձեռնադրուի: Սեւ հագուստներու մէջ փաթըտուելէն մէկ երկու տարի ետքը` Եւդոկիա կ՚ուղեւորի, ուր շատ ընդունելութիւն չգտներ: Գերապայծառ Անտոն Հասունեան, որ Եւդոկիոյ կողմերը կը գտնուէր նոյն թուականին, կ՚աղաչուի հետն առնել տանիլ Էնֆիեճեանն: Հասունեան կ՚ընդունի իրեն եղած աղաչանքն եւ կը հրամայէ Էնֆիեճեանին պատրաստութիւն տեսնել ճամբայ ելնելու համար: Ասկէ ծնունդ կ՚առնու ահա այն թշնամութիւնն, որ մինչեւ այսօր կ՚ապրի Այս երկու սեւ գլուխներու մէջտեղը:

1866֊ին Կ. Պոլիս կու գայ — Մաքսատունէն ինչպէս թող տուին, չգիտենք — եւ կը սկսի զինքն ծանօթացնել այն քարոզներով, զորս կու տար Բերայի սբ. Աստուածածնայ եկեղեցւոյն մէջ: Բարձր ձայն մը ունենալու համար ժողովուրդը խուռն բազմութեամբ կը դիմէր անոր քարոզն կամ, լաւ եւս, ձայնը լսելու համար, ինչպէս մենք կ՚երթանք երբ տեղ մը աղէկ երգիչ մը տեսնենք: Քարոզներուն մէջ միշտ ազգային ոգւով շարժելու կը ճգնէր ժողովուրդն, եւ գաղտնապէս Հասունեանի դէմ կը մաքառէր ազգային իրաւունքներու պաշտպան կանգնելով: Ժողովուրդն, որ շատ անգամ կը խաբուի, սիրեց Այս ազգասէր քարոզիչն, որուն բերանը Դիոգինէսի կարասին բերանին պէս երբեմն հարաւային կողմը, երբեմն ալ հիւսիսակողմը կը դառնար:

Այս եղանակաւ ժողովուրդը շահեցաւ, եւ Հասունեան խաղին մէջ մեծ դեր կատարեց:

—Ինչ դեր կատարեց, կը հարցունէ մին:

—Ազնուական հօր դեր խաղաց, կը հարցունէ ուրիշ մը:

—Հակառակորդի դեր:

—Սպասաւորի դեր:

—Սիրահարի դեր:

Ամէնն ալ կատարեց, բայց կ՚աղաչեմ, մի ընդմիջէք խօսքս:

1870֊ին թեւերը սոթտելով ազգային գործերուն մէջ մտաւ… կառքով: Քաղաքականութիւնն արդէն նպաստաւոր էր Հակահասունեան դատին — այն թուականին քաղաքականութիւնը Հակահասունեանները քաթոլիկ կը ճանաչէր, մինչդեռ հիմակուանը Հասունեանները քաթոլիկ կ՚ընդունի — եւ Էնֆիեճեան Այս առիթէն օգուտ քաղելով` կը քաջալերուէր եւ յանդգնութեամբ Բ. Դռնէն կը պահանջէր ազգին իրաւունքներն, զորս… արդէն ունէր ազգը: Ճանչցուց զինքն բոլոր բարձրաստիճան պաշտօնատարներու, որոնցմէ ոմանք լաւ ընդունեցին զինքն եւ ոմանք ալ բնաւ չընդունեցին: Ամենաչնչին բաներու վրայ տեղեկութիւն առնելու համար Բ. Դուռը կը վազէր, եւ առանց քաշուելու Արտաքին գործերու պաշտօնէին նստած սենեակը կը մտնէր, հարցնելու համար, թէ ժամը քանիին շոգենաւ կայ Իսկիւտարի համար: Երբ Բ. Դռնէն հրաման եղաւ, որ եկեղեցիներն Հակահասունեանց յանձնուին` ինքը ժողովրդեան գլուխն անցնելով, գնաց տիրեց եկեղեցիներու, զորս տարի մը առաջ նորէն ձեռք անցուց Հասունեան:

Այսպէս ազգային գործերուն ղեկավարութիւնն ստանձնեց — ես իւր ղեկավարութեամբը Սամաթիայէն Քումքաբու նաւակով երթալու կը վախնամ — եւ իրեն պաշտպան գտաւ մէկ երկու ամիրաներ, զորոնք այնպէս կը գործածէր` ինչպէս կը գործածէ Խասգիւղ բանող շոգենաւի մը նաւապետ` շոգենաւին սուլիչը. չուանը քաշելուն պէս սուլիչը կը սուլէ: Այս ամիրաները չխորհեցան, կամ, աւելի ճիշտը, պակաս խորհեցան Քիւբելեանը պատրիարք ընտրելով: Ինչու ընտրեցին Քիւբելեանը: Վասն զի թշնամի էր Հասունեանին մասնաւոր գործի մը համար, ինչպէս է Էնֆիեճեանը: Այս թշնամութեան պատճառն վերնալուն պէս բնական էր, որ թշնամութիւնը տեղի տար հաշտութեան, ինչպէս որ եղաւ: Այսպիսի պարագայի մէջ Հասունեանին ոչ թէ անձին, այլ սկզբունքին հակառակ եւ միանգամայն ողջամիտ ու անշահասէր մէկը գտնել պէտք էր: Եթէ կար ասանկ մէկն ու չընտրեցին՝ շատ ողբալու պարտաւոր են, իսկ եթէ չկար՝ բնաւ չողբան Քիւբելեանն ընտրելուն վրայ, վասն զի ուշ կամ շուտ պիտի կորսնցունէին իրենց դատը: Սակայն Այս ընտրութեան մէջ ալ մեծ դեր խաղացած է Էնֆիեճեանն, որ ամիրաներու ընտրելի ներկայացուց Քիւբելեանն, որ պատրիարք եղաւ եւ վերջը կամովին հրաժարելովը վերջին հարուածը տուաւ Հակահասունեաններուն:

Որչափ որ պատրիարքը Քիւբելեան էր` գործողն Էնֆիեճեան էր, ազգին գործերը… խառնակելու համար: Պատրիարքարանի սնտուկին մէջ դրամ չկար, վարչութիւնը կ՚աշխատէր ազգին ներքին վիճակը բարւոքելու եւ Էնֆիեճեան կառքէն վար չէր իջնար:

«Բարի լոյս, ոսկի մը տուէք կառքի վարձք: Աստուծու բարին, վաղը Բ. Դուռը պիտի երթամ, երկու ոսկի տուէք»: Ասոնք էին ահա իւր տէրունական աղօթքը: Ազգը լաւ կ՚ընէր, եթէ Բ. Դռան մէջ սենեակ մը ուզէր Էնֆիեճեանին համար եւ ազատուէր երթեւեկութեան ծախքէն: Սնտուկն անկարող իւր եկեղեցականներն հոգալու` կը սնուցանէր Էնֆիեճեանի վարձած կառքին ձիերը, որք ազգին բաւական եկամուտը փճացուցին եւ աղէկ կերան ու խմեցին դատին շնորհիւ: Հոս դնել արժան կը դատենք այն տեղեկութիւններն, զորս խնդրած եւ ստացած ենք մեր բարեկամներու մէկէն, որ ճշմարտախօսութեան համբաւ կը վայելէ: «Գիտնալու է, կը գրէ մեզ մեր բարեկամը, որ Այս մարդուն համար չկայ կաթողիկոս, պատրիարք, սիւնհոդ, աթոռակալ, վարչութիւն եւ երեսփոխանութիւն: Ընկերութեանց հակառակ է: Երբ վարչութիւնն բարեկարգութեանց կը ճգնէր, Էնֆիեճեան իւր շռայլ ծախքերով կը ծանրանար վրան: Երբ կղերը ազգօգուտ կանոնադրութիւններ կը սահմանէր, ասի մէկ երկու ամիրայից կռթնած կը տապալէր արմատէն ինչ որ շատ աշխատութիւններով շինուած էր: Վերջապէս քիչ օգուտ եւ մեծ վնաս տուած է Հակահասունեանց իւր անխոհեմ բնութեամբն եւ վարուքը. եւ այսօր Բերա Ոսկեբերան եկեղեցւոյ մեծ ժողովրդարանն իրեն սեփականած` փառաւորապէս հանգիստը կը վայելէ: Այս անձին անունն մեծ հռչակուեցաւ, բայց չունի գովեստի գործ մը ամենեւին…: Իւր ազնիւ եղբարցը չնմանիր… իւր Միաբանութիւնը չսիրեր զինքը իւր կրքոտ բնաւորութեանը համար: Խոհեմութիւն բառն իրեն համար նշանակութիւն չունի, ամէն գործերը գահավիժական են: Խնդումն ու լացը մէկ վայրկեանի մէջ կը տեսնուի աչքերուն վրայ… վերջապէս իւր… գործողութիւններովն ազգին եւ ընդհանուր կղերին շատ վնասած է:

Այս ընթացքովն Հակահասունեաններուն վնասելէն ետքը փափաքեցաւ ուրիշ գործի մը ձեռնարկել, վասն զի Էնֆիեճեան, գործունեայ մարդ, վայրկեան մը չկրնար առանց գործի ապրիլ, միշտ զբաղած ըլլալու է: Անտոնեան միաբանութիւնն իւր ճաշակին հակառակ էր, ուստի պէտք էր ջնջել զայն, բայց ջնջելու համար ծրագիր մը պէտք էր: Էնֆիեճեան շինեց այդ ծրագիրն, որով կը յայտնէր, թէ բոլոր անմիաբանութիւններն Զմմարու մէջ միանալու էին: Վէճ մը ծագեցաւ երկու միաբանութիւնների մէջ: Հակահասունեաններն իրենց մէջ երկուքի բաժնուեցան, կղերն իրարու դէմ ելաւ եւ Հասունեան սկսաւ զուարճանալ: Այս խնդրոյն մէջ է, որ Էնֆիեճեանի դիմակն վար առնուեցաւ եւ երեսը քիչ մը պատռեցաւ, բայց ինքը չկարմրեցաւ, կարմիրի վրայ գաղափար չունի. մանաւանդ թէ քաջ մարդ է. իւր գրածը, կ՚ըսէ Ծերենց, կ՚ուրանայ առանց քաշուելու:
Միշտ կը խոստանայ, եւ եթէ այսօր երթաս եւ իրմէ տեղեկութիւն խնդրես` կը պատասխանէ.

—…Էֆենտին խօսք տուաւ քանի մը օրէն Հասունի ձեռքէն առնել պատրիարքական հրամանագիրն եւ մեզի տալ:

Թեթեւամիտները կ՚ըսեն.

—Ինչ գործունեայ մարդ:

Ողջամիտները կը մրմռան.

—Ինչ գործունեայ սուտ:

1877֊ին Միտհատ փաշայ Օսմանեան երեսփոխանական ժողով հրաւիրեց բոլոր հպատակ ազգերու գլուխներն, որ կարծիք յայտնեն պատերազմինք թէ ոչ ի վրայ, Էնֆիեճեան խօսք առնելով ատենաբանութիւն մը ըրաւ, որով հասկցուց թէ ոչ միայն պէտք էր պատերազմիլ, այլ նաեւ հարկ էր անպատճառ կուրծքէն զարնուիլ, կռնակէն զարնուիլն չընդունիր: — Շատ քաջալերական էր Այս խօսքն, թէպէտեւ աւելի աղէկ կ՚ըլլար եթէ ըսէր, պէտք է կուրծքէն զարնենք, եւ ոչ թէ զարնուինք: Այս վերջինը քիչ մը մութ էր. շատերն այնպէս հասկցած էին, թէ Էնֆիեճեան գիտէր թէ մեր զօրքերն անպատճառ պիտի զարնուէին եւ անոր համար որ կողմէն զարնուելու համար հրահանգ կու տար, թէպէտեւ պէտք չէ ուրանալ, որ Էնֆիեճեան վերջէն չբարկացաւ այն զինուորներուն դէմ, որոնք թեւէն կամ սրունքէն վիրաւորուած էին, եւ Այս կերպով մատնեց զինքն ցոյց տալով, որ կուրծքէն զարնուիլը պերճախօսութեան համար գործածած էր: Իրաւունք ալ չունէր, կարծենք, մեռնելու գնացող մարդերու պայման դնել եւ ստիպել զիրենք, որ իրենց կուրծքէն զարնուին: Այս ատենաբանութիւնն շատ ծափահարութիւն վաստկեցաւ եւ Էնֆիեճեան վարձքն առաւ սիրելի ընելով զինքն իրեն… անծանօթներուն:

Լեզուն` որուն պարտի իւր բոլոր համբաւն, քիչ մնաց, որ Վատիկանու ժողովոյ մէջ փորձանք բերէր գլխուն: Կը զրուցուի, թէ վերջին անգամ Հռովմէն ծպտեալ փախաւ Կ. Պոլիս. եթէ ձերբակալուէր` չգիտցուիր, թէ որ վանքին մէջ պիտի առնէր շունչը:

Իբրեւ խմբագիր եւս ոչ նուազ յաջողակութիւն ունի ուրիշներն յանիրաւի ձաղկելու մասին:

Շատ յօդուածներ գրած է Մեճմուայի մէջ, եւ շատ տետրակներ հրատարակած է առանց ստորագրութեան: Ինքն է, որ լրագիրներու մէջ յարձակեցաւ Ապտուլլահ մեծ. Միքայէլ էֆենտիին վրայ, զոր վիրաւորեց, կ՚ըսեն, առանց իրաւունք ունենալու:

Իբրեւ բանահիւս չենք կարծեր, որ մեծ արժէք ունենայ: Ոչ միայն չենք կարծեր, այլ կրնանք պնդել, որ տաղաչափութիւն ընելու անկարող է, վասն զի իրեն համար չափ, կշիռ, ոտք նշանակութիւն չունին: Նոյնայանգ ոտանաւոր մ՚ալ չկրնար գրել, վասն զի իւր գործերէն հաստատուած է որ գործի մը վախճանը բնաւ չխորհիր: Արձակի մէջ միայն կը յաջողի:

Էնֆիեճեան, ինչպէս ըսինք, գործող մարդ մ՚է. եւ եթէ աշխարհական մնար` աւելի օգտակար կրնար ըլլալ քսանըհինգ երեսուն աղուորիկ զաւակներ ընծայելով ազգին, վաճառականութիւնը ծաղկեցնելով, ուրիշներէն փոխառութիւն ընելու դիւրին ճամբան սորվեցունելով: Չենք կարող ըսել` թէ Այս անձն բնաւ ազգասիրութիւն չունի, բայց միայն կը խորհինք, թէ կատուն մուկ բռնելու պատրաստուած ժամանակը իւր տիրոջն բարութիւն ընելու կը խորհի, թէ իւր փորը կշտացնելու:

Եթէ քիչ մը իւր տարիքն առնելով՝ Էնֆիեճեան իւր եռանդն եւ կիրքը քիչ մը զսպէ ու խելքով գործել սկսի, կարող է ազգին նուազ չարիք հասցունել եւ երախտապարտ կացուցանել զայն: Կղերէն, քիչ բացառութեամբ, ազգն արդէն բարիք չսպասեր, եւ եթէ երբեմն կրօնական մը կը յարգէ` պատճառն այն է, որ նուազ չարութիւն տեսած է անկէ:

Թերեւս հարցնողներ գտնուին՝ թէ Այս մարդն եթէ այսչափ գործունեայ է` հիմա ինչու չգործեր: Կը պատասխանենք իրենց, որ Այս մարդը հիմա ալ կը գործէ, միայն թէ առաջ լեզուովը կը գործէր, իսկ հիմա ստամոքսովն: Երբ աս վերջինն ալ գործելէ դադրի` այն ատեն Էնֆիեճեան զղջումի պիտի գայ, ծունկ պիտի չոքի Հասունեանին առջեւ եւ Մեղայ յերկինս եւ առաջի քո ըսելով` աջը պիտի համբուրէ Հասունեանին, որ ուրախութենէ այլայլած պիտի պոռայ.

—Կորսուած էր անառակ որդիս եւ գտնուեցաւ:

Հասակով երկար, կազմով բարեձեւ, դէմքով գեղեցիկ մարդ մ՚է Էնֆիեճեան: Երբ տեղ մը նստած տեսնեն զինքն, այնպիսի դէմք մը կ՚ունենայ, որ կարծես թէ երկու օրէ ի վեր բերանը բան մը դրած չըլլալով՝ տեղէ մը ճաշի կը հրաւիրուի, սեղանը կը նստի եւ կերակուրի կը սպասէ: Իսկ անցուդարձը քիչ փողոցէ մը անցած ատենդ եթէ քովդ գտնուի տասնըեօթը տարեկան աղջիկդ եւ Էնֆիեճեան յանկարծ դէմդ ելնէ` իւր ահարկու դէմքը հետեւեալը կ՚ազդէ քեզ.

—Անդիի կողմը անցնինք, աղջիկս, սա մարդուն աչքերը չեմ հաւնիր ես:
ՊՕՂՈՍ ՊՈՅՆՈՒԷՅՐԻՅԵԱՆ
Հեգնելու վարժուած գրիչ մը երբ գովել ստիպուի` այն տպաւորութիւնը կ՚ընէ ընթերցողներուն վրայ, ինչ տպաւորութիւն որ կ՚ընէ հանդիսականներուն վրայ դերասան մը, որ Բուրսոնեաք ներկայացնելու սորված ըլլալով` Մաքբեթի դերը կատարելու կը հարկադրուի:

Պոյնուէյրիյեանի կեանքը գրելու համար գովելու արհեստը գիտցող գրիչ մը պէտք է: — Ութուճեանի գրիչն քանի մը վայրկենի համար փոխ առ, կ՚ըսէր ինձ, առանց խորհելու, որ Ութուճեան վայրկեան մը չէ կարող բաժնուիլ գրիչէն: Բացի ասկից, անոր գրիչն ալ ծաղրելու վարժ է… եւ ինչ են չափազանց գովեստներն: — Ես բնաւ չգովելով եւ ան չափազանց գովելով կը հաստատենք Արիստոտէլն, որ առաքինութիւնն երկու մոլութիւններուն մէջտեղը կը դնէ: Այս մոլութիւններէն մին կ՚ըսէ, առաքինութեան պակասութիւնն է, իսկ միւսն` առաքինութեան չափազանցութիւնն: Եւ այսպէս առաքինութիւնն իմ գրչիս եւ Ութուճեանի գրչին միջեւը կը գտնուի… աւելի մօտ չկրնար գալ: —

Ինչ ընելու է ուրեմն, թող տալու է, որ բարի մարդերն առանց յիշատակի անցնին երթան, որովհետեւ իմ գրիչս գովել չգիտեր: Բնաւ երբեք: Այդ բարի մարդերն իմ գրչիս յարմարեցնելու համար անոնց վրայ թերութիւններ ստեղծելու է: Քաւ լիցի: Պառնասայ օրէնսդիրն իւր ութերորդ երգիծանքին մէջ Աղեքսանդրին յիմար ըսած ըլլալուն համար` տեսէք ինչպէս կը յանդիմանէ զինք Վովնարկ իւր Աղեքսանդր եւ Տեբրէո վերնագրով գրած խօսակցութեան մէջ:

ԱՂԵՔՍԱՆԴՐ

Էհ ուրեմն, բարեկամ, միշտ նոյն ատելութիւնն ունիս ինձի դէմ. երգիծանքներուդ մէջ նկարածիդ պէս միշտ յիմար կ՚երեւամ քեզի:

ՏԵԲՐԷՈ

Բնաւ երբեք, Տէր, զձեզ կը յարգեմ եւ ձեր առաքինութիւնները կը ճանաչեմ: Բարօրութիւնն ու շողոքորթութիւններն զձեզ ապականեցին, Բայց ազնիւ սիրտ մը եւ բարձր հանճար մը ունէիք դուք:

ԱՂԵՔՍԱՆԴՐ

Ինչու ուրեմն զիս յիմար եւ աւազակ ներկայացուցիր երգիծանքներուդ մէջ. ճշմարիտ է, արդեօք, որ դուք բանաստեղծներդ միմիայն առասպելներու մէջ կը յաջողիք:

ՏԵԲՐԷՈ

Բոլոր կեանքիս մէջ ասոր հակառակը պնդած եմ, եւ գրութիւններուս մէջ ցոյց տուած եմ, կարծեմ, որ ամէն սեռի մէջ ճշմարիտն է միայն գեղեցիկը:

ԱՂԵՔՍԱՆԴՐ

Կը խոստովանիս, ուրեմն, որ զիս այնքան կծու կերպով պարսաւելու իրաւունք չունէիր:

ՏԵԲՐԷՈ

Կ՚ուզէի հանճարեղ բաներ գրելով` մարդերու զարմացումը գրաւել. կը փափաքէի մանաւանդ շողոքորթել ուրիշ իշխան մը, որ իւր պաշտպանութեանը տակ առած էր զիս: Այսչափ դիտաւորութիւններով, ինչպէս յայտնի է, չէի կարող անկեղծ ըլլալ:

Ես որ ուրիշ մը շողոքորթելու ոչ պարտք ունիմ եւ ոչ իրաւունք՝ ճշմարիտէն հեռանալու պատճառ մը չունիմ. եւ վստահ ըլլալով, որ ճշմարտութիւնն իշխանութիւն ունի կսմթտող գրիչին շոյել ալ սորվեցունել` կը յանդգնիմ Այս անձին կեանքը գրել:

Արդ, հայր Պօղոս Պոյնուէյրիյեան Միջագիւղ ծնած է 1805֊ին: Իւր ծննդեամբն հերքած է այդ խօսքն, որով շատերը կ՚ուզեն հաստատել, թէ փառասիրութիւնն մարդուս հետը կը ծնի, կը մեծնայ եւ կը մեռնի: Ծննդեան օրն երբ ներկայ եղողներն զինքը շոյելով եւ գգուելով կը հագցունէին՝ ինքը, փոխանակ ուռենալու իրեն եղած յարգանքներէն, այնպէս կը վարուէր, որ կարծես ըսել կ՚ուզէր.

—Եթէ գիտնայի, որ ձեզի այսչափ աշխատութիւն պիտի պատճառեմ` բնաւ չէի գար աշխարհ:

Միջագիւղ անցուց իւր մանկութեան եւ պատանեկութեան տարիներն եւ 1820֊ին Պէյրութ ուղեւորեցաւ Անտոնեան վանքն երթալու համար: Սոյն թուականին յոյն ծովահէններն ծովու վրայ ասպատակութիւն կ՚ընէին եւ շատերը կը վախնային ծովէն ճամբորդութիւն ընելու: Պոյնուէյրիյեան իրեն հասակակից տասնեւվեց ընկերներով սիւրիւճիի մը յանձնուեցաւ ցամաքէն Լիբանան երթալու համար: Իսկիւտարէն ճամբայ ելան եւ վեց ժամու չափ ճամբայ ընելէն ետքը հասան գիւղ մը, որուն քայմաքամն զիրենք ձերբակալել տուաւ, հասկնալու համար թէ ով էին Այս տղաներն, ուսկից կը գային եւ ուր կ՚երթային, վասն զի ոչ ոք կրնար հաւտալ, որ ատոնք սիւրիւճիի մը յանձնուին Պէյրութ երթալու համար: Քայմաքամն գործն ստուգելէն ետքը, թող տուաւ զիրենք, որ նորէն ճամբայ ելան` ուրիշ գեղի մը մէջ ձերբակալուելու համար: — Գաւառական իշխանութիւններն դիւցազնական քաջութեամբ կը գործեն միշտ, երբ հարկ ըլլայ ձերբակալել անմեղները: — Վերջապէս ասոնք մինչեւ Պէյրութ երթալու համար քանի օթեւան որ իջեւանեցան` ստիպուեցան իրենց վրայ տեղեկութիւն տալ, որպէսզի կարենան իրենց ճամբան շարունակել: Այսպէս վեց ամիս ճամբորդութիւն ընելէն ետքը` ողջ առողջ հասան Անտոնեան վանքը:

Վանք մտնելուն պէս ինքզինքն աշխատութեան տուաւ, եւ քիչ ժամանակին մէջ ուսաւ հայ, լատին եւ իտալերէն լեզուները: Իւր բարի վարքն առած դարձած էր ընկերներուն մէջ, որոնցմէ մին եթէ բերնէն գէշ խօսք մը փախցունէր, Պոյնուէյրիյեան դասը կը թողուր, եկեղեցի կ՚իջնար, ծունկ կը չոքէր եւ կ՚աղօթէր Աստուծոյ, որ ներէ ընկերոջը յանցանքին: Վանքին մէջ իւր ուսումներն աւարտելով վարդապետ ձեռնադրուեցաւ. սեւ հագուստներն, որ շատ անգամ կ՚ապականեն մարդուս սիրտն ու միտքը, բնաւ ազդեցութիւն չըրին եւ չփոխեցին ասոր ոչ միտքն եւ ոչ սիրտը:

Աբբահայրն հաւնելով ասոր բարի վարուցն եւ ազգի համար ունեցած սէրը տեսնելով, Պոլսոյ մէջ իրեն փոխանորդ կարգեց զայն, եւ հայր Պօղոս 1836֊ին ատենները Պոլիս եկաւ: Մեծ յաջողակութեամբ եւ անձնանուիրութեամբ կատարեց իրեն յանձնուած սոյն պաշտօնը. սխալ հասկացողութեան մը պատճառ չտալու համար, շատ անգամ ինքն անձամբ Պէյրութ կ՚ուղեւորուէր եւ վանք երթալով Աբբահօր ականջը քանի մը խօսք փսփսալէն ետքը, հետեւեալ օրը ճամբայ կ՚ելնէր Պոլիս դառնալու համար: Յիսուն անգամ Պէյրութէն Պոլիս, Պոլիսէն Պէյրութ գնացած ու դարձած է:

1839֊ին Միջագիւղի ս. Լուսաւորչայ եկեղեցւոյ շինութիւնը լմնցած էր: Հոս կու գար շատ անգամ քարոզ խօսելու եւ ժողովուրդը կը վազէր մտիկ ընելու անոր խօսքերն: Այնքան քաջ կը խօսէր ազգասիրութեան վրայ, որ քարոզը մտիկ ընողներն դուրս ելնելուն պէս կը փափաքէին քանի մը օտարազգի բռնել ու ծեծել: Տղաներն իսկ կը սիրէին զինքը եւ ծնողք ասկից օգուտ քաղելով «Հայր Պօղոսն այսօր ձեր դպրոցը պիտի գայ» կ՚ըսէին իրենց զաւակներուն, երբ ասոնք կու լային եւ չէին ուզեր դպրոց երթալ:

Ժամ է խոստովանելու, որ սա ինքն է ծնունդ տուող Հակահասունեան դատին: Լաւ կը ճանաչէր Հասունեան եւ անոր քաղաքականութիւնն եւ շատ աղէկ գիտէր ժողովուրդն անկէ զգուշացնելու եղանակը:

Հասունեան ալ կը ճանաչէր զինքն եւ շատ անգամ օձի կերպարանքով կը ներկայանար իրեն եւ խնձոր կու տար ըսելով, որ եթէ ասկէ ուտես պապի պէս անսխալ կ՚ըլլաս, բայց հայր Պօղոսն ականջ չէր կախեր եւ իր առաջադրած նպատակին կը վազէր: Եթէ ուրիշներուն պէս անուն հանած չէ` պատճառն այն է, որ ինքն աւելի գործել կը սիրէ քան գործող երեւիլ: Ոչ պաշտօնապէս ամէնէն աւելի աշխատած է Հակահասունեան դատին մէջ եւ դեռ կ՚աշխատի գաղտնապէս:

Քիւբելեան դեռ պատրիարք չընտրուած, հայր Պօղոսն Հակահասունեաններուն ներկայացուցիչն էր: Բարձրաստիճան վիւքելա ներու ծանօթ եւ սիրելի էր: Ամէն օր Բ. Դուռը կ՚երթար եւ ազգին ցաւերը ներկայացնելով դարման կը փնտռէր: Երբ հիւանդանոցն Հակահասունեաններուն ձեռքն անցաւ` Հասունեան հիւանդանոցին Թային ները չէր տար եւ հիւանդներն կը ստիպուէին անօթի մնալու, որպէսզի ստամոքսնին լեցուելով հիւանդութիւննին չծանրանայ: Հայր Պօղոս իւր գործունէութեամբն յաջողեցաւ այդ թային ներն Հասունեանէն առնելու:

1875֊ին ժողովուրդէն երեք հազար ոսկւոյ գումար մը հաւաքելով` Ֆերի֊գիւղի գերեզմանատան շուրջը պատ քաշել տուաւ եւ ննջեցեալներուն ալ սիրտը գրաւեց:

Ժողովուրդն երեք անգամէն աւելի ուզեց, որ հայր Պօղոսն եպիսկոպոսութեան աստիճան բարձրանայ, ինքը մերժեց. բնաւ չսիրեր բարձրանալն — անշուշտ վերջէն չխոնարհելու համար — եւ եթէ չմեծնալն ալ իւր կամքէն կախում ունենար, տասը տարեկանէն վեր չպիտի ուզէր ելնել:

Հայաստան աշխարհին վերածնութեանն ականատես ըլլալու փափաքն իւր սիրտը հալումաշ կ՚ընէ: Բնաւ առիթ չփախցուներ, թէ բերանացի եւ թէ գրով ազգայիններն միութեան եւ գործի յորդորելու: 1878֊ին Առաջին քայլ բարւոքման ազգիս հայոց ի Հայաստան աշխարհի վերնագրով տետրակ մը հրատարակեց, որով կը յորդորէր ազգայիններն երկրագործական վարժարաններ բանալ Հայաստանի մէջ: Հետեւեալ տողերը յիշեալ տետրակէն քաղելով կը հրատարակենք հոս ցոյց տալու համար մեր ընթերցողներուն` թէ Այս ծերունին իւր ալեւոր հասակին մէջ դեռ զգայուն սիրտ մը կը կրէ:

«Ի վերջ բանիցս նախ առ Ձեզ կը դիմեմ, պատկառելի պաշտօնեայք Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ` առ հասարակ յամենայն կարգէ եւ աստիճանէ: Ի Ձեզ հաւատացան ողորմելի ժողովրդեան ամէն հոգ եւ խնամքը: Ձեզմէ կախուած է անոնց երջանկութիւնը: Դուք միայն կարող էք զանոնք սփոփել, մխիթարել, եւ իրենց ըստ հոգւոյ եւ ըստ մարմնոյ երջանիկ ապրելու օգտակար ճանապարհներն ցուցանելով` անոնց առաջնորդել: Պաշտօնակից եղբարք իմ սիրեցեալք, ինչ է մեր կոչումը, բայց եթէ ժողովրդեան հոգսը ըստ ամենայնի: Ինչ պիտի ըլլայ մեր նպատակը, բայց եթէ ժողովրդեան կատարեալ երջանկութիւնը: Դուք, պաշտօնեայք եկեղեցւոյ, դուք աւելի ի մօտոյ կը ճանաչէք գաւառաց մէջ գտնուող՝ ազգիս աղքատաց թշուառ վիճակը: Այս աղքատ ժողովուրդը Ձեր բերնէն կը սպասէ լսել` թէ որն է աստուածահաճոյ եւ հասարակաց բարւոյն ազգօգուտ գործը, նպատակը եւ միջոցը: Ձեր բաժինը ժողովուրդն է եւ ժողովրդեան նուիրուած էք. ապա ժողովրդեան օգտին գործածեցէք Ձեր խօսքը, Ձեր ազդեցութիւնը, Ձեր միջնորդութիւնը եւ Ձեր օրինակը: Եւ ինչ աւելի օգտակար գործ քան թէ երկրագործութեան զարգացմամբ յարմատոյ բուժել ազգիս աղքատաց թշուառութիւնը»:
1879֊ին հրատարակած է Գործ կայ, գործող չկայ անունով տետրակ մը: Այս հրատարակութեան պատճառ տուած են մայրաքաղաքիս մէջ պտտող անգործ երիտասարդներն, որոնք ուր որ հանդիպէին Այս ծերունիին` իրմէ կամ գործ կ՚ուզէին կամ ողորմութիւն: «Անհնար կ՚ըլլայ ինձ, կ՚ըսէ յիշեալ տետրակին մէջ, հանդարտ գլխով եւ խաղաղ սրտով քաղաքիս մէջ պտտիլ, ամէն կողմանէ խեղճութեան տխուր կերպարանք հետզհետէ դիմացս կ՚ելնեն: Թող աղքատաց եւ մուրացկանաց բազմութիւնն, շատ մի ծանօթ անձինք ալ չորս կողմս կը խռնին, ոմանք ողորմութիւն կը խնդրեն, յայտնելով իրենց վերջին աղքատութիւնը եւ զաւակաց անօթութիւնը, ոմանք շահաւոր գործ կը փնտռեն, ուրիշներն ալ ծանօթ էֆենտիից ձեռօք պաշտաման մի հասնիլ կը հայցեն»:

Եւ արդարեւ հրատարակութիւն ընելէ ուրիշ ճամբայ չկայ խալսելու համար այն երիտասարդներէն, որոնք փողոցի մէջ, տան մէջ, ամէն օր, ամէն ժամ քովդ կու գան եւ կ՚աղաչեն քեզի, որ քսան ոսկի ամսականով Ամերիկայի դեսպանատան մէջ գրագրութեան պաշտօն մը գտնես իրեն: Ոմանք կը փափաքին Եգիպտոսի թագուհի ըլլալ: Ոմանք հինգ հազար ոսկի կը պահանջեն, որ դրամագլուխ դնեն եւ վաճառականութեան սկսին: Շատերն ալ հարուստ վաճառականի մը աղջիկ կ՚ուզեն: Հայր Պօղոսն ասոնց ամէնուն մէկէն պատասխանելու համար կ՚ըսէ իրենց. գործ կայ, բայց գործող չկայ: Այս պատասխանն տալէն ետքը հետեւեալ հարցումները կ՚ուղղէ.

«Մեր ազգին մէջ քանի հացագործ կայ.

«Քանի մսավաճառ կայ.

«Քանի նպարավաճառ, գինեպան, կօշկակար եւ այլն կայ»:

Գրեթէ չկայ, եւ ըլլալիք ալ չունի. վասն զի կօշկակարութիւնն մեր պատուոյն կը դպչի, մսավաճառութիւնն ամօթ է, նպարավաճառութիւնը պզտիկութիւն է. թէպէտեւ սա ալ խոստովանելու պարտաւոր ենք, որ այսօր անգործ պտտողներուն եւ ոչ մին կրնայ մսավաճառ ըլլալ, ոչ ալ նպարավաճառ, թող որ դրամագլուխ չունին, այլ գրագրութենէ մսավաճառութեան երթալը քիչ մը դժուար է. վասն զի ամէն գործ, որչափ ալ դիւրին երեւնայ դուրսէն, գաղտնիք մ՚ունի իւր մէջ:

Հայր Պօղոս Այս տետրակը ձրի բաշխելով կը յորդորէր ազգայիններն, որ քիչ մ՚ալ Այս տեսակ գործերու աչք դարձունեն, գործեր, որովք օտարներն այսօր մեծ հարստութիւններ դիզած են եւ Բերայի մէջ հոյակապ տուներ կանգնած են: Մեր զաւակները պզտիկ հասակէն վարժեցնելու է այդ արուեստներու, վասն զի քառասուն տարի գրագրութեամբ կամ ուրիշ պաշտօնով զբաղած մէկու մը խիստ դժուար է կօշիկի, գինիի եւ այլն արհեստը սորվիլը:

Բնաւ յոգնիլ չգիտեր, առաւօտէ մինչեւ երեկոյ կը քալէ: Մեծութիւնը չսիրելուն պատճառաւ մեծ փողոցներն ալ չսիրեր. եթէ Բերա հանդիպես իրեն` կամ մէկ փողոցէն կը մտնէ կամ ուրիշ փողոցէ մը կ՚ելնէ: Բժիշկներն իւր մէկ ծուխին ապսպրած ըլլալով, որ երբեմն անտառներն երթայ եւ մարմնամարզութիւն ընելու համար սղոցով ծառեր կտրէ, ինքն ալ ծուխին հետ մէկտեղ շատ անգամ անտառները կ՚երթայ եւ ծառի մը վրայ ելնելով կը սկսի անոր ճիւղերը կտրել. բայց կը զգուշանայ կտրել այն ճիւղն, որու վրայ կեցած է: Պտտիլը շատ սիրելուն համար է, որ Բարիզի եւ Լոնտրայի ամէն արուեստահանդէսներու ներկայ գտնուած է: Եւրոպան ամբողջ պտտած է, օր մ՚ալ անշուշտ Ամերիկա պիտի երթայ:

Ուրիշ կրօնաւորներու պէս չէ, որ միշտ հարուստներուն տուները պտտի եւ աղքատներն ոտնակոխ ընէ: Շատ անգամ աղքատին խրճիթը կը մտնէ, որբերուն արցունքը կը սրբէ եւ կը մխիթարէ զանոնք. ինչպէս ամիրա ներուն` նոյնպէս ալ աղքատներուն սիրելի է:

Խօսակցութիւնն անուշ է, շատ անգամ զուարճախօս է, պզտիկ առակներ կը պատմէ: Եթէ քաղաքավարութիւնն արգիլէ զինքն երբեմն համարձակօրէն խօսելու` առակի կը դիմէ եւ անով կը բացատրէ իւր միտքը: Այս առակն մեծ դիւրութիւն կու տայ երբեմն մեր կարծիքը յայտնելու: Մեր դիմացինը կաղնիի, կամ կովու, կամ աւանակի նմանցնելով կրնանք համոզել առանց անոր անձնականութեան դպած ըլլալու, մինչդեռ եթէ առանց առակի մէկուն կաղնի ըսելու ըլլանք՝ անոր անձնականութիւնը վիրաւորած կ՚ըլլանք:

Ներող է: Հրացան մը պարպէ վրան, եւ երբ ոստիկանութիւնը գայ զքեզ ձերբակալելու՝ ինք առաջ կը նետուի եւ կ՚ըսէ.

—Զիս բռնեցէք:

Այս ըսելէն ետքը` խիղճը կը սկսի զինք տանջել, թէ ինչու աշխարհիս վրայ գտնուի մարդ մը, որ իր վրայ հրազէն պարպէ: Խիղճը հանդարտեցնելու համար գիշերանց անկողինէն կ՚ելնէ, լապտերը կը վառէ եւ այն մարդն կը գտնէ, քովը կը նստեցունէ եւ կը սկսի խրատել զայն, որ ուրիշ անգամ ասանկ ոճիր մը չգործէ: Եթէ քովը դրամ ունենայ` կը հանէ անոր կու տայ, որ իւր տուած խրատները գործադրէ:

Կարծեաց ազատութեան յարգող է: Գնա իրեն զրուցէ, որ ածուխին գոյնը ճերմակ է, բնաւ չսրդողիր եւ թող կու տայ, որ փաստերովդ չորս ժամ գլուխը ցաւցունես: Սկեպտիկեանի մը պէս վայրկեան մը կ՚ըսէ մտքէն, «Թերեւս ածուխը ճերմակ է եւ ինձի սեւ կ՚երեւայ». իսկ երբ խօսքդ աւարտես` կը սկսի պատասխանել եւ զքեզ համոզելու աշխատիլ: Պնդէ իւր առջեւը, թէ Էնֆիեճեան առաքինի մէկն է. պաղարեամբ մտիկ կ՚ընէ զքեզ եւ վերջը կը սկսի հերքել կարծիքդ. իսկ երբ կը տեսնէ, որ կարծեացդ մէջ հաստատ ես` չստիպեր զքեզ կարծիքդ փոխելու, եւ «երկուքս ալ իրաւունք ունինք» ըսելով` խօսքը կը վերջացունէ: Իրաւունքը հիմա ճաշակի տեղ անցած է, ամէն մարդ ազատ է այսօր խնդրոյ մը վրայ ամէնէն այլանդակ կարծիքը յայտնել առանց կարմրելու, ինչպէս որ թեթեւ երիտասարդ մը ազատ է ամենատգեղ գոյնով տձեւ թիկնոց մը հագնելու, ինչպէս որ ուրիշ մը ազատ է սոխով եփած միսը կամ միսով եփած սոխն ուրիշներու յանձնարարել:

Հոս կը դադրինք ալ համրելէ այն բոլոր բարեմասնութիւնները, զորս ունի հայր Պօղոս, որուն Ազգային ջոջերու մէջ գտնուիլն անշուշտ բերկրութիւն պիտի պատճառէ մեր ընթերցողներուն, երբ պիտի տեսնեն ասոնք, ազգին մէջ կան այնպիսի կրօնաւորներ, որ ամէնուս սիրոյն եւ յարգանացն արժանի են: Թերեւս շատերը հետաքրքիր ըլլան հասկնալ, թէ ինչու Լուսինեանէ, հրաշագործէ եւ Հասունեանէ ետքը գրեցինք Այս ծերունւոյն կեանքը: Դիտմամբ ետ թողուցինք, ապացուցանելու համար՝ թէ լոյսը խաւարէն ետքը կու գայ:

Հայր Պօղոս բարակ կազմով, ճերմակ մազերով եւ ճերմակ մօրուքով ծերունի մ՚է: Հակառակ իւր ծերութեանը առանց յոգնելու օրը քանի մը անգամ Բերայէն Բ. Դուռը կրնայ քալելով երթալ գալ, ինչպէս արդէն կու գայ Հակահասունեաններուն գործին համար: Իւր դէմքը գրաւիչ է եւ կը յիշեցունէ մեզ առաքեալին այն օրուան դէմքն, ուր իւր վարդապետին կ՚ըսէր.

—Ամբողջ գիշեր աշխատեցանք ու բան մը չկրցինք բռնել:
ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄ ԻՓԵՔՃԵԱՆ
Այն օրն, ուր առաջադրեցի Այս դաստիարակին կեանքը գրելու` ինքզինքիս հարցուցի.

—Իրաւ է թէ Աստուած անպէտ բան մը կամ էակ մը չստեղծեց աշխարհիս վրայ:

Եթէ իրաւ է, պատասխանեցի ես ինձի, Այս մարդն ինչ գործ ունի աշխարհիս վրայ: Եթէ իրաւ չէ` ինչու Այս մարդն պիտանացու ըլլալու համար Թէոդոսիայէն Աիմֆերոբոլ կ՚երթայ, Սիմֆերոբոլէն Ռոսթով, Ռոսթովէն Եքաթերինոտար, Եքաթերինոտարէն Պոլիս, Պոլիսէն Պեշիկթաշ, Պեշիկթաշէն Սամաթիա, Սամաթիայէն Խասգիւղ, Խասգիւղէն Գերմանիա, Գերմանիայէն Պոլիս, Պոլիսէն Իզմիր, Իզմիրէն Իսկիւտար կ՚անցնի:

Քանի մը վայրկեան ճակատս շփելէն ետքը համոզուեցայ, որ Աստուած արդարեւ անպէտ բան կամ էակ չէ ստեղծած աշխարհիս վրայ. իւրաքանչիւրն իւր գոյութեան պատճառն ունի: Օրինակի համար` Խասգիւղի շոգենաւերն ստեղծած է մահկանացուներս համբերութեան վարժեցունելու համար, թղթադրամն եւ պղինձը հանած է հասկցունելու համար մեզի, թէ ինչ որ սկիզբ ունի` վերջ ալ ունի. անգործներն ստեղծած է, որպէսզի զբօսարաններու տէրերն առուտուր ընեն եւ ստակ վաստկին. լուսինը ստեղծած է, որ Բերայի կազերն երբ մարին` փողոցները լուսաւորէ, որպէսզի գողերը մութին մէջ սխալ տուն չմտնեն. խմբագիրներ ստեղծած է, ցոյց տալու համար` թէ մարդս չէ կարող իւր ճակտին քրտինքովը ապրիլ. չափազանց անձնանուէրներ ստեղծած է` գողերու վրայ քեզի գաղափար տալու համար. երկաթեայ կամուրջ մը տուած է, հասկցնելու համար` թէ ներկայ դարուս մէջ անհնար է երկու օձիքը մէկ տեղ բերել. դասատուներ ստեղծած է` բժիշկներու սորվեցունելու համար` թէ մարդս քանի ժամ կրնայ անօթութեան դիմանալ: Այս ամէնն աղէկ, կ՚ըսէք, բայց Իփեքճեանն ինչու համար ստեղծած է: Անշուշտ շրջանակի մը մէջ անցունելով պատէն կախելու համար չէ: Ինչու ուրեմն եկած է աշխարհ: Մի բարկանաք, բարեկամ, աշխարհ ըսածդ վարժարան չէ, որ մեր գործին չես գար ըսենք ու ճամբենք: Համբերեցէք, հարկաւ նպատակի մը համար եկած պիտի ըլլայ: Ինչ է նպատակը: Քանի մը վայրկեան ճակատ շփելն բաւական է զմեզ համոզելու համար, որ Աստուած Իփեքճեանի կեանք տալով ուզած է հասկցունել զմեզ, որ դաստիարակութեան մասին մենք տակաւին շատ ետ մնացած ենք. եթէ այսպէս չըլլար` թող չէինք տար անշուշտ, որ դաստիարակ մը աշխարհիս չորս կողմը պտտիլ ստիպուի ապրելու համար: Չափազանցութիւն չէ ըսածս, մտիկ ըրէք:

Առանց ուրիշի խորհուրդ հարցնելու` Այս մարդն 1843֊ին ելաւ աշխարհ եկաւ: Բարի եկաւ, հազար բարի, սակայն մարդս քաղաք մը, գեղ մը երթալ ուզած ժամանակն անգամ նախ ծանօթութիւն կը հաւաքէ եւ վերջը կ՚երթայ, ուր մնաց աշխարհն, որու վրայօք հազիւ չորս հոգի կը գտնուի նպաստաւոր տեղեկութիւն տուող: Իփեքճեան եթէ այն ժամանակի դաստիարակներէն խորհուրդ խնդրէր` շատ հաւանական էր, որ աշխարհ գալու նպատակէն հրաժարէր: Վասն զի այն ատենները գիշեր մը քանի մը ամիրաներ իրենց փորն կշտացնելէն ետքը կ՚ուզեն իմանալ, թէ Ենովք եւ Եղիա ինչպէս կ՚ապրին, ինչ կ՚ուտեն երկինք: Ամիրային մէկը կ՚ըսէ, թէ կարկանդակ կ՚ուտեն, միւսը Այս կերակուրը հերքելով` հնդկահաւ կ՚ուտեն, կ՚ըսէ: Վիճաբանութիւնը կը սաստկանայ եւ հարկ կ՚ըլլայ գիշեր ատեն պատուելի մը կանչել եւ անոր կարծիքն առնել: Պատուելին կու գայ եւ երբ իր կարծիքը կը հարցուի` կը պատասխանէ.

—Չէք հարցուներ, թէ ձեր փողոցին մէջ նստող պատուելին ինչպէս կ՚ապրի, եւ կ՚ելնէք Ենովք եւ Եղիային ինչպէս ապրիլը կ՚ուզէք իմանալ:

Աւելորդ է ըսել, որ նոյն գիշերն անօթի պառկած էր պատուելին, եւ բնականաբար նպաստաւոր պատասխան մը չպիտի տար Իփեքճեանի, եթէ աս իրմէ տեղեկութիւն ուզէր: Այս չըրաւ եւ չընելէն ետքը յանձնարարական թուղթ մ՚ալ չառաւ: Վայ այն պարկեշտ ուսումնականներուն, գործունեաներուն եւ աշխատասէրներուն, որ յանձնարարող մը չունին, սողալով պիտի սողան գետնի վրայ… երանի այն տգէտներուն, որ յանձնարարողներ ունին կամ երեւելի շէնքերու վարչութեան տնօրէններ կ՚ըլլան, կամ առատ թոշակներ կ՚ընդունին ու խելացիները ծաղրելով պատուական կեանք կ՚անցունեն… երանի մտօք աղքատաց, զի նոցա է արքայութիւն երկրիս…

Այս առաջին յանցանքները գործելէն ետքը, յանցանք մ՚ալ գործեց` Թէոդոսիոյ մէջ աշխարհ գալով… որպէս թէ աշխարհիս վրայ ուրիշ քաղաք մնացած չըլլար. թող որ այդ քաղաքն իւր կարծիքներուն համաձայն ալ չէր: Մանկութեան օրերը հոն անցունելէն ետքը՝ 1852֊ի ատենները Սիմֆերոբոլ գնաց եւ հոն վարժարան մտնելով փոխանակ ուսանելու՝ ուսուցանելու արհեստը սորվիլ կ՚ուզէր: Համոզեցին զինքն, որ առանց ուսանելու ուսուցանել անկարելի էր, եւ ասոր վրայ սկսաւ իւր դասերը պատրաստել եւ ընկերները գերազանցել:

1859֊ին վարժարանէն ելաւ եւ Թէոդոսիա դառնալով` ուզեց դասատւութեամբ ապրիլ: Դասատւութեամբ ապրի լ… հրաշքի դարերն անցած են… դասատւութեամբ մեռնիլ, Այս է իրականութիւնը: — Քաղաքագէտներն մեծ գործ մը ըրած կ՚ըլլան՝ եթէ կախուելու անձերն Թուրքիա ղրկեն դասատւութիւն ընելու: — Չկրցաւ իւր փափաքն գործադրել եւ հարկ եղաւ կտաւի վաճառականի մը քով գրագրութեան պաշտօն վարել: Քանի մը ամիս կտաւ չվաճառելէն ետքը՝ հրաժեշտ տուաւ այդ գործին եւ միտքը դրաւ, որ անպատճառ դասատւութեամբ ապրի:

1864֊ին քանի մը ընկերներու հետ միանալով Ռոսթովի մէջ դպրոցի մը հիմնարկութեան աշխատեցաւ եւ չյաջողեցաւ:

1865֊ին Եքաթերինոտարի մէջ այցելութեամբ դասախօսութիւն ընելու ձեռնարկեց: Այս ձեռնարկութիւնն ալ ի դերեւ ելաւ, եւ Իփեքճեան ստիպուեցաւ Ռուսաստան թողուլ եւ Թուրքիան գրկել: Եթէ դասատւութիւնը թողուր եւ Ռուսաստանը գրկէր` անխոհեմ գործ մը ըրած չպիտի համարուէր:

1867֊ին Կ. Պոլիս եկաւ: Դասատուի մը աշխարհ գալն, ինչպէս ըսինք, յանցանք մ՚է արդէն, իսկ Պոլիս գալն` անանկ ծանր յանցանք մ՚է, որ բնաւ ներելի չէ: Իփեքճեան Այս մահացու մեղքն ալ գործեց, եւ Ենի֊Գաբուի վարժարանը մտաւ` տեսչութեան պաշտօնով: Այս անձն պզտիկին վրայ պզտիկ գաղափար ունի, կամ, լաւ եւս, բնաւ գաղափար չունի, կը փափաքի, որ ամէն բան մեծ, փառաւոր եւ կատարեալ ըլլայ: Գովելի փափաք մ՚է Այս, բայց տեղին, ժամանակին եւ պարագաներուն յարմարիլն ալ քիչ մը պէտք է: Եթէ կօշկակար մը եղած ըլլար` նաւակի մեծութեամբ կօշիկներ պիտի կարէր, թէպէտեւ պոլսեցիներուն մեծ ծառայութիւն մը պիտի ընէր, վասն զի երբեմն փողոցներէ անցնելու համար` նաւակի պէտքը զգալի կ՚ըլլայ, ինչպէս հոս կորի պէտքը կ՚ըլլայ ին ծայրը: Ամիսը տասնըհինգ ոսկի եկամուտ ունեցող վարժարանի մը տնօրէն կարգէ Իփեքճեան էֆենտին եւ աղաչէ իրեն, որ ծրագիր մը պատրաստէ: Հետեւեալ օրը ծրագիր մը կը հանէ ծոցէն եւ կը սկսի կարդալ.

«Պատիւ ունեցէք մտիկ ընելու այն ծրագիրն, զոր պատրաստելու համար աղաչեցիք մեզի:

Ա. Նկատելով` որ դպրոցին շէնքն աւելի ախոռի ձեւով շինուած է քան թէ դաստիարակութեան շէնքի մը ձեւով, կը խնդրեմ, որ նախ այդ դպրոցը փլցունէք եւ նորէն շինէք, այն ձեւով` որուն օրինակը Գերմանիայէն բերել տուած եմ: Այդ շէնքին մէջ անկարելի է տղայ դաստիարակելը.

Բ. Ճեմիշները վերցունելու է դպրոցին քովէն եւ քաղաքէն դուրս տեղ մը դնելու է.

Գ. Նկատելով` որ կլիման վնասակար է, կը խնդրեմ, որ Հոգաբարձութիւնդ արժանը տնօրինէ քաղաքիս կլիման փոխելու համար.

Դ. Վարժարանն ամիսը հարիւր ոսկւոյ պէտք ունի եւ Հոգաբարձութիւնը կարող է, եթէ ուզէ, ժողովուրդէն հաւաքել այդ դրամը.

Ե. Եթէ Այս առաջարկութիւնները կ՚ընդունիք` լաւ, եթէ ոչ՝ մնաք բարեաւ»:

Այս տեսակ ծրագիրներով կը փափաքի Գերմանիայի վարժարաններու հաւասար ընել այն վարժարանն, որ իւր տնօրինութեանը տակ առած է: Յայտնի է, թէ այսպիսի ծրագիրներն որչափ ընդունելութիւն կը գտնեն անանկ ժողովրդէ մը, որ տնօրէնի մը տրուած ամսականը ծովը նետուած ստակ կը համարի: Իփեքճեան չուզեր ծրագրին մէջ թիւն վերջաւորուած խել մը ուսումներ եւ գիտութիւններ շարելէն ետքը՝ զանոնք աշակերտներուն չսորվեցունել եւ, հետեւապէս, անոնց ծնողքը խաբած ըլլալ: Ամէն բան առաջուց կ՚իմացունէ, որպէսզի ապագային մէջ պատասխանատւութեան տակ չմնայ: Նոյնիսկ պարգեւաբաշխութեան օրերն ալ՝ որք ծնողքներ խաբելու յատուկ օրեր են, բնաւ սուտ չխօսիր. յայտնապէս կ՚ըսէ, թէ Թորոսը տկար է, Կիրակոսը ծոյլ է, մինչդեռ ժողովրդեան հաճելի ըլլալու համար պէտք էր ըսել, որ, փառք Աստուծոյ, վարժարանիս բոլոր աշակերտները յառաջադէմ են, եւ կը յուսամ, որ գալ տարի փիլիսոփաներու յորդ առատութիւն մը պիտի տեսնենք: Վարժարանի տնօրէնի մը համար քիչ մը ստախօսութիւն եւ քիչ մ՚ալ շողոքորթութիւն անհրաժեշտ պէտք է, եւ այն տնօրէնն, որ Այս երկու առաքինութիւններէ զուրկ է, անպատճառ օր մը հեռանալ պիտի ստիպուի այդ ասպարէզէն: Ասկից զատ, Իփեքճեան հոգաբարձու էֆենտիներու հետ վարուելու եղանակն ալ չգիտեր: Հոգաբարձու մը կ՚ուզէ, որ տնօրէնն իւր առջեւ բարեւ մը բռնէ, սիկարային կրակ բերէ. եթէ փողոցի մէջ հանդիպի հոգաբարձուի մը, որ միս ի ձեռին կ՚երթայ, միսն ինք առնելու եւ տուն տանելու է: Այսպէս չվարուեցաւ… ալ ականջները հոգաբարձուներուն բերանին մօտեցնելու է.

—Ինչ ըսել է, էֆենտիմ, ան տիրացուին խօսքը պիտի ըլլայ:

—Իրաւունք ունիք, առջի օրը դպրոց մտայ, տեղէն չերերաց, կարծես ան մեզի ամսական կու տայ:

—Շատ ճշմարիտը խօսեցաք, ազգին ստակովը կ՚ապրին… եւ հոգաբարձուներուն հրամայել կ՚ուզեն:

—Վռնտելու է այդ մարդը, վռնտելու է:

—Այո, այո… ծօ տնտես, գնա պատուելիին ըսէ, որ մէյ մ՚ալ դպրոց ոտք չկոխէ:

Հարկ չմնար ալ երկար բարակ բացատրելու, թէ Իփեքճեան ինչու երկար ատեն չկրցաւ մնալ Պոլսոյ թաղային վարժարաններուն մէջ:

1871֊ին Շահ֊Նուպարեան վարժարանին Տեսչութիւնն ստանձնեց: Յիշեալ վարժարանն, որ Իփեքճեանի փափաքներն իրականացնելու չափ եկամուտ ունէր, կանոնաւոր կերպով շարունակեց եւ ուսեալ աշակերտներ ալ դուրս տուաւ, որչափ ատեն որ եկամուտ ունեցաւ: Շատ մը դասատուներ, որոնք շաբաթն երեք անգամ գալու պարտաւոր ըլլալով՝ մէկ անգամ կու գային վարժարան, թշնամի եղան Իփեքճեանի, որ ճշտութիւն պահելու թերութիւնն ալ ունէր: Իրեն համար օրակարգ մը պատրաստած էր եւ անոր համեմատ կը շարժէր. ելնելու, պառկելու, ճաշելու, խօսելու, խորհելու, լալու, խնդալու եւ փռնգտալու յատուկ ժամեր որոշած էր. եւ Այս կարգապահութիւնն իրեն թշնամիներ կը յարուցանէր:

Այն ատեններն էր, որ դաստիարակութեան սահմանի կռիւ մը բացուեցաւ լրագիրներու մէջ: Մէկն ելաւ եւ Մանզումէի էֆքեարի մէջ հարցում մը ըրաւ, թէ ինչ է դաստիարակութեան սահմանը: Իփեքճեան խնդաց: Այս հարցումը պարապ բան մ՚էր, վասն զի դաստիարակութեան սահմանը չգիտցող դաստիարակ մ՚իսկ չկրնար դաստիարակ ըլլալէ դադրիլ: Այսչափ մարդ կայ աշխարհիս վրայ, միթէ ամէնն ալ մարդկութեան սահմանը գիտեն, ոչ, բայց եւ ոչ մին մարդ ըլլալէ դադրած է:

Այս հարցումը կը յիշեցունէ մեզ Մոլիեռի «Քաղաքացին ազնուական» ի հետեւեալ տողերը.

ՄՈՆՍԻՈՅ ԺՈՒՐՏԷՆ
Մտերմաբար բան մը պիտի յայտնեմ ձեզի: Ազնուականի մը սիրահարած եմ եւ կը փափաքիմ, որ օգնէք ինձ գրելու սիրատոմս մը, զոր իրեն ոտներուն տակը պիտի ձգեմ:

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԵԱՆ ԴԱՍԱՏՈՒ

Գլխուս վրայ:

ՄՈՆՍԻՈՅ ԺՈՒՐՏԵՆ

Բայց սքանչելի բան մը ըլլալու է:

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԵԱՆ ԴԱՍԱՏՈՒ

Յայտնի է: Ոտանաւոր կ՚ուզէք գրել:

ՄՈՆՍԻՈՅ ԺՈՒՐՏԵՆ

Ոչ, ոչ, ոտանաւոր չեմ ուզեր:

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԵԱՆ ԴԱՍԱՏՈՒ

Ըսել է, որ արձակ կ՚ուզէք:

ՄՈՆՍԻՈՅ ԺՈՒՐՏԵՆ

Ոչ, ոչ, ոչ արձակ կ՚ուզեմ, ոչ ալ ոտանաւոր:

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԵԱՆ ԴԱՍԱՏՈՒ

Սակայն պէտք է, որ կամ մին ըլլայ կամ միւսը:

ՄՈՆՍԻՈՅ ԺՈՒՐՏԵՆ

Ինչու համար:

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԵԱՆ ԴԱՍԱՏՈՒ

Պատճառն սա է, որ մեր միտքը բացատրելու համար կամ արձակ գրելու է կամ ոտանաւոր:

ՄՈՆՍԻՈՅ ԺՈՒՐՏԵՆ

Արձակէն ու ոտանաւորէն զատ բան չկայ:

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԵԱՆ ԴԱՍԱՏՈՒ

Ոչ, պարոն, այն որ արձակ չէ` ոտանաւոր է, եւ այն որ ոտանաւոր չէ` արձակ է:

ՄՈՆՍԻՈՅ ԺՈՒՐՏԵՆ

Մեր խօսածն ինչ է ուրեմն:

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԵԱՆ ԴԱՍԱՏՈՒ

Արձակ է:

ՄՈՆՍԻՈՅ ԺՈՒՐՏԵՆ

Ինչ կ՚ըսէք. օրինակի համար` եթէ ըսեմ, «Նիկոլ, սա մուճակներս եւ գիշերուան գդակս բեր», արձակ է սա:

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԵԱՆ ԴԱՍԱՏՈՒ

Արձակ է:

ՄՈՆՍԻՈՅ ԺՈՒՐՏԵՆ

Չըսես, որ քառասուն տարիէ ի վեր արձակ կը խօսիմ եղեր եւ դեռ Այսօր կ՚իմանամ…:

Զարմանալու բան չկայ. միթէ այսօր չկան խմբագիրներ, որ սխալ կը գրեն, առանց զգալու իրենց սխալը:

Ըստ իս մարդ մշակելու եւ ըստ ուրիշներու մարդուս միտքը, սիրտն ու մարմինը մշակելու արհեստն Իփեքճեան էֆենտին քանի մը տարիներ Շահ֊Նուպարեան վարժարանի մէջ գործադրելէն ետքը` հրաժարեցաւ այդ շէնքէն, որուն հասոյթները ցամքիլ սկսած էին: Մեկնեցաւ Պոլսէն եւ Լոզան գնաց ու հոն յայտարարութիւն մը հանեց, որ յարմար գնով յանձնառու կ՚ըլլայ Թուրքիայէն, եւ ոչ ուրիշ կողմերէ, հոն ղրկուելիք տղաներու դաստիարակութեանը: Այս գործն ալ չկրցաւ գլուխ հանել եւ ստիպուեցաւ դառնալ Պոլիս, ուսկից Իզմիր գնաց եւ հոն ալ իւր հրաժարականը տալով` նորէն Պոլիս դարձաւ եւ Իսկիւտար Սելամիէի միացեալ վարժարանին տնօրէն անուանուեցաւ:

Իփեքճեան էֆենտին մանկավարժութեան մէջ գերմանական դրութիւնն կը սիրէ այնպէս՝ ինչպէս կը սիրեմ ես սիսեռով միսը, եւ կը սիրես դուն ձէթով լուբիան: Այս դրութիւնը շատ յարմար է տարուան մը մէջ թաղային վարժարան մը հազար հինգ հարիւր ոսկի պարտական ընելու: Մեր ըսածը քանի մը տարիներ առաջ փորձով հաստատեց Իսկիւտարու Սելամիէի վարժարանն, որուն հոգաբարձութիւնն Իփեքճեան էֆենտիէ աւելի գերմանասէր էր: Այս դրութիւնը խիստ կտրուկ է, վարժարանն կամ կը բարձրացունէ կամ կը կործանէ: Իփեքճեան էֆենտին եթէ քիչ մը խոնարհէր եւ թաղային վարժարաններն երկրորդական աստիճանի վերածելու դիւրութիւններ տուող ծրագիր մը պատրաստելու զիջանէր, ազգին մեծ ծառայութիւն մը ըրած պիտի ըլլար: Մենք կը կարծէինք, որ ժողովուրդը եւ վարժարաններուն եկամուտները քննելէն ետքը` գլուխը պիտի փոխէր. բայց մեծ եղաւ մեր զարմանքը, երբ տեսանք, որ գլուխը փոխելու տեղ գլխարկը փոխած է: «Պարապ բան է, բարեկամ, կ՚ըսէ Իփեքճեան, ինչ որ ալ ընես, Այս ազգը դպրոցի համար դրամ չտար, կ՚ուզէ որ իւր տղաները ձրի կարդան»: Իրաւունք ունի, սակայն քիչ մը զոհողութիւն ընելով` ժողովուրդը ծանօթացնելու է իւր պարտքերուն:

Իբրեւ երեսփոխան ալ ազգին ծառայած է. երկաթեայ ականջ ունենալու է մէկը, որ դիմանայ անոր ատենաբանութիւններուն: Շատ խօսելու համար մրցումի կ՚ելնէր ուրիշ երեսփոխաններու հետ, եւ շատ անգամ մրցանակն կը վաստկէր: Իւր կարծիքներն երբեք ճնշման տակ չեն իյնար, կը խօսի ազատօրէն, ինչ որ կը խորհի ազգին օգտին համար: Անձնական շահն, որ շատ անգամ մեր երեսփոխաններէն մէկ քանիները կը ստիպեն լռել, բնաւ ազդեցութիւն չկրնար ունենալ իւր վրայ. ամէնէն հարուստին մէկ անքաղաքավարութիւնն անոր երեսը զարնելէ չհրաժարիր` մինչեւ անգամ չորս հազար ոսկիով աղջիկ մը տալ խոստանաս իրեն: Շատերը կը կարծեն, թէ կիրքով կը խօսի, ես կը հաւատամ, որ կիրքով կը խորհի եւ պաղարեամբ կը խօսի:

Հրապարակի վրայ ունի գրութիւններ, որոնք ողջմտութիւն կը բուրեն: Ոճը խոնարհ բնաւորութիւն մը չունի: Անգամ մը իրաւամբ յարձակեցաւ Մամբրէ եպիսկոպոսին դէմ, որ պատասխանեց՝ թէ կրօնաւորի դէմ յարձակիլն կրօնի դէմ յարձակիլ է: — Աս ճշմարիտ է, եւ ասոր համար է, որ երբ Մամբրէ եպիսկոպոս հարբուխ ըլլայ` կրօնքին ալ քիթը կը վազէ։—

Իփեքճեան էֆենտին, ինչպէս տեսնուեցաւ կենսագրութեանս մէջ, աւելի գեղեցիկ՝ քան տգեղ կողմեր ունի. սակայն իւր դէմքը գեղեցկութեան մասին միւս բոլոր յատկութիւնները կը գերազանցէ: Փողոցի մէջ այնպիսի սիգաճեմ քալուածք մ՚ունի, որ մարդս կը վախնայ անոր ետեւէն երթալու, իրեն սպասաւորն կարծուելու համար:
ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՄԻՒՀԵՆՏԻՍԵԱՆ
Յովհաննէս Միւհենտիսեան, ձուլիչ, փորագրիչ, ոսկերիչ, թղթադրամներու արարիչ, տպարանապետ, երեսփոխան, Սամաթիա ծնած է 1810 փետրուար 21֊ին. այսինքն այն ամսուն` որու մէջ, կ՚ըսէ չգիտեմ ով, կիները քիչ կը խօսին:

Հազիւ չորս տարեկան կար, երբ իմացուց ծնողաց, որ ինք այն մարդերէն է, զորս նախախնամութիւնը ստեղծած ժամանակը ստեղծող ոգիով մը կ՚օժտէ եւ վերջը թող կու տայ, որ ուրիշներէն միշտ խաբուին: Այդ տարիքին մէջ էր Միւհենտիսեան, եւ օր մը մեղրամոմէ կանթեղ մը շինեց, եւ տեսաւ Միւհենտիսեան, որ բարի է: Իւր յաջողակութենէն քաջալերուած` կանթեղն աւրեց եւ անոր տեղ պզտիկ կատու մը շինեց: Օր մը ետքը կատուէն ընկուզենի մը շինեց, եւ հետեւեալ օրն ալ ընկուզենին դդումի այլափոխեց: Այս ամէնուն մէջ կատարելապէս յաջողելէն ետքն` ըսաւ. մարդ մ՚ալ շինենք — մեղրամոմէ — եւ դդումն առնելուն պէս՝ մարդու բարեփոխեց զայն, եւ իւր արարչագործութիւնն կատարեալ եղաւ:

Հայրը տեսնելով, որ իւր տղուն ձեռները հանճար ունին, միշտ կը քաջալերէր զինքն, երբեմն նուէր տալով եւ միշտ խրատ:

Եօթներորդ տարուան մտնելուն պէս թաղային վարժարանը ղրկուեցաւ, որ նախնական ուսումներն առնէ: Արդէն այդ թուականին վարժարանները հիմակուաններուն պէս նախնականէն ուրիշ բան չունէին տալու. երբեմն նախնականն իսկ կը պակսէր: Միւհենտիսեան շարունակ աշխատելով կատարելապէս սորվեցաւ Սաղմոսը, Կտակարանը եւ Նարեկը, որոնք ընթերցանութեան երրորդութիւն մը կը կազմէին այն ատենները:

Երեկոները տուն դառնալուն պէս ծունկ կը չոքէր հօրը առջեւ, որ իբրեւ զբօսանք բաներ կը սորվեցունէր իրեն. զոր օրինակ` գաւաթ մը չափել եւ որչափ ջուր առնելը գտնել, օքթան ըսուած գործիքով իրթիֆայ առնել, ժամը քանի ըլլալն գիտնալ եւ արեւուն ծագումը գտնել: Օքթանը այսօր բնաւ չգործածուիր, վասն զի ամէն մարդ իւր փորէն կարող է գուշակել ժամը քանի ըլլալը:

Երեկոյեան աշխատութենէ աւելցած ժամերն ալ պարապ չէր անցուներ, ձայնագրութեան դաս կ՚առնէր նոթաճի պապա Համբարձումէն, որուն կենացը վրայօք ոչինչ գիտենք այսօր: Այնքան կը սիրէր տիւմթեք ով խաղ կանչելն, որ ամէն մէկ երգին բանթալոն մը կը պատռէր, այնքան ուժով կը զարնէր ծունկերուն. եթէ ամբողջ ֆապ մը տիւմթեք ով կարդալու ըլլար` տասներկու հատ բանթալոն պէտք կ՚ըլլար: Հայերէն ձայնագրութեան մէջ հսկայաքայլ յառաջ երթալէն ետքը` եւրոպականն ալ սորվեցաւ, ուսկից փափաք եկաւ վրան դաշնակ զարնելու: Եթէ չենք սխալիր, ինք առաջինն եղաւ ազգին մէջ դաշնակ զարնող: Այն ատենները դաշնակն շատերու անծանօթ նուագարան մը ըլլալով` անոր ձայնն առնողները փողոցին մէջ կը շարուէին եւ մտիկ կ՚ընէին: Դաշնակ զարնելը բան մը չէ, աղէկ զարնելը բան մ՚է, եւ Միւհենտիսեանի մատներն այնքան վարժ էին, որ դաշնակին դպչելուն պէս՝ անոր ձայնէն կը զմայլէին եւ թռչտելով կու գային տանիքներու վրայ կ՚իջնային ագռաւներն, վասն զի այն ատեններն սոխակ չկար. միայն սոխակ մը կար դրացւոյն տունը, որ իւր գեղգեղանքներովն կը պատասխանէր. բայց ափսոս, որ այն սոխակն ալ մեր բախտէն Արքատիի էր: Այնուամենայնիւ Արքատիի սոխակն էր, որ Միւհենտիսեանի փառքը կ՚աւելցունէր, ոչ թէ անոր համար, որ աւանակին ձայնին քով դաշնակինը բարձր տեղ մը կը բռնէր, այլ անոր համար, որ դաշնակով աւելի դժուար է իշու զգացումները արթնցնելը՝ քան թէ սոխակի մը: Միթէ պերճախօսութեան արհեստին մէջ ալ այսպէս չէ… Զգայուն սիրտ մը յուզելու համար Տեմոսթենէս շատ է, իսկ անզգաները յուզելու համար` Կիկերոններ քիչ են: Կրակն միեւնոյն կերպով չներգործեր բամբակի եւ ապառաժի վրայ: Սովեալներու համար հրատարակուած սրտաճմլիկ եւ աղեխարշ նամակներն այնչափ կ՚ազդեն անզգայ հարուստներու վրայ, որչափ փոքրիկ կայծ մը` ապառաժի մը վրայ: Ալ դիւրին է գուշակել, կարծենք, որ Միւհենտիսեան քաջ դաշնակահար մ՚էր:

Երաժշտական ճիւղին մէջ դաշնակահարութեամբ չշատացաւ. եւրոպական ձայնագրութենէ լուսաւորուելով` հայկականին մէջ եղած թերութիւններն ուղղեց. ձայնագրութեան կանոնները պարունակող տետրակ մը շինեց եւ յետոյ, երբ տպարանապետ եղաւ, նոյն նոթա ներուն հայր եւ մայր գիրերը պատրաստեց, բայց պարագաները թող չտուին, որ այդ հայր եւ մայր գիրերն իրենց զաւակներն ի լոյս ընծայէին: Ասոնցմէ զատ ունի նաեւ շինած պզտիկ երգեհոն մը, որ էվիճը կը պարունակէր իւր բեշրեֆ ովն, պեսթէ ովն, շարքի ներովն եւ սեմայի ովը:

Եւ որովհետեւ երգեհոնով էվիճի ֆասլը եղանակելն հաց չտար մարդուս, Միւհենտիսեան ոսկերչի մը քովը մտաւ: Իւր բնատուր ձիրքովն քիչ ժամանակի մէջ յառաջ գնաց սատեք ե արութեան մէջ: Ինչ որ մեղրամոմէ կը շինէր պզտիկութեան մէջ` արծաթէ եւ ոսկիէ շինել սկսաւ: Ազգային բոլոր նշանաւորներուն գործերն կը շինէր, եւ ամէնուն սէրն ու համակրութիւնը գրաւած էր:

Ադամին գործած յանցանքը նկատողութեան առնելով՝ կ՚ըսեմ, թէ արժանի էր, որ իւր ճակատին քրտինքովն ապրելու դատապարտուէր եւ ոչ թէ շատ մը պէյ երու կամ էֆենտի ներու պէս մեր ճակատին քրտինքովն ապրելով` Վոսփորի ծովափունքին վրայ պալատի պէս տուներու մէջ Եւան քովն առնէր եւ փափուկ բազմոցներու վրայ նստէր: Նոյնպէս օձին ալ խորամանկութիւնը տեսնելով, կ՚ընդունիմ` թէ գետնի վրայ սողալով քալելու պատժոյն ենթարկուելու էր, եւ ոչ թէ մեզի պէս կանգնելով քալելու էր, ինչպէս կը քալէր անշուշտ առաջ. բայց երբ Միւհենտիսեանի բարի վարքը կը դիտեմ, հետաքրքիր կ՚ըլլամ հասկնալու, թէ ինչ մեղք գործած է արդեօք, որ տպարանապետ ըլլալու ծանր պատիժը կրելու դատապարտուած է: Գիտէք հարկաւ, որ մեր ազգին մէջ տպարանապետ ըլլալն անանկ ծանր պատիժ մ՚է, որ ոչ սողալով քալելու կը նմանի, ոչ ալ ճակատի քրտինքով ապրելու պատժոյն, որուն այսօր ամէնքս ալ կը փափաքինք եւ չենք կարող արժանի ըլլալ…— ինչ որ պատիժ էր Ադամայ օրով` վարձատրութիւն կը համարուի այսօր Պոլսոյ մէջ: — Ադամ արգիլեալ ծառէն կերաւ, ետեւը բացուեցաւ եւ վերջէն թզենիով գոցուեցաւ. պատասխան տուէք ինձ, ով պատմագէտներ, Այս տպարանապետներն այդ արգիլեալ ծառն ամբողջ կլլեցին, որ իրենց ետեւը միշտ բաց է եւ բնաւ չգոցուիր… հապա դասատուները, որ բան մը կերած չունին խեղճերը… հապա խմբագիրներն, որ միսի վրայ գաղափար չունին, ինչպէս կոյրերը գոյնին վրայ: Պատասխան չէք տար. ես ալ չեմ ուզեր, թող աս ալ Լոյսի բաժանորդագիններուն քովն երթայ, երբ որ Լոյսի շրջանն լրանայ` այն ատեն կու տաք: Մենք Միւհենտիսեանի դառնանք:

1839֊ին ազգը Արապեան տպարան մ՚ունէր միայն, եւ Մանուէլեան կը փափաքէր տպարան մը հաստատել Ճեմարանի մէջ, որ նոր բացուած էր: Մանուէլեան իւր Այս փափաքը կը հաղորդէ Թադեւոս Տիւիթճեանի, որ Բերա ելնելով հրէայ փորագրիչ մը կը գտնէ եւ հայերէն հայր գիրեր շինել կու տայ անոր: Տիւիթճեան կը տեսնէ, որ այդ հրէին շինած գիրերը հայերէն չէին, այլ տարբեր ձեւով ու ճաշակով խել մը նշաններ, որոնք անոնց գործին միայն կու գայ, որ կը փափաքին նոր լեզու մը ստեղծել: Տիւիթճեան կը ստիպուի հրաժարիլ Այս ձեռնարկութիւնէն եւ Միւհենտիսեան Խաչատուր Միսաքեանի թելադրութեամբ եւ ընկերակցութեամբ ծախու կ՚առնէ Տիւիթճեանի գիրերն, որոնք հրէին շինած հայրերուն եւ Տիւիթճեանի պատրաստած մայրերուն ծնունդն էին: Միւհենտիսեան այդ հայրերը եւ մայրերը կը կոկէ եւ այնպիսի ձեւ մը կու տայ անոնց, որ ճաշակը կը հաւնի: Այս արհեստին մէջ մտնելուն պէս հոգւով եւ մարմնով աշխատեցաւ, որ տեսակ տեսակ գիրեր պատրաստէ: Մէկ երկու տարիէն զգալով, որ մինակ աչաց տեսութեամբ շինելն շատ դժուար բան էր, գործիք մը հնարեց, որուն մէջ փորագրուելիք պողպատն անցընելով կրնար նոյն պողպատին ծայրը բարակ եւ սրածայր պողպատով մը աղիւսակներ գծել գիրերուն, սիւներուն եւ միջոցներուն հաստութեանը, ծռութեանը եւ բարձրութեանը չափով, եւ այն գիծերուն համեմատ կը փորագրէր, որով եթէ այբ մը շինել ուզէր` այբ ին երեք սիւնը հաւասար հաստութեամբ, հաւասար ծռութեամբ եւ հաւասար երկայնութեամբ կ՚ըլլար: — Ինչպէս կը տեսնուի, այբ ին ամէն կողմը հաւասարութիւն կար, մինչդեռ Թուրքիոյ եւ ոչ մէկ կողմը կայ Այս հաւասարութիւնը: Այս գործիքը շինելէն ետքը` ուրիշ գործիք մ՚ալ հնարեց, որով հայր գիրը պղինձին վրայ մամուլի ճնշմամբ կը զարնէր եւ ոչ թէ կռանի հարուածով, ինչպէս կ՚ընէին ուրիշները:

1840֊ին Միւհենտիսեանի շնորհիւ Պոլսոյ մէջ առաջին անգամ մաքուր Օրացոյց տպուեցաւ ի Ճեմ. սրբոյ Երուս. մինչեւ այն թուականը Վենետիկէն կու գային Օրացոյց ները… եւ շատ անգամ Օրացոյց ներուն գալն ուշանալով՝ պատրիարքարանն օրերը կը շփոթէր եւ Վենետիկ հարցնելու կը ստիպուէր` թէ վաղը շաբաթ է: Արդեօք քանի քանի անգամներ Ծնունդի օրը խաչելութեան աւետարաններ կարդացուած են. ով գիտէ ինչ քաշած է Որդի Մարդոյ մեր ազգին ձեռքէն… Միւհենտիսեան կը փափաքէր տպարան մը բանալ եւ թողուլ Ճեմարանն, որ գոցուելու վրայ էր, բայց ուրիշ տպարանապետ մը արգելք կ՚ըլլար եւ Ասատուր պատրիարքին միջնորդութեամբ թող չէր տար, որ տպարան բանար, ուստի Օրացոյց էն զատ բան չէր կրնար տպել Ճեմարանի մէջ: Չուքուր Չեշմէ խանը կը փոխադրէ իւր գիրերն ու մամուլն: Ասատուր պատրիարք իմանալուն պէս թաքրիր մը կը գրէ Բ. Դուռը եւ կը պահանջէ, որ գոցուի այդ տպարանն իրմէ հրաման առած չըլլալուն համար: Աղերսագիր կը մատուցանէ Բ. Դուռն, որ պատրիարքարան կը ղրկէ զինք, ըսելով, թէ գնա, պատրիարքէն հրաման առ: Պատրիարքարան կ՚երթայ, եւ պատրիարքէն կը մերժուի: Ամիրաները, որոնք կը ճանաչէին եւ կը սիրէին Միւհենտիսեանը, գիշեր մը կը գտնուին տուն մը, ուր ներկայ էր նաեւ պատրիարքը: Խօսք կը բանան եւ կ՚աղաչեն նորին սրբազնութեան, որ հաճի տպարանի արտօնութիւն շնորհել Միւհենտիսեանի. պատրիարքը կը սրդողի եւ կը սպառնայ: 1843֊ին Բարիզէն Կրճիկեան Յակոբ էֆենտին կ՚իմանայ եւ իւր թուրք ծանօթներուն կը գրէ հոս, որ աշխատին Միւհենտիսեան տպարանի բացուելուն: Ասոր վրայ Բ. Դռնէն թաքրիր կը գրուի պատրիարքին, որ հրաման տայ: Պատրիարքը մէկդի կը նետէ Բ. Դռան թաքրիրն, ինչպէս որ Բ. Դուռը կ՚ընէ հիմա պատրիարքարանի թաքրիր ներուն: Այսչափ աշխատութեան ապարդիւն մնալուն վրայ՝ բարեկամները կ՚ըսեն Միւհենտիսեանի.

—Մինչեւ որ Այս մարդը չմեռնի կամ չհրաժարի` դուն տպարան բանալիք չունիս:

—Եթէ Այս մարդը չմեռնի, ես անօթի պիտի մնամ, կը պատասխանէ Միւհենտիսեան:

1844֊ին կը հրաժարի Ասատուր պատրիարք, որուն կը յաջորդէ Մատթէոս պատրիարք, որ վերջէն կաթողիկոս եղաւ: Ասոր օրովը բացուեցաւ Միւհենտիսեան տպարանն, որ մեծ անուն վաստկեցաւ իւր տպած Օրացոյց ներով, Սաղմոս ներով, Նարեկ ներով, եւ այլեւայլ գիրքերով, Մեղու ով, Ժամանակ ով, Մեճմուայը հաւատիս ով եւ այլն: Գրաշարները պոչը կտրած զ, լ, ղ, շ, չ, ջ, վ, տառերը փնտռելու դժուարութենէն ազատելու համար ծոցագիրները շինեց:

Որչափ մեր ազգին` նոյնչափ եւ թերեւս աւելի ծառայութիւն մատուցած է թուրք ազգին: Թաալիք գիրը յօրինեց, որով տպուեցաւ տաճկերէն առաջին անգամ րիսալիէ իթիքատիյէ անուն տետրակը: 1867֊ին շինեց նեսիհ գիրն, որուն օրինակը տարաւ մեծ եպարքոս Ալի փաշային, որ շնորհակալութեամբ ընդունելով այդ գիրերն, յայտնեց` թէ ազգին երախտագիտութեանը արժանի է: Այս գիրով տպուած է հիլյեէի հաքանի անուն տետրակը: Միւհենտիսեան Այս գիրերուն համար նուէր առաւ կառավարութենէ, ինչպէս նաեւ ցմահ առնելու պայմանաւ երկու հարիւր դահեկան ամսական կապուեցաւ իրեն, բայց չմեռած կտրուեցաւ Այս թոշակն, որ չորս հինգ ամիս միայն տրուեցաւ:

Գիր շինելէն, գիրք տպելէն աւելի թղթադրամի կաղապար շինած է, եւ թղթադրամ տպած է, եւ Այս մասին ալ բնաւ զոհողութիւն չէ խնայած հայրենեաց փառացը համար: Առաջին անգամ թղթադրամը ձեռագիր էր, եւ ուրիշ կառավարութիւններու թղթադրամներուն քով շատ յարգ չունէր: Միւհենտիսեան ուզեց, որ մեր կառավարութիւնն ալ ունենայ գեղեցիկ եւ ձեւաւոր թղթադրամ, ուստի 1843֊ին կաղապար մը շինեց եւ կառավարութեան ներկայացուց: Կառավարութիւնն առաւ զայն, քննեց եւ հաւանեցաւ եւ հրաման տուաւ, որ տպուի: Թղթադրամները տպուիլ սկսան: Քիչ մը ժամանակ անցնելէն ետքը հրաման տրուեցաւ, որ նորէն տպուի. նորէն տպուեցաւ: Երրորդ անգամ տպուի: Ինչու չէ, տպուի: Միւհենտիսեան քաջալերուելով իրեն տրուած խրախոյսէն` ուզեց որ աւելի փառաւոր թղթադրամ մը շինէ: Շաբաթ մը աշխատելէն ետքը, ուրիշ ձեւով թղթադրամ մը շինեց եւ կառավարութեան ներկայացուց:

—Օօօ… ասոր խօսք չկայ:

—Աս առաջինէն աղէկ է:

—Աս սքանչելի բան է, էֆենտի:

—Ինչ կ՚ըսէք, պէյ, սըկէ քիչ մը բան տպել տանք:

—Հարցունելդ աւելորդ է, տպուի, էֆենտիմ, տպուի:

Նորէն կը տպուի եւ քանի մը ամիսէն Միւհենտիսեան կը կանչուի:

—Սա ուրիշ աւելի աղուոր բան մը կրնաս շինել:

—Վաղը կը բերեմ, էֆենտի:
Հետեւեալ օրն ուրիշ կաղապար մը կը տանի:

—Տեսար, իմ ուզածս ասանկ էր. սըկէ տպեցէք եւ անունը ֆայըզլը դրէք:

Արագատիպը կը սկսի բանիլ, ամէն դառնալուն քաղաքը միլիոններու մէջ կը խղդէ:

Տարի մը ետքը.

—Սա Միւհենտիսեանը չկանչէք:

—Հոս եմ, էֆենտի, հոս եմ:

—Ծոյլ մէկն ես դուն, ուր էր, մեզի նոր կաղապարներ պիտի բերէիր:

—Քովս ունիմ հատ մը… հրամմեցէք, տեսէք:

—Մինչեւ հիմա շինածներուդ ամէնէն աղէկն աս է. տպեցէք ասկէ եւ անունը ֆայըզսըզ դրէք:

—Շատ լաւ:

Ֆայիզսըզ ները կը տպագրուին ու քանի մը շաբաթէն ետքը, շրջաբերութեան կը հանուին:

Այս թուղթերէն զատ տպագրած է էսհամը ումումիէն, թահուիլաթը միւմթեազէն եւ ուրիշ շատ մը թղթադրամներ եւ արժէթուղթեր, որոնք հասարակութենէ այն աստիճան սիրալիր ընդունելութիւն գտան, որ անոնցմէ ոմանք տասներորդ եւ ոմանք քսաներորդ տպագրութեան արժանացան: Եթէ ասոնք գիրք ըլլային եւ օտար լեզուներու թարգմանուէին` մեծ վաստակ կը ձգէին: Ձեր մտքէն ելած չէ, որ 1860֊ին իյանէի ումումիէ ըսելով կառավարութիւնն ուզեց թղթադրամը վերցունել: Օրին մէկը յայտարարութիւն մը հանելէն վերջը, թէ կառավարութիւնն ալ թղթադրամ չպիտի ընդունի` 1861֊ին նոր եւ գեղատեսիլ թղթադրամներ հանեց: Այս թղթադրամներն ալ Միւհենտիսեանի գրչին արդիւնքն են: Համրելով անհնար է լմնցունել Այս անձին թղթեայ երկասիրութիւններն, որոնք այնչափ հարստացուցին եւ այնչափ աղքատացուցին երկիրը: Ինքն ալ ոչ նուազ վնասուեցաւ վաթսուն եօթանասուն գործաւորի ամսական տալու համար, սեղանաւորներէն տոկոսով դրամ վերցունելով: Այս վնասու հետեւանքն է տպարանին նախ երեսի վրայ թողուիլն եւ ապա բոլորովին գոցուիլը. թէպէտեւ յիշեալ տպարանը, ինչպէս բոլոր հայ տպարանները, չէր կարող իւր ծախքը գոցել հայերէն հրատարակութիւններ ի լոյս ածելով… կեցցեն ազգային գրականութիւն եւ անօթութիւն:

1874 ապրիլ 25֊ին Ղալաթիոյ մաքսատունը Վերագայի սահիհէ ին տպարանը մտաւ փորագրութեան պաշտօնով, զոր մինչեւ այսօր կը շարունակէ.

Ունի ուրիշ այլեւայլ փորագրութիւններ, որոնց ամբողջութիւնն ամեն. Ա. Ներսէս պատրիարքն իրմէ ուզած եւ առած է պատրիարքարանի մէջ կախելու համար:

Երեսփոխան ընտրուած ըլլալով` քանի մը տարիներ Ազգային ժողովներուն ներկայ գտնուեցաւ: Ամէն անգամ, որ պատրիարքարանի սնտուկին վրայ իրեն կարծիքը կը հարցուէր` կը պատասխանէր, թէ թղթադրամ հանելէն ուրիշ հնարք չկայ:

Այս անձը եօթանասուն տարու է այսօր, եւ եթէ իւր արհեստը կատարելագործելու համար ունեցած փափաքին նայինք` դեռ եօթանասուն տարի ապրելու միտք ունի: Տարիները երբեք չեն նուազեցուցած իւր ճարտարութիւնը, այսօր երէկէ աղէկ կը փորէ, վաղը այսօրէ աղէկ պիտի գծէ:

Անգործ մնալէ ուրիշ բանէ մը չվախնար. միշտ կ՚աշխատի եւ կը փափաքի, որ քանի մը աւուր մէջ Ղալաթիոյ բոլոր տուները եւ խանութները գնէ:

Զինքը խաբելու համար, ոչ օձի կերպարանք մտնել հարկ է, ոչ ալ աղաւնիի, յանուն մարդկութեան կարող ես երկու տարի աշխատցունել զինքը եւ չվճարել, պատրուակելով` թէ առնելիքներ ունիմ եւ չեմ կարող առնել: Այդ խօսքիդ ոչ թէ միայն կը հաւատայ, այլ կը խղճայ վրադ: Չափազանց առատաձեռն ըլլալու թերութիւնն ունի, եւ Այս իսկ էր իւր նաւուն ղեկը վարողը:

Եթէ կ՚ուզէ ոք ճանաչել Այս մարդը փողոցի մէջ` թող աչացն առջեւ բերէ այն մարդուն քալելն, որ տասնըհինգ տարիէ ի վեր բացակայ գտնուող եղբօրը գալը կ՚իմանայ յանկարծ եւ զայն տեսնելու համար տանը ճամբան կը բռնէ: Այսչափը հերիք չէ, պիտի ըսես, պէտք է որ դէմքին վրայ տեղեկութիւն ունենամ: Շատ լաւ: Պզտիկութեան ժամանակ հիւրի մը խահուէ տուած ատենդ չէ հանդիպած երբեք, որ խահուէին գաւաթը դիպուածով իյնայ եւ խահուէն ալ հիւրին վրայ թափուի: — Քանի մը անգամ հանդիպած է: — Այն ժամուն հայրդ բարկութեամբ ծուռ ծուռ երեսդ չէ նայած: — Նայած է: — Ահա այն ժամուն ինչ դէմք ունեցար դուն` նոյնն ունի այսօր Յովհաննէս էֆենտի Միւհենտիսեան:
ՆԵՐՍԷՍ ՎԱՐԺԱՊԵՏԵԱՆ
Պղուտարքէ, քանի մը վայրկեանի համար գրիչդ փոխ կու տաս ինձի գրելու համար կեանքն այն քաջ հովուին, որ իւր անձն իւր ոչխարներուն վրայ դրած է: Երեւելիդ կենսագիր, դու Զուգակշիռ ներուդ մէջ անմահացար, եւ ես Ջոջ երուս մէջ պիտի թաղուիմ պսակ հիւսել սորվեցունելով իմ անառակ գրիչիս, որ մոլորութիւններու առջեւ սրատես եւ հեռատես` իսկ առաքինութիւններու առջեւ կոյր ըլլալու սովորութիւնն ունի: Բայց պիտի կրնաս արդեօք Այս փոխատւութիւնն ընել ինձ, թէ պիտի ճամբես ինձ ըսելով.

—Ինչ որ Բնութիւնը չէ շնորհած քեզ` Պղուտարքոս չէ կարող փոխ տալ:

Դժբախտաբար Այս վերջինը հաւանական կը թուի ինձ, եւ ես իմ ձեռներովս իմ գերեզմանս փորել չուզենալով` ամենապատիւ սրբազան պատրիարք հօր կը դիմեմ, ծունր կը չոքիմ նորին սրբազնութեան առջեւ եւ կ՚առաջարկեմ.

«Աշակերտիդ սիրոյն համար, երգիծաբանութեան յառաջադիմութեան սիրոյն համար քանի մը փոքր թերութիւններ ունեցէք, որ իմ գրիչիս սիրտն ալ չկոտրի»:

Նորին սրբազնութիւնն Այս առաջարկութիւնս կ՚ընդունի, եւ ես ուրախ սրտով ետ կը դառնամ եւ կը սկսիմ գրել:

Շնորհօքն Աստուծոյ եւ ընտրութեամբ Երեսփոխանական ժողովոյ, Յիսուսի Քրիստոսի ծառայ, ամենապատիւ Ներսէս Պատրիարք Վարժապետեան ծնած է Խասգիւղ 1837 յունուար 28֊ին: Հայրը պարկեշտ թիւլպենտ վաճառող մ՚էր: Մեծ հայրն էր հռչակաւոր տիրացու Պօղոս ձայնաւոր վարժապետ, ուսկից ժառանգած է Վարժապետեան մականունը: Ոչ ոք աւելի լաւ գործածած է իւր հօրէն մնացած ժառանգութիւնը: Ծննդենէն քանի մը օր ետքը կատարուեցաւ մկրտութեան հանդէսը, եւ երախային անունը Պօղոս դրուեցաւ:

Հազիւ երկու տարեկան էր եւ սկսած էր վանկեր իրարու հետ կապելով բառեր արտասանել, երբ մեծ պահոց առաջին օրը եկեղեցի տարուեցաւ: Մանուկն երբ տեսաւ, որ ժողովուրդը կռնակը խորանին տուած գաւիթը կը դիտէ` սկսաւ խնդալ: Մայրն իւր զաւակին բարձրաձայն խնդալն արգիլելու համար՝ մեծ նեղութեամբ հասկցուց անոր, որ Հրաժարիմք կարդացուած ատեն ժողովուրդն այդ դիրքին մէջ գտնուելու է: Այս հրաժարիմ բառը լաւ մը տպաւորուեցաւ մանկան մտքին մէջ եւ արձանագրուեցաւ լեզուին վրայ. տարին եթէ հարիւր անգամ եկեղեցի երթար՝ եօթանասուն ութ անգամ կռնակը խորանին կու տար եւ քսաներկու անգամ խորանին կը դարձունէր:

Նորին սրբազնութիւնն իւր առաջին ուսումն առաւ Խասգիւղի Ներսէսեան վարժարանին մէջ, ուր իւր բարի վարքն, սրամտութիւնն եւ ժրաջանութիւնը յայտնող վկայականներով հարստացաւ:

1855֊ին մասնաւոր դասախօսութեան պաշտօնով Ադրիանուպոլիս գնաց, Քաղաքին ազգայինները զինքը սիրելով, հոն Արշակունեան մայր վարժարանին մէջ դասատւութեան հրաւիրեցին: Հրաւէրն ընդունուեցաւ, եւ նորին սրբազնութիւնն հետեւեալ օրը Արշակունեան վարժարանը մտաւ եւ քննելու համար եկաւ կայնեցաւ առաջին կարգի աշակերտներուն առջեւ, որոնց մէջ կը գտնուէր նաեւ Այս տողերը գրողը: Մեծ փառք ու պատիւ է ինձի նորին սրբազնութեան պէս դասատու մը ունեցած ըլլալս, սակայն չեմ կարծեր` թէ սրբազան պատրիարք ալ իրեն պարծանք համարի ինձի պէս աշակերտ մը ունեցած ըլլալը… մեծ մարդեր կրնար անոր փառքը կազմել: Որչափ ատեն, որ մնաց վարժարանին մէջ` անխոնջ ջանիւք աշխատեցաւ եւ մեծ հոգ տարաւ վարժարանի բարեկարգութեանը: Ապերախտութիւն ըրած կ՚ըլլամ` եթէ հոս չյայտնեմ, որ վարժարանի մէջ շրջանս աւարտելէ ետքը` նորին սրբազնութիւնն անձամբ տարաւ զիս քաղաքին յունաց Մայր վարժարանը, ուր յոյն լեզուին դժուարութիւնը միայն սորվելով` տարիէ մը դուրս ելայ անկից:

1858֊ին, օր մը, մէկէն ի մէկ զրոյց մը տարածուեցաւ քաղաքին մէջ, որ Պօղոս պատուելին հագուստը պիտի փոխէ: Եւ արդարեւ նորին սրբազնութիւնը դիմած էր քաղաքին առաջնորդ Արիստակէս եպիսկոպոսին եւ խնդրած էր, որ զինքն անպատճառ եւ անմիջապէս վարդապետ ձեռնադրէ, սպառնալով, որ եթէ իւր խնդիրքը չկատարուէր` քաղաքէն պիտի մեկնէր: Արիստակէս եպիսկոպոսն, որ վերջէն տեղապահ եղաւ, պալատի մէջ ազգին մէկ մեծ իրաւունքը պաշտպանեց եւ վերջը խեղճութեան մէջ մեռաւ, առանց պատրիարքարանէն հրաման խնդրելու եւ ընդունելու, ստիպուեցաւ վարդապետ ձեռնադրել Պօղոս պատուելին, որ եղաւ Ներսէս վարդապետ:

1860֊ին Մատթէոս կաթողիկոսին հրամանաւ Ռումանիոյ եւ Աւստրիոյ կողմերն այցելու գնաց, առանց իւր մականունը փոխելու, ոչ ալ Պոլսոյ լրագիրներուն իրեն համար գովասանական նամակներ գրեց եւ զանոնք ուրիշներու ստորագրել տալով` խմբագիրներու ղրկեց: Նոյն տարւոյն վերջերը Խասգիւղի քարոզիչ անուանուեցաւ:

1861֊ին Կրօնական ժողովոյ ատենապետ ընտրուեցաւ, եւ ինչպէս իւր պաշտօնը կը պահանջէր, պաշտպանեց կրօնքը Քրիստոսի եկեղեցւոյ հակառակորդ ներուն դէմ:

1862֊ին քննութեան պաշտօնով Զէյթուն ղրկուեցաւ, ուր Սսոյ կաթողիկոսէն եպիսկոպոս օծուելով Պոլիս դարձաւ:

1865֊ին Մկրտիչ եպիսկոպոսի, այժմեան Սսոյ կաթողիկոս, խնդրոյն համար Եգիպտոս քննիչ գնաց, եւ հոն քանի մը կարեւոր կտակներ կարգադրելէն ետքը` Պոլիս եկաւ եւ Շահ Նազար֊Նուպարեան վարժարանը բացաւ: Նոյն տարին էր, որ սահմանադրութեան վերաքննութեան Մասնաժողովին անդամ եղաւ:

1866֊ին Նորատունկեան Յակոբ եւ Նեւրուզեան Աբեթիկ էֆենտիներու հետ կաթողիկոսի ընտրութեան համար Էջմիածին գնաց: Վեհափառ Գեւորգ կաթողիկոսն իւր բռնած ընթացքովն աղէկ համոզեց զմեզ, որ սրբազան պատրիարքն առաջին կարգի ընտրելի մ՚է, բայց նորին սրբազնութեան դժուարը չգայ, ընտրող չէ:

1867֊ին երկրորդ անգամ ատենապետ ընտրուեցաւ Կրօնական ժողովոյ: Մաքուր խղճով վարեց Այս պաշտօնն ալ, առանց դուրս ելնելու այն սահմանէն, զոր կրօնքը գծած է:

1868֊ին ժողովուրդն որ մի քանի տարին անգամ մը պատրիարք փոխելու սովորութիւն ունի, եկեղեցիներուն մէջ սկսած էր պոռալ, որ Պօղոս պատրիարքին անունը չյիշուի: Խասգիւղի եկեղեցւոյն մէջ ալ քանի մը անձեր չյիշուի ըսած ըլլալնուն համար` կառավարութեան կողմէ կը բանտարկուին: Գիշեր մը Խասգիւղի եկեղեցւոյն զանգակը կը հնչէ. ամբոխը նորին սրբազնութեան տունը կը խռնի եւ իւր քարոզիչն եկեղեցի տանելով` խորանին վրայ կը հանէ եւ կը ստիպէ, որ այդ անձերը բանտարկել տուողին անունը յայտնէ:

—Չեմ գիտեր, կը պատասխանէ նորին սրբազնութիւնը:

—Գիտէք, շատ աղէկ գիտէք եւ պէտք է, որ բանտարկել տուողն մեզի ճանչցունէք, կը պոռայ ամբոխը:

—Մի ստիպէք զիս, չեմ գիտեր:

—Եթէ չէք գիտեր, պէտք է որ գիտնաք եւ մեզի ըսէք:

—Կ՚աղաչեմ…

—Գիտէք, սրբազան, գիտէք…

—Եթէ չէք գիտեր, երդում մը ըրէք չգիտնալուդ վրայ:

Ամբոխը սկիհն իւր քարոզիչին կ՚երկնցնէ, որ առնէ երդում ընէ, եւ նորին սրբազնութիւնը սկիհն առնելով կ՚երդնու, որ չյիշուի պոռացողներուն բանտարկուած ըլլալէն բնաւ տեղեկութիւն չունի:

—Շնորհակալ ենք, սկիհը մի ձգեր. դեռ գործ ունինք…

—Ինչու:

—Երդում մ՚ալ ըրէ, որ ասկէ վերջը հոս յիշել չպիտի տաս Պօղոս պատրիարքը:

Այս առաջարկութեան վրայ նորին սրբազնութիւնը կը մարի եւ ամբոխը կը ցրուի:

1868֊ին պատրիարք պիտի ըլլար, բայց Խորէն արքեպիսկոպոս Լուսինեան, այն ատեն Գալֆայեան, քանի մը կրօնաւորներ համոզելով անոնցմէ ստորագրութիւն առած ու Էջմիածին հեռագրած էր, որ Սսոյ եպիսկոպոս մը պատրիարքական աթոռին ընտրելի կը ներկայացուի: Խորէն արքեպիսկոպոսին Այս հեռագիրն երեւան կ՚ելնէ ու շատ մը վիճաբանութիւններու տեղի տալէ ետեւ, վերջապէս Խրիմեան կ՚ընտրուի պատրիարք, թէպէտեւ միւս կողմէն Վարժապետեանն ալ կը յայտնէր, թէ ինք սահմանադրութեան պահանջած տարիքն չունէր պատրիարքական աթոռին վրայ բազմելու համար, եւ, կերպով մը, իւր հայրը կ՚ամբաստանէր` իբրեւ միակ պատճառ՝ որով ազգը կը զրկուէր նոյն թուականին Վարժապետեանն իրեն պատրիարք ունենալէ:

1869֊ին երրորդ անգամ Կրօնական ժողովոյ ատենապետութեան կոչուեցաւ, եւ Այս բաւական է ցոյց տալ՝ թէ նորին սրբազնութիւնն որչափ խոհականութեամբ կը վարէր Այս պաշտօնը:

1870֊ին Նիկոմիդիոյ վիճակին առաջնորդ ընտրուեցաւ եւ առանց դիտողութիւն ընելու, ընդունեց Այս պաշտօնն եւ գնաց հովուել զինքը հրաւիրող ժողովուրդը: Շատ մը առաջնորդներ եթէ տեղ մը երթան` կ՚աշխատին հոն գտնուած վարժարանները գոցել կամ եկեղեցւոյ բակը աւազաններ շինել տալով` վարժարաններու հասոյթը ծառերու եւ ծաղիկներու յատկացնել: Նորին սրբազնութիւնն իրեն պաշտօնատեղին երթալուն պէս` ամէն տեղ վարժարաններ բանալու ետեւէ եղաւ, ժողովրդեան վրայ ծանրացած տուրքէն երկու հարիւր հազար դահեկան զեղչել տուաւ Մահմուտ Նետիմ փաշայի օրով, եւ Այս անձնանուէր աշխատութեամբն իւր ժողովրդեան ոչ միայն սիրոյն, այլ նաեւ երախտագիտութեանն ալ արժանացաւ: Շատ կրօնաւորներ հովիւ քաջ դնէ զանձն իւր ի վերայ ոչխարաց իւրոց ը սխալ հասկնալով կ՚ելնեն իրենց ժողովրդեան վրայ կը նստին եւ անոնց անտանելի բեռ մը կ՚ըլլան. Վարժապետեան աշխատած է միշտ իւր արածած հօտին լուծը թեթեւցնելու:

1872֊ին` Գեւորգ Կաթողիկոսը ճամբու ծախքը ղրկելով, Էջմիածին հրաւիրեց Վարժապետեան, որ առանց դիտողութիւն ընելու, ելաւ գնաց: Հոն Էջմիածնայ ուխտագիրն ալ ստորագրեց եւ Էջմիածնայ եպիսկոպոս ճանչցուեցաւ: Այս թուականին, սահմանադրութեան պահանջած տարիքն ունէր պատրիարքութեան աթոռին վրայ բազմելու համար, եւ իւր հակառակորդն բարկութեամբ կը դիտէր բարձումն այն երկու պատճառներուն` որովք Ներսէս զրկուած էր քանի մը տարի առաջ պատրիարքութեան գահուն վրայ բարձրանալէ:

Խրիմեանի պատրիարքութեան վրայ երեք չորս տարիներ անցան, եւ ժողովուրդը սկսաւ անհանգիստ ըլլալ նոր պատրիարք մը չընտրելուն համար: Փոթորիկ մը բրդաւ: – Խրիմեանի անունը չյիշուի: — Ոչ, չյիշուի: — Չպիտի յիշուի: Եւ Խրիմեան հրաժարեցաւ:

1874 փետրուար ամսոյն մէջ տեղապահ կարգուեցաւ ամեն. Ներսէս Վարժապետեան, եւ ապրիլի մէջ պատրիարք ընտրուեցաւ:

Այն օրն, ուր սահմանադրութեան վրայ ուխտ եւ երդում ընելու համար երեսփոխանական ժողովոյն ներկայացաւ` թուղթ մը կարդաց, որուն մէջ կը յայտնէր, թէ ինքն տկար եւ անկարող ըլլալով` չպիտի կրնար Այս ծանր պաշտօնը վարել, եւ կը խնդրէր, որ կարող եւ պատրիարքութեան փափաքող մէկն ընտրեն պատրիարք: Այս թուղթը կարդալէն ետքը, սահմանադրութեան պահանջած երդումն եւ ուխտն ընելով` պատրիարք եղաւ: Արդէն պատրիարք չեղած` նորին սրբազնութեան հակառակ թերթերն, որ ուրիշ ընտրելի մ՚ունէին, կը հրատարակէին, թէ Ներսէս եպիսկոպոս լացած է երբ իմացած է իրեն պատրիարք ընտրուելիքը, եւ Այս տողերը գրողը Թատրոնի մէջ, որուն խմբագիր֊տնօրէնն էր, կը պատասխանէր այն թերութիւն, ըսելով, որ Ներսէս եպիսկոպոսին արտասուքը հարս ըլլող աղջիկներուն արտասուքին կը նմանին, որոնց պատճառաւ բնաւ հարսնիք մը ետ մնացած չէ:
Պատրիարքական աթոռին վրայ նստելուն պէս` նորին սրբազնութեան առաջին գործն եղաւ հրաժարական տալ: Քաջ համոզուած ըլլալով, որ Այս ժողովուրդն միշտ նոր պատրիարք ունենալու փառասիրութիւնն — չըսեմ մոլութիւնն — ունի, հոգ մի ընէք, ըսաւ մտքէն, ես ձեզի ամէն ամսու գլխուն նոր պատրիարք մը պիտի ընտրել տամ: Այս ծրագիրն պատրաստելով` ամիսէ մը ետքը բացաւ իւր հրաժարականի խոշոր տոպրակն եւ հատ մը նետեց երեսփոխանութեան քթին բերնին: Երկու շաբաթ անցաւ, եւ երբ տեսաւ նորին սրբազնութիւնն, որ աջակողմեան եւ ձախակողմեան երեսփոխաններուն մէջ կիրքն ու ատելութիւնը մարած չէր` հրաժարական մ՚ալ տուաւ, որ դարձեալ չընդունուեցաւ: Իսկ երբ տեսաւ, որ իւր հրաժարականներն չեն ընդունուիր եւ չպիտի ընդունուին` սկսաւ շաբաթն անգամ մը հրաժարական տալ եւ ժողովուրդն, որ երկու տարին անգամ մը նոր պատրիարք կ՚ուզէր, գոհ եղաւ Այս հրաժարականներէն, որոնց շնորհիւ երկու օրը անգամ մը նոր պատրիարք ունենալու բախտը կը վայելէր:

Այդ հրաժարականներով շատ գործեր տեսաւ երեսփոխանութեան մէջ, երկու կուսակցութիւններն վարժեցուց միայն ազգին շահերուն համար վիճաբանելու: Ղալաթիոյ օճախը քանդեց, եւ երբեմն ալ այնպիսի պարագաներու մէջ տուաւ հրաժարականներ, զորս ճշմարիտ, անձնանուէր եւ քաջ պատրիարքներ միայն կրնան տալ: Եթէ այդ հրաժարականները չըլլային` ազգն երկու երեք պատրիարք եւս ընտրելու հարկին մէջ պիտի գտնուէր, եւ, ով գիտէ, ինչ տագնապալից օրեր պիտի ունենար: Չմոռնանք խոստովանիլ, որ այդ հրաժարականներէն մէկ քանին իւր անձնական տկարութեան արդիւնքն էին, բայց երեսփոխանական ժողովն մերժեց զանոնք եւ միշտ պիտի մերժէ, վասն զի ազգն այսօր Վարժապետեանի արժանաւոր յաջորդ մէկը չունի այդ պաշտօնին համար: Սա ինքն է, որ հայկական խնդիրն յարոյց եւ մինչեւ այսօր անձնանուիրութեամբ կ՚աշխատի իւր ազգին կացութիւնը բարւոքելու համար: Ասոր օրովն է, որ պատրիարքարանն յարաբերութեան մէջ մտաւ դեսպանատուններուն հետ, եւ թէ որ ամէն պատրիարքներ Ներսէսի պէս աշխատած ըլլային` ազգն այսօր այսչափ տառապանաց մատնուած տեսնելու դժբախտութիւնն չէինք ունենար — թէպէտեւ ժամանակն ալ բաւական օգնեց իրեն: — Պատմութիւնն մեր ազգին համար անմահացուցած է անոր անունը, եւ մենք յարմար չենք դատեր գրել այն ամէն գործերն, զորս գործած է եւ դեռ կը գործէ: Շատերը կը կարծեն, որ սահմանադրական տարեգլխոյն` երեսփոխանական ժողովոյ բացման առթիւ խօսելիք ճառին մէջ չպիտի մոռնայ հրաժարական տալ: Այս շատերուն կարծիքը մեր հաւատքն է:

Խիստ քիչ թերութիւններ ունի, եւ ան ալ իմ գրիչիս սիրտը չկոտրելու համար, հակառակ պատրիարքութեան պաշտօնին, ուր ամէն օր առիթ կը ներկայանայ սխալներ գործելու: Սրբազան պատրիարքն իրեն թշնամի կը նկատէ այն ամէն թերթն, որուն խմբագիրն իւր մէկ արարքն կը քննադատէ: Այսպէս իրեն թշնամի նկատելով դադրել տուաւ Թատրոնն, որ յանդգնած էր նորին սրբազնութեան մէկ շրջաբերականը հարուածել. այսպէս խափանել տուաւ Ասիան, որ կրօնաւորի մը անբարոյականութիւնը կը ձաղկէր: Սակայն միւս կողմէն ալ իրեն դէմ խօսող դադրած լրագիրներուն հրատարակման կ՚աշխատէր: Եթէ բարկանայ եւ մէկուն թեթեւ ապտակ մը զարնէ` վայրկեան մը ետքը այդ անձին երեսը կը շոյէ եւ բժիշկներ կանչել կու տայ, որ գան այդ անձին երեսը քննեն եւ պէտք եղած դեղերը անմիջապէս տան: Ներողամիտ եւ վեհանձն է, իրեն թշնամւոյն անգամ բարիք ըրած ժամանակը մտքէն չանցուներ, որ ինձի ըրած թշնամութեան փոխարէն իրեն բարիք կ՚ընեմ:

Իբրեւ ատենաբան արժանի է այն համբաւոյն, զոր իրաւամբ կը վայելէ, մանաւանդ դամբանականի մէջ, զոր շատ չեմ սիրեր ես: Դամբանականի մասին մեր կարծիքն ուրիշի մը կենսագրութեան մէջ գրած ենք, եւ հոս նորէն կրկնելու հարկ չենք տեսներ:

Նորին սրբազնութեան խօսակցութիւնն անուշ է եւ իրեն ներկայացողներուն համակրութիւնը կը գրաւէ: Խիստ խոնարհ է եւ ուրիշին բարիք ընելու համար չքաշուիր օրը հազար յանձնարարական գրելու եւ կամ բերնով մէկն ուրիշի յանձնարարելու: Իւր սենեակին մէջ միշտ անկիւնը կը նստի, առջեւ ունենալով փոքրիկ արկղ մը, որուն մէջ ժամանակաւ պատրիարքներն ոսկի կը դնէին, եւ ուր նորին սրբազնութիւնը դիւանագիտական թուղթեր կը պահէ, զորս երբեմն կը հանէ, կը կարդայ եւ կը մխիթարուի:

Ամենապատիւ Ներսէս պատրիարք վայելուչ եւ գեղեցիկ մարդ մ՚է: Իւր դէմքը տեսնողն կը կարծէ տեսնել Բենիամինն, որ կէս ճամբէն ետ կը դառնայ Եգիպտոս երթալու եւ իր անմեղութիւնն յայտնելու համար:

ԿԱՐԱՊԵՏ ՊԷՅ ԵՐԵՄԵԱՆ
Կարապետ պէյ Երամեան ծնած է 1830֊ին: Կազմով բարեձեւ, սեւ աչերով եւ սեւ ընքուիներով մարդ մ՚է:

Մզկիթ մը շինել տուած է:
ՍԱՐԳԻՍ ՊԷՅ ՊԱԼԵԱՆ
Ներելի է արդեօք հեգնական գրիչի մը յանդգնիլ այսպիսի հանճարաւոր եւ հռչակաւոր անձի մը փառքը գրելու` զոր կը պատմեն արդէն երեսունէն աւելի հատորներ, որք մեր հրատարակած գիրքերուն պէս թղթակազմ չեն, ոչ ալ լաթակազմ, այլ քարակազմ են: Արդ, երբ քարերը կ՚աղաղակեն, ինչ հարկ կայ, որ տկար փետուր մը այդ հոյակապ շէնքերուն շուրջը տարուբերի:

Փետուրը, պիտի ըսէք, որչափ ալ տկար ըլլայ, ժամանակին հոսանքին առջեւ քարէ աւելի կը դիմանայ, ուստի եւ պէտք է, որ քարերը քիչ մը լռեն եւ գրիչը խօսի: Կը հաւանիմ, բայց իմ գրիչս այդ քարերուն պէս պիտի կրնայ խօսիլ: Այդ շէնքերը խիստ բարձր են եւ իմ գրիչս, որուն մէկ թեւին փետուրները կտրած եմ, չէ կարող այնչափ բարձր թռիչ առնուլ, եւ քանի անգամ, որ բարձրանալ փորձէ` թաւալգլոր գետինը պիտի իյնայ՝ եւ թերեւս միւս թեւն ալ պիտի կոտրէ:

Ուրիշներու պէս, ես ալ համոզուած էի, որ խօսքը բառերէ կը շինուի, իսկ երբ ակնարկ մը կ՚ընեմ այդ հոյակապ շէնքերուն վրայ, զորս բարձրացուցած է նորին վսեմութիւնը` կ՚ըսեմ. խօսքը քարերէ կը շինուի: Եւ ինչ դրութեամբ եւ արագութեամբ…: Ես ալ երբեմն բառեր կ՚առնեմ, կը փոխեմ, կը տեղաւորեմ, նորէն կը հանեմ, տեղը ուրիշ բառ մը կը դնեմ եւ երբ կը կարծեմ, թէ գեղեցիկ խօսք մը շինած եմ՝ կը տեսնեմ, որ նորին վսեմութեան շինած մէկ հաւանոցը իմ շինած խօսքէս շատ աւելի գեղեցիկ եւ վսեմ է: Սակայն իմ գրիչս որչափ ալ անզօր ըլլայ` գոնէ անկարող է նսեմացունել նորին վսեմութեան համբաւն, որ, ինչպէս կ՚ըսէ խմբագիր մը, քարէ շինուած է: Եւ Այս իսկ է, որ կը քաջալերէ զիս, իւր կեանքը գրելու:

Սարգիս պէյ Պալեան Բեշիկթաշ ծնած է 1835 փետրուար 17֊ին: Բնութիւնն զինք օժտած էր տաղանդով, ազնւութեամբ եւ գեղեցկութեամբ: Այնպիսի համակրական դէմք մը ունէր, որ համբոյրներով կը լենար: Զուարթ էր, եւ չէր այն մանուկներէն, որք ծնելուն պէս կը սկսին լալ, եւ զորս բնութիւնը կարծես չախելով աշխարհ ղրկած է:

1843֊ին վերջերը, առաջին անգամ ըլլալով, Բարիզ գնաց եւ երկու տարւոյ չափ հոն մնալէն ետքը` Կ. Պոլիս վերադարձաւ:

1847֊ին երկրորդ անգամ գնաց Բարիզ, որ այն ատեն պաշարման վիճակի մէջ էր: Հոն Սենտ Պառպի վարժարանը մտաւ եւ իւր շրջանն յաջողութեամբ լրացնելէն ետքը` Էքոլ Սանթրալ դրուեցաւ, ուր իւր սրամտութեան շնորհիւ քիչ ժամանակի մէջ մեծ յառաջդիմութիւն ընելով` Էքոլ տէ Պոզար մտաւ ուր ամբողջացուց արհեստն ու գիտութիւնը:

1855֊ին Պոլիս վերադարձաւ, ուր իւր երջանկայիշատակ հօրը քովը, սկսաւ իւր հանճարը ցոյց տալ արքունական շինութիւններու մէջ:

1866֊ին Կարապետ Քալֆա վախճանեցաւ, եւ դրախտաբնակ Սուլթան Ապտ֊Իւլ֊Ազիզ, որ ինչպէս Կարապետ Քալֆային բարեմասնութիւնները, նոյնպէս ալ Սարգիս պէյին տաղանդը լաւ կը ճանաչէր` կայսերական պալատին եւ շինութիւններու ճարտարապետ անուանեց նորին վսեմութիւնը:

Այս բարձր պաշտօնին գլուխն անցնելուն պէս, փորձով ցոյց տուաւ նորին վսեմութիւնն, որ Սուլթան Ազիզ լաւագոյն ընտրութիւն մը չէր կրնար ընել: Մենք փոխանակ նորին վսեմութեան երկար բարակ գովեստներ կարդալու` կը շատանանք անոր գործերը հոս թուելով.

Պեյլերպէյի նոր պալատը,

Չրաղանի նոր պալատը,

Պեյքոզ, Թոքաթի քեօշքը,

Հեքիմ Պաշի Չիֆթլիկի քեօշքը,

Ալեմ Տաղի քեօշքը,

Գալենտերին քեօշքը,

Յըլտըզի նոր քեօշքը,

Պեյքոզի Էոժէնի կայսրուհւոյն համար շինուած շէնքը,

Քեաղըտխանէի պալատը,

Գանտիլլի, սուլթաններու պալատը,

Աք Սարայի մզկիթը,

Կիւմիւշ Սոյի զօրանոցը,

Ղալաթա Սերայի դպրոցը,

Քեաղըտխանէի մզկիթը,

Վալիտէ Պաղը քեօշքը,

Այազ Աղայի քեօշքը,

Պալ Մոմուի չիֆթլիկը,

Չատըր քեօշքը,

Չըրաղանի պահականոցը,

Թօփ Գաբուի քեօշքը,

Քիւչուկ չեքմեճէի քեօշքը,

Իզնիմիտ, սուլթանի ագարակին մէջ շինած գեղջկական շէնքը,

Պեշիկթաշի դպրոցը,

Մաչքայի զինանոցը,

Մաչքայի զօրանոցն եւ պահականոցը,

Զինճիրլի Քոյոյի քեօշքը,

Պեշիկթաշի մէջ թաղ մը, կէս քիլոմետրոյ երկայնութեան վրայ:

Այս եւ իւր շինած ուրիշ քանի մը շէնքերն այնչափ արհեստով եւ գիտութեամբ կառուցուած են, որ զանոնք դիտողը կը հիանայ եւ ինքն իրեն կը հարցունէ թէ` արդեօք Բարիզէն բերել տրուած են Այս շէնքերը, նման այն մարդուն, որ, չգիտեմ ուր, գեղեցիկ շէնք մը տեսնելով` քովիններուն հարցուցած է, թէ Եւրոպայի մէջ շինուած է Այս:

Առիթը կարծես միշտ դժուարութիւններ յարուցած է նորին վսեմութեան. որ իւր հանճարովն ամէն դժուարութիւններու յաղթած է: Քեաղըտխանէի պալատն` որ երկու հարիւր կանգունի չափ երկայնութիւն եւ վաթսուն կանգունի չափ լայնութիւն ունի, ձմեռուան եղանակի մէջ ջուր կը կոխէ. եւ նորին վսեմութիւնը առանց կարասիքը մէջէն հանելու պալատն մէկ մեթրոյ բարձրութեամբ վեր կ՚առնէ: Արնաւուտ գիւղի Սուլթան սերայի պատը ճեղքուելով դէպի ծով կը քալէր, նորին վսեմութիւնը թող չտուաւ եւ պատը ստիպուեցաւ հնազանդիլ: Նմանապէս Չրաղանի պալատին քեօշքը, որ դէպի ծով յառաջ կը քալէր՝ անոր հրամանաւն ստիպուեցաւ դառնալ առջի տեղը: Արքայաբնակ Սուլթան Մէջիտի հետ երբ Սելանիկ գնաց, գիշերուան մը մէջ շինեց հոն մարմարիոնէ աւազան մը, Պեշչընար, ուր նորին վեհափառութիւնն ընդունեց քաղաքի երեւելիները: Միայն մեր մէջ չէ, որ մեծ համբաւ կը վայելէ Այս հանճարն, Եւրոպայի մէջ իսկ կը ճանաչեն անոր յարգն: Բարիզ հրատարակուող Լը մոնտ իլիւսթրէ անուն հանդէսն նորին վսեմութեան պատկերը հրատարակելով` հետեւեալ տողերը կը գրէ.

«Երեւելի ճամբորդներ, որոնք դեռ նոր այցելած են Կ. Պոլսոյ քաղաքը` կը յայտնեն մեզ այն տպաւորութիւնները, զորս իրենց վրայ ներգործած են արհեստով եւ գիտութեամբ բարձրացած այն հոյակապ շէնքերն ու պալատներն, որոնք Վոսփորի երկու ափերը կը զարդարեն: Սքանչացած են իմանալով, որ Այս հրաշալիքները սուլթանին հռչակաւոր ճարտարապետ վսեմ. Սարգիս պէյ Պալեանի գործն են:

«Այս տաղանդաւոր անձն ամէնէն աւելի երեւելի ընողն է այն անհաւատալի արագութիւնն, որով հոյակապ շէնքեր կը կանգնէ: Այսպէս Պեյլերպէյի պալատն, որ մեր Նուվել օբերա յին պէս փառաւոր եւ մեծ է, երկու տարուան մէջ շինուեցաւ: Յըլտըզի քեօշքը, որ կոփածոյ քարերէ եւ մարմարիոնէ շինուած գողտրիկ գործ մ՚է, եւ որ մեր Պիպլիոթեք նասիոնալի մեծութիւնն ունի, վեց ամիսէն քիչ ժամանակի մէջ շինուեցաւ:

«Արագութեամբ գործելու հետ, նորին վսեմութիւնն ունի տեղական պահանջումներուն յարմար տնտեսագիտական եւ վարչական այնպիսի ձիրքեր, որոնց շնորհիւ բոլոր Այս շէնքերը մէկ երրորդով կանգնուեցան այն գումարէն, զոր մեր հասարակաց գանձը վճարած է նմանօրինակ շէնքերու համար:

«Հետզհետէ աստիճանէ աստիճան բարձրանալով` այսօր կառավարութեան աստիճաններէն բարձրագոյնն ունի, եւ բոլոր վեհապետներն, որ Պոլիս գացած են, փութացած են պատուանշաններով զարդարել անոր լայն կուրծքը եւ առատօրէն նուէրներ ընել անոր:

«Քաղցր վարմունքն, ազնւութիւնը, մարդասիրութիւնն եւ ուրիշ բարեմասնութիւնները տաղանդին հետ միանալով` նորին վսեմութիւնը ճանչցողներուն համակրութիւնը կը գրաւեն: Իւր գթասրտութիւնն եւ հիւրասիրութիւնն ոչ նուաստ գովեստներու արժանի են:

«Աւելի մեծ հաճութեամբ կը հրատարակենք իւր պատկերն անոր համար, որ նորին վսեմութիւնը Ֆրանսիայի մէջ առած է առաջին ծանօթութիւններն արուեստին` զոր այնչափ բարձրացուցած է Թուրքիոյ մէջ»:

Զանց կ՚ընենք հոս յիշատակելէ քանի մը տարիներ առաջ մայրաքաղաքիս մէջ հրատարակուած Ռըվիւ տը Քոնսթանթինոբլ անուն հանդէսին գրած տողերն, որոնք նորին վսեմութեան տաղանդը կը հռչակեն. զանց կ՚ընենք, վասն զի իւր գործերն պէտք չունին գովեստի: Թուով խիստ քիչ են մեր ազգին մէջ այսպիսի մարդեր, որոնք իրաւամբ իրենց ազգին փառքն ու պարծանքն են: Արդարեւ շատ են, որ համբաւ ունին, այլ քիչ են, որ անոր արժանի ըլլան: Մարդս հարկ է, որ ինք ունենայ համբաւ. ուրիշի ծախու առնուած համբաւին պէս անարգ բան չկայ: Մին աղքատի մը ողորմութիւն տուած ժամանակը կ՚ուզէ, որ բոլոր աշխարհը տեսնէ, եւ թերեւս կը սրդողի, թէ ինչու Աժանս հաւասի գործակալութիւնն հեռագիր չքաշեր Եւրոպա` յայտնելով, թէ այսինչ մարդն մուրացկանի մը քսան փարայ տուաւ այսօր: Ուրիշ մը, որ բորբոսնած ոսկիներ ունի, կը հանէ հինգ ոսկի միայն կու տայ սովեալներու Յանձնաժողովին եւ կը պնդէ, որ ազգին մէջ իրմէ աւելի առատաձեռն մարդ չկայ: Սահմանափակ մտքի տէր մէկը հրատարակութիւն մը կ՚ընէ, եւ կը սկսի աղաչել իւր բարեկամներուն, որ պէտք եղած գովեստը չզլանան իւր գրքին, որ ամէն բանի արժանի է, բացի գովեստէ: Ուրիշ մը սանդուխէ մը առանց իյնալու իջած ըլլալուն համար, մարմնամարզութեան դասատու ըլլալ կ՚ուզէ: Շատերը համբաւոյն ետեւէն կը վազեն եւ Այս պատճառաւ կը փախցունեն համբաւն, որ իր ետեւէն վազողը չճանաչելով` կը վախնայ ու կը փախչի: Ունիս հանճար կամ առաքինութիւն, համբաւն ետեւէդ կու գայ, եւ որչափ վռնտես` այնչափ քեզմէ չբաժնուիր: Վռնտեցէք ուրեմն սա համբաւն քիչ մը ատեն, եւ հետեւեցէք այդ անձին, որու կեանքը կը կարդաք:

Միայն ճարտարապետութեան ասպարէզին մէջ չէ, որ իւր գործերը հաջողութեամբ պսակուած են, ինքը որչափ ճարտարապետ, նոյնչափ ալ մեքենագէտ է. ինչպէս քարերն իւր հրամանով շարուելով ամէնուն հիացումը կը գրաւեն, այնպէս ալ երկաթներն իրարու մէջէն անցնելով` ոգի կ՚առնեն եւ անուս մարդերու պարծենալով կ՚ըսեն. մենք ձեզմէ աւելի օգտակար ենք աշխարհին: Շինած ունի թաւալողական մեքենայ մը, որուն պատկերը հեղինակին անուան հետ տպուած է Արմէնկոյի մէջ, որ մեքենաներու եւ մեքենագէտներու վրայ խօսող հանդէս մ՚է: Յիշեալ մեքենային համար արտօնագիր տրուած է նորին վսեմութեան: Քանի մը ատենէ ի վեր կ՚աշխատի նոր կաթսայ մը շինել, որ քիչ հանքածուխով կարենայ տաքնալ: Եթէ Այս գործն ի գլուխ ելնէ, մեծ ծառայութիւն մը մատուցած պիտի ըլլայ երկրիս շոգենաւերու ընկերութիւններուն, մանաւանդ ճամբորդներուն, որոնք երբեմն օրերով կը սպասեն, որ նաւապետն քաղաքէ մը ածուխ գտնէ եւ ճամբան շարունակէ: Արդեօք որչափ օրհնութիւններ պիտի առնէ Խասգիւղի շոգենաւէն, որուն մեքենան ձմեռ ատեն, օր մը յանկարծ կայնեցաւ, եւ երբ պատճառը փնտռուեցաւ` հասկցուեցաւ, որ ցուրտէն ջուրը սառած էր կաթսային մէջ:
Տան մէջ ունի աշխատարան մը, որ լի է բնագիտութեան եւ տարրալուծական գործիքներով: Շարունակ հոն կ՚աշխատի երկու երեք տարիներէ ի վեր եւ բնագիտական ու տարրալուծական փորձերուն կը պարապի:

Թողունք նորին վսեմութեան աշխատիլ իւր սենեակին մէջ, եւ մենք քիչ մը դուրս ելնենք: Կ՚ուզէք քիչ մը դէպի Պառնաս քալել, ահա քնար ի ձեռին մեր դէմը կ՚ելնէ այն անձը, զոր քիչ մը առաջ ճարտարապետ ճանչցանք, վերջը մեքենագէտ, քիչ մը ետքը բնագէտ եւ քիմիագէտ: Ինչ գործ ունի Պառնասայ ճամբուն վրայ. արդեօք պալատ մը շինելու համար կանչուած է հոն: Հաւանական է: Քնար մը ունի քովն, այդ որուն է, ուսկից առած է: Ապողոնէն խնդրած եւ առած է, բարեկամ: Պիտի զարմանաս անշուշտ երբ ըսեմ, որ Մայր Արաքսիին սրտառուչ եղանակն այդ քնարին պարտաւոր ենք: Աւելորդ է հոս երկարօրէն գրել այն եղանակին վրայ, որ այսօր ամէն հայու բերանն է. սակայն պէտք է խոստովանիլ, որ ոտանաւորին ոգւոյն համապատասխանող եղանակ մը շինելու յաջողած է: Ունինք ուրիշ երաժիշտներ ալ, որոնք միայն եղանակ շինելով կը կարծեն, թէ կը յաջողին, եւ ասոր համար է, որ ազգային թատրերգութիւններուն կամ երգերուն մէջ կը հանդիպինք այնպիսի եղանակներ, որոնք ոտանաւորին հետ բնաւ խնամութիւն չունին: Օրինակի համար, երբ ոտանաւորը կու լայ` եղանակը խնդալէն կը ճաթի, եւ երբ եղանակը ննջեցեալ կը տանի` ոտանաւորը գինի բերէք կը պոռայ: Այս կերպով դերասան մը երգին խօսքերովը կը լացունէ եւ եղանակովը կը խնդացունէ, կամ, լաւ եւս, ոչ մին կ՚ընէ ոչ միւսը: Բացի ասկից շինած ունի Քրիսթոֆ Քոլոմպ անուն օբերայի մը եղանակն, որուն վրայօք շատ գովեստով կը խօսի: Պարապ աշխատութիւն է կրկնելը, թէ նորին վսեմութեան մատներն դաշնակի վրայ ալ հրաշքներ կը գործեն:

Սարգիս պէյ Պալեան իւր զբաղումներուն շատութեանը պատճառաւ` չէ կրցած ազգային ժողովներու մէջ մտնել, այսու ամենայնիւ ամէն բարեգործական եւ մարդասիրական ձեռնարկութիւններու մէջ կը փայլի իւր նուէրներովը: Աւետարանը միայն չէ, որ կը պատուիրէ իրեն ձախ ձեռին չտեսնել աջին տուածը, ուրիշ պատճառներ ալ կան, որ կը ստիպեն զինքը գաղտնապէս բարիք ընելու:

Քանի մը տարի առաջ` Ազգային Պարտուց բարձման համար նուիրեց հազար հինգ հարիւր ոսկի, գումար, որ իրեն ընկեր չգտաւ նուիրատուներու ցանկին մէջ: Շատ տարիներէ ի վեր Վասպուրականի Մարմեթ գիւղի մէջ դպրոց մը հիմնած է, եւ որուն ծախքն ինքը կը հոգայ մինչեւ այսօր:

Կարելի չէ համրելով լմնցնել այն նամակներն, որոնք ամէն օր կ՚ուղղուին իրեն եւ որոնք վսեմափայլ տէր ով կը սկսին ու Հաճեցէք ներփակեալ տոմսակներն ընդունել ով կը վերջանան: Նորին վսեմութիւնն բնաւ ետ չդարձուներ Այս տեսակ տոմսակներն, որոնք կամ թատրոն կը հրաւիրեն զինքն կամ պարահանդէս, ուր դերասանի մը կամ ազգային հաստատութեան մը կամ ընկերութեան մը ի նպաստ ներկայացում կամ պար կը տրուի: Եթէ իւր տուած դրամներուն ցանկն հրատարակուի` ակներեւ պիտի տեսնուի, որ Այս անձը կարծուածէն աւելի առատաձեռն է:

Մինչեւ հիմա առատաձեռնութեան շատ փորձեր ցոյց տուած է, եւ կը հաւատանք, որ ասկէ վերջն ալ պիտի շարունակէ իւր նուէրներն ազգային մանկտւոյն դաստիարակութեանը համար:

Հակառակ այն պատուանշաններուն, զորս իւր կուրծքէն կախած են Անգղիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Իտալիայի, Թուրքիայի, Ռուսիայի եւ այլն կառավարութիւններն` այսօր հայերէն կը խօսի եւ ազգին բնաւ չարիք մը հասուցած չէ: Այսչափ պատուանշաններով զարդարուած մէկն իւր մայրենի լեզուն սիրէ… Աս քիչ մը անհաւատալի պիտի թուի ամէն անոնց, որ դժբախտութիւն ունեցած են տեսնուելու այնպիսի էֆենտիներու կամ պէյերու, որոնք եթէ աստիճանէ մը բարձրանան` հայերէն չխօսելու ուխտ կ՚ընեն. եթէ պատուանշան մ՚ալ առնեն` հայերէն խօսողն ականջէն պատի մը վրայ գամելու չափ յառաջ կ՚երթան, եւ եթէ քիչ մ՚ալ բարձրանան` ազգային իրաւունքներն աճուրդի կը հանեն, կարծելով, թէ Այս ընթացքով աւելի բարձր աստիճաններու կը հասնին:

Պաշտպան եւ սիրող է գեղարուեստներու:

Երբ Այվազովսքին մայրաքաղաքս եկաւ, նորին վսեմութենէ հիւրընկալուեցաւ: Կը սիրէ եւ կը քաջալերէ ամէն գեղեցիկ գործերն՝ ինչ սեռէ ալ որ ըլլան:

Գիտութեամբ եւ արհեստով օժտուած ասանկ հռչակաւոր մէկու մը միայն կը վայլէր քիչ մը հպարտութիւն` եթէ աս ներելի ըլլար, բայց կը տեսնենք, որ հպարտութեան նշոյլն անգամ չունի իւր վրայ: Իրեն ներկայացուողն ինչ աստիճանէ ալ որ ըլլայ, այնքան անուշութեամբ կ՚ընդունուի իրմէ, որ կը սկսի կարմրիլ եւ նեղուիլ: Իրեն դէմն ելնելու համար ժամերով վարի սրահն սպասելու հարկ չկայ, ոչ ալ պէյն այսօր հիւր ընդունելու ժամանակ չունի, ուրիշ օր մը եկուր խօսքը կը լսես: Այսպէս ամէնուն հետ քաղցրութեամբ կը վարուի, իսկ երբ կը տեսնէ, որ դիմացինը, ով որ ըլլայ, իւր չափը չճանաչեր, այն ատեն փափկութեամբ կ՚իմացունէ հպարտութիւն ծախողներուն, որ ուրիշ տեղ երթան իրենց ապրանքը ծախելու:

Որչափ ալ չուզենք, նորին վսեմութեան արժանապատւութիւնը չվիրաւորելու համար, զուգակշռութեան մտնելով իւր առաւելութիւնները յայտնելու` ամէնօրեայ դէպքերն կը ստիպեն զմեզ խոստովանիլ, որ մեր ազգին մէջ կան այնպիսի անձեր, որ հպարտութեան գագաթը բարձրացած են. եւ Այս անձերն այնպիսի մարդեր են, որ բնաւ իրաւունք չունին… հպարտանալու:

Ասոնց համար ամէնէն սովորական բան մ՚է արհեստաւորի մը հետ այնպէս վարուիլ, ինչպէս կը վարուի կռանն երկաթի հետ. դաստիարակի մը հետ խօսիլն աւանակի մը վրայ հեծնելով Երուսաղէմ մտնել է իրենց համար. խմբագրի մը բարեւ տալն անոր պատուանշան տալու չափ արժէք ունի իրենց քովը: Վսեմ Սարգիս պէյ Պալեան մինչեւ այսօր կը պահէ ճարտարապետութեան պաշտօնն եւ ինչպէս սուլթան Ազիզին, նոյնպէս ալ օգոստափառ սուլթան Համիտին հաւատարմութեամբ ծառայելով` նորին վեհափառութեան հովանաւորութիւնը կը վայելէ:

Նորին վսեմութիւնը միջին հասակով, սեւ աչերով եւ ընքուիներով, բարեկազմ եւ գեղեցիկ անձ մ՚է: Այնպիսի դէմք մը ունի, որ կարծես թէ, եթէ Մուսաս իւր խօսքը պահէ եւ ես յաջողիմ երգիծանքներս աւարտել՝ պիտի կրնամ անոր անձին վրայ Մեկենասս գտնել:
ՄԿՐՏԻՉ ԷՍԱՅԵԱՆ
Իմ այսօրուան կարծիքս այն է, որ անհնար է մարդու մը նկարագրին վրայ կատարեալ գաղափար ունենալ՝ առանց նախապէս գիտնալու այդ անձին արհեստը: Եւ որպէսզի չկարծուի, թէ յառաջաբանս ծիծաղաշարժ ընելու համար այլանդակ կարծիքներ կը քարոզեմ, կը փութամ յայտնել, որ Այս օրերս հանդիպեցայ մարդու մը՝ որուն ուղեղը, իւր խօսքերէն դատելով, առաձգական է, այսինքն քաշելուդ պէս կ՚երկննայ եւ թող տալուդ պէս իւր առաջին չափին կը վերածուի. եւ երբ Այս մարդուն արհեստն գիտնալ ուզեցի, սա պատասխանն առի.

— Լասթիկ կը ծախէ:

Այս պատասխանը խիստ գոհացուցիչ գտայ, եւ վերջապէս համոզուեցայ, որ ինչպէս լեռնային վայրերը քաջ եւ պատերազմող կ՚ընեն իրենց բնակիչներն, այնպէս ալ կտաւն փափուկ կ՚ընէ այն մարդերն, որք կտաւի առեւտուրով կը զբաղին, մանաւանդ թէ փոփոխամիտ կ՚ընէ զանոնք, եթէ նկատողութեան առնենք այսօրուան վաճառուած կտաւներն, որ ջուր տեսնելուն պէս կը նետեն իրենց գոյնը, թէեւ կան մարդեր ալ, որ առանց ջուր տեսնելու կը փոխեն իրենց կարծիքը: Եթէ չէք ձանձրանար` օրինակ մ՚ալ կու տամ. ինչպէս որ ծովեզերեայ ժողովուրդները վաճառական կ՚ըլլան, այնպէս ալ մեր Ընդհանուր ժողովին բնակիչները շատախօս կ՚ըլլան. եւ մենք, որ շատ անգամ իրարու կեղեւներու վրայ կը հիմնենք մեր դատողութիւնները, լեռան քաջութիւնը մարդու կը վերագրենք եւ ժողովին շատախօսութիւնը երեսփոխաններու վրայ կը բեռցունենք:

Արհեստներու մարդուս վրայ ունեցած ազդեցութիւններն անհերքելի փաստերով ցոյց տալէս ետքը, կը մնայ ինձ երկու խօսք ալ ընել երկաթի վրայ, որով կը զբաղի այն անձը, որու կենսագրութիւնն կ՚ընենք հոս:

Արդէն ամէնուս ծանօթ են այն ծառայութիւններն, զորս Այս մետաղը նուիրեց մարդկութեան, ինչպէս նաեւ աւելի ծանօթ են այն չարիքներն, զորս հասուց աշխարհիս: Դանակները, զէնքերը, թնդանօթները, մեքենաները, կամուրջները, զրահաւորները բամբակէ չեն, ամէնն ալ իրենց գոյութիւնը երկաթի կը պարտաւորին: Ժամանակաւ վարպետ օրէնսդիրին մէկն, որ անշուշտ ոսկի չունէր, եւ թերեւս փոխառութիւն ընելու ալ կ՚ամչնար, առանց կարմրելու երկաթեայ դրամ կոխեց, որպէսզի դիմացկուն ըլլայ եւ թղթեայ դրամին պէս` քանի մը օրուան մէջ չպատռուի. — Պատմութիւնը չյիշեր, թէ այդ երկաթեայ դրամը ինչ ընդունելութիւն գտաւ, որչափ ատեն տեւեց եւ վերջէն ինչպէս վերցուեցաւ հրապարակէն: — Այս մետաղն մեր ազգէն շնորհակալութիւն սպասելու բնաւ իրաւունք չունի, վասնզի մեզի հետ աղէկ վարուած չէ, իւր օգուտներն ուրիշներու տուած է եւ վնասները մեզի, եւ եթէ քանի մը վաճառականներ չյարուցանէր մեր մէջը` իւր անունն մեր բերանին մէջ գործ չէր ունենար:

Ընթերցողն Այս տողերը կարդալէն ետքը կը փափաքի գիտնալ` թէ Այս մետաղն ինչ ազդեցութիւն ըրած է Մկրտիչ էֆենտի Էսայեանի վրայ, թէ Մկրտիչ էֆենտիի միտքը երկաթի պէս հաստատ է, թէ զրահաւորէ չվնասուիր: Հասարակութիւնը շատ իրաւունք ունի Այս հարցումն ընելու, վասն զի քանի մը անգամներ իւր աչերովը տեսաւ, եւ ոչ թէ ուրիշներուն աչերով, երկաթեայ կամուրջին զրահաւորէ վնասուիլը: Հասարակութիւնն հետաքրքիր է նաեւ հասկնալու, թէ մէկն Այս անձին կարծիքները կրակին մէջ տաքցունելէն ետքը` կարող է, թէ չէ, անոնց իւր ուզած ձեւը տալ:

Այս հարցումներուն կանոնաւոր կերպով պատասխանելու համար, հարկ էր ինձ դիմել այնպիսի մէկու մը, որ Էսայեանը խիստ մօտէն ճանաչէր: Այս ալ հերիք չէր, մօտէն ճանաչելն իւր արժէքը կը կորսնցնէ` եթէ իրեն ընկեր չունենայ ճշմարիտ խօսիլը: Գոհ եմ, որ ուզածս գտայ, — այո, շատ գոհ եմ, վասն զի ճշմարտախօս մը գտնելն այսօր այնչափ դժուար է, որչափ որ դժուար է թաղային վարժարաններու մէջ կարգ ու կանոն գտնելը — եւ աղաչեցի զինքն, որ հաճի տեղեկութիւններ տալ ինձ այդ անձին վրայ: Բարեկամս սիրով ընդունեց խնդիրքս: Քանի մը օրէն ետքը` տեղական թղթատունէ նամակ մը ստացայ, որ կը պարունակէր ուզած տեղեկութիւններս, այնքան կանոնաւոր գրուած, որ ամենափոքր փոփոխութիւն մը անիրաւութիւն համարելով՝ նոյնութեամբ կը հրատարակենք:

«Մկրտիչ Գեւորգ Էսայեան, վաճառական, սեղանաւոր, ազգային երեսփոխան, Յարաբերութեան դիւանի ատենապետ, հայ աւագանւոյ Մասնաժողովին անդամ, եւ բացի հանդերձեալ տիտղոսներէն, եւ այլն, եւ այլն, եւ այլն, կեանք առաւ Կեսարիոյ մէջ 1843֊ին, բայց հոն շատ կանգ չառաւ, վասն զի ոչ այնքան սէր ունեցաւ իւր միւս հայրենակցաց նման կեսարացի կոչուելով միայն գոհ լինելու, որքան իղձ ու տենչ տածեց կեսարացւոց յատուկ գործունէութիւնն յինքեան անձնաւորելու:

Մկրիկը ծնածին պէս՝ Էսայեան մականունին ստուգաբանութիւնը խնդրեց եւ երբ իմացաւ, որ ոմանց կարծածին պէս Էսայի անունէն ծագած չէր այն, այլ Յիսուս բառին պարսկական Իսա թարգմանութեան աղաւաղումն էր, շատ սրտնեղեցաւ, թէ ինչու իւր կարծիքը չէին առած, իրեն ընծայեալ մականուան համար: Վասն զի Մկրիկ նախընտիր պիտի համարէր Է սա … մականունն ընդունել, եւ անոր բնութեան խնդիրը դնելն իւր չափահասութեան վերապահել: Ուստի անմիջապէս կտրուկ ծանուցագիր մը ուղղեց իւր ծնողաց, իմացնելու համար, թէ նշանաւոր մարդ մ՚ըլլալու մտադիր է ինքն, եւ պատուիրելու համար, որ զինքն ըստ այնմ պատրաստեն:

Ծնողքը վախնալով, որ Այս կրակոտ տղուն արիւնը գլուխը չցատկէ, խօսք տուին, որ սահմանափակ ասպարէզի մէջ չդնեն զնա, եւ ներշնչեն նմա ի մանկութենէն այն սկզբունքներն, որք իւր ապագային անկիւնաքարերը պիտի լինէին:

Մանկիկն Մկրիկ Այս ապահովութիւնները ձեռք բերելուն վրայ ուրախ` կերաւ, խմեց, զարգացաւ իւր մօրը խնամոց ներքեւ Կեսարիոյ օդը շնչելով:

Երբ Մկրիկ պատանեկութեան հասակը թեւակոխեց, Կեսարիոյ հորիզոնը շատ նեղ եկաւ իրեն. հազիւ հայերէն ընթերցանութիւն ուսանելու միջոց գտաւ հոն: Ուստի` այն ինչ 14 տարեկան` ճամբայ ինկաւ Կեսարիայէն ի Կ. Պոլիս, ուղղակի Պալատու թաղը գնաց եւ տեղւոյն ազգային վարժարանը մտաւ:

Պատանին Մկրտիչ գործունէութեան առաջին փորձն այն տեղէն տալ ուզելով, բարձրագոյն դասարանէն սկսեալ զատկական հաւկթի պէս աստիճանաբար ակռային զարկաւ զանոնք իւր կարողութեան հետ բաղդատելու համար, եւ նախակրթարանի ստորին դասուն մէջ գնաց զետեղեցաւ, հսկայաքայլ բարձրագոյնն ելնելու համար:

Տասնեւչորս ամսոյ միջոցը բաւական եղաւ մեր աշխոյժ Մկրտիչին` դպրոցին ամէնէն յառաջադէմ աշակերտը դառնալով` առաջին մրցանակներն յափշտակելու, եւ քերականութեան դասերն աւարտելով՝ հայերէնն ուսնելու այնչափ, որչափ գիտեն այսօր մեր ազգային լրագրապետք, կամ աւելի ճիշտն ըսելու համար, որչափ չեն գիտեր այսօր մեծ մասն ազգային լրագրապետաց:

Միայն թէ բայերը սորվելու համար խեղճ դասատուին հոգին բերանը բերաւ, վասն զի Մկրտիչ անոնց կատարեալը միայն սորվիլ կ՚ուզէր եւ ամէն օր կռիւ կ՚ընէր դասատուին հետ, որ միւս եղանակները վերցնէ արտաքսէ քերականութեան մէջէն. մանաւանդ ներկան ու ապառնի անկատարը խոնարհելու շատ կը դժկամակէր: Այս տպաւորութեան գործնական հետեւանքն պահած է մինչեւ այսօր, երբ իւր ուշադրութիւնը գրաւող խնդրոյ կամ անձի մը վրայ կը խորհի, կը խօսակցի, կ՚առաջադրէ եւ չգործեր, մեծ նեղութիւն կը զգայ սրտին մէջ, վասն զի մէջը բայի կատարեալ եղանակ չկայ, եւ չարամիտք կրնան զայն սին մեծամտութեան եւ կեղծ քաղաքավարութեան վերագրել:

Խիստ գեղեցիկ է Մկրտիչ էֆենտիի Այս հանգամանքն, եւ թերի կողմն այն է միայն, որ նորա արդի քերականութեան մէջ կատարեալին դասաւորութիւնը մեր գիտցած դրութենէն կը տարբերի եւ երբեմն կարգն այնչափ ուշ կու գայ, որ քրիստոնէավայել համբերութիւն չունեցողները կը վհատեցնէ:

Դպրոցական ասպարէզէն առեւտրական ասպարէզը ցատկեց Մկրտիչ էֆենտի, եւ մէկ կողմէ գաղիերէն, անգղիերէն եւ տոմարակալութիւն ուսնելով, միւս կողմէ ստակ շահելու հետամտեցաւ:

Իւր առեւտրոյն համար այնպիսի նիւթ մ՚ընտրել ուզեց, որ յաջողութեան ամէն պայմաններն ընծայէր, ուստի երկաթի վաճառականութեան ձեռնարկեց, որպէս զի ոչ գողէն վախնայ, ոչ հրդեհէն սոսկայ եւ ոչ ալ խոնաւը հոգայ: Հետեւաբար մեր Մկրտիչը երկաթ առաւ, երկաթ ծախեց, բայց անոր ժանգն ոսկւոյ փոխարկեց, եւ սնտուկին մէջ դիզելէ ետեւ` վրան ելաւ ու բարձրէն դիտեց երկաթի միւս վաճառականներն, որք իրենց ծախած ապրանքին անշարժութեան հանգամանքով տոգորուեր եւ անոր հանքային բնութեան միայն ընդունակ եղեր էին:

Անոնք, որ Մկրտիչ էֆենտին բարեսիրտ մարդ կը ճանաչեն, կը կարծեն թէ շատ ցաւեցաւ նա իւր արհեստակցաց այդ յետամնաց վիճակին վրայ, իսկ անոնք, որ Մկրտիչ էֆենտիի քով յառաջադիմական բուռն իղձ մը կը տեսնեն, կ՚ենթադրեն թէ կարի գոհ եղած լինի նա, միւս զամէնքը գերազանցած ըլլալուն վրայ: Իսկ մենք ոչ առաջիններուն հետ կը կարծեմք եւ ոչ միւսներուն հետ կ՚ենթադրեմք, այլ պարզապէս երկուքին ալ կը հաւատամք:

Մկրտիչ էֆենտի 1859֊ին դեռեւս դպրոցական` ազգային կենաց մէջ նետուեցաւ: Յիշեալ թուականին Պալատու ժողովրդական ընկերութիւնը հիմնողներէն մէկն ալ ինքն եղաւ, եւ անոր համարակալի պաշտօնն ստանձնելով, մինչեւ որ այդ ընկերութիւնը հազար ոսկւոյ արժողութեամբ կալուած չգոյացուց թաղին վարժարանաց համար, իւր պաշտօնը չթողուց, եւ ամէն տարեգլուխ հաշուեկշիռ հրատարակելով, ընկերութեան արդեանց հետ իւր յաջողակութիւնն ու հաշուագիտութիւնն ի հրապարակ հանեց:

1868֊ին երբ զինքն Ընտրողական ժողովոյ ատենապետ ընտրեցին Իսկիւտարցիք, ինքն ալ զարմացաւ, բայց երբ տեսաւ որ թաղին կուսակցութիւնները չէզոք ատենապետ մը գտնելու եւ զայն իրենց դիմակ ընելով իրարու հետ կռուելու համար զինքը կարգեր են, Խորհրդարանը թողուց, տուն քաշուեցաւ:

1870֊ին Տնտեսական խորհրդոյ անդամ եղաւ եւ համարակալութեան ճիւղին հսկողութիւնն ստանձնելով` այնչափ հոգածութեամբ հսկեց պատրիարքարանի տոմարներուն վրայ, որ Տիգրանեան իւր աշխարհածանօթ հրաշագործութեամբ հազիւ ուրեմն իւր ժապաւինեալ հանգանակութեան տետրակը կրցաւ գողնալ պատրիարքարանէն, առանց մտքէն անցընելու, որ Տնտեսական խորհուրդն անոնց ամփոփումն արձանագրած էր արդէն իւր ատենագրութեանց մէջ, որով Տիգրանեանի հրաշքն ալ խայտառակուեցաւ, ինքն ալ:

1873֊ին, երեսուն տարեկան ըլլալուն պէս, Պալատցիք զինքն ազգային երեսփոխան ընտրեցին, որպէս զի իրենց թաղին սանն ուրիշները չյափշտակեն: Մկրտիչ էֆենտի տեսնելով, որ երեսփոխանութեան մէջ շատ խօսելու է քիչ գործելու համար, գնաց Քաղաքական ժողովոյ անդամ եղաւ, ազգային ասպարէզին ալ գործնական կողմը գտնելու համար: Քաղաքական ժողովին մէջ ժողովականներն իրենց պաշտօնին ազնւութեան բարձրացնելու միջոցին վրայ կը խորհէր շատ անգամ, եւ երբ ինքզինքը խառն ժողովին մէջ գտնէր, բոլորովին Այս մտածմամբ կը պաշարուէր: Հաւատացողներ կան, թէ Մկրտիչ էֆենտի այդ միջոցը պիտի կրնար գտնել, եթէ այն միջոցին վանեցի Պօղոս վարդապետին եւ Խաչատուր կաթողիկոսի խնդիրները վրայ չգային, եւ Վարչութեան բոլոր անդամոց զանոնք արդարացնելու ճգանց դէմ միս մինակ խօսելէ եւ մաքառելէ ատեն գտնէր Մկրտիչ էֆենտին:
Օր մը Վարչութեան նախագահն Ամբրոսիոս վարդապետը վռնտեց ժողովէն, որ նոյն միջոցին` իւր եղբօր կնոջ դատին մէջ յաղթանակ կանգնելու համար` Կրօնական ժողովին անդամ եղեր էր, իրեն պէտք ունեցողներուն քուէովը: Ամբրոսիոս բաւական պինդ երես ունեցաւ յաջորդ նիստին ժողովարան մտնելու, եւ ժողովականք ալ բաւական սիրտ չունեցան ձայն հանելու: Մկրտիչ էֆենտի զանի տեսածին պէս, առնել քալել ուզեց, բայց գլխին ֆէսը չգտաւ, վասն զի ատենապետն ուսուլիկ մը առեր պահեր էր, որպէս զի Մկրտիչ էֆենտի չկարենայ ձգել երթալ: Ժողովը վերջացածին պէս Մկրտիչ էֆենտի շիտակ Ղալաթիա անցաւ եւ ֆէսը ծախեց, տեղը գլխարկ մ՚առաւ, զոր մինչեւ այսօր կը գործածէ: Այնուհետեւ ամէն անգամ, որ ժողովարան եկած ատեն Ամբրոսիոսը հոն տեսնէր, նախ բարապան մը ներս կը ղրկէր, իւր աթոռին կռնակն անոր դարձնել կու տար, եւ յետոյ կ՚անցնէր կը նստէր, որպէս զի զանի իրեն անդամակից չտեսնէ:

Ազգային ժողովին մէջ Մկրտիչ էֆենտի ինք խօսելէ աւելի կը փափաքի, որ երեսփոխանք աղէկ խօսին: Եթէ ատենապետն ինք ըլլար` խօսիլ չգիտցող երեսփոխանները բեմն ելնելէ պիտի արգիլեր: Ոմանք կ՚ըսեն, թէ Մկրտիչ էֆենտի երկու տարիէ ի վեր ուխտած է լռիկ մնջիկ գործել ազգային խնդրոց մէջ, այն մեծ մարդոց նման, որք շատ բան կ՚ընեն, բայց իրենք բնաւ չեն երեւիր: Այս ուխտին վերագրեցին, երբ Մկրտիչ էֆենտի խոստացաւ Ազգային ժողովն Ղալաթիա գումարելու համար ս. պատրիարքն համոզել ու չհամոզեց:

Մկրտիչ էֆենտի ի բնէ ընկերական մարդ է, բայց իւր ծանօթներէն շատեր կան, որոնց ներկայութենէն կը նեղուի, մանաւանդ երբ քառորդ ժամէն աւելի տեւէ ու ինքը մինակ մնայ անոնց հետ: Իսկ բարեկամաց տեսակցութենէն այնչափ կ՚ախորժի եւ կը զուարթանայ, որ դեռ գիտցուած չէ, թէ բարեկամք աւելի գոհ կ՚ըլլան իւր սիրաբոյր ընդունելութենէն, թէ ինքն անոնց ներկայութենէն: Պարագաներ կան, յորում սոխակին չափ քաղցրախօս կը կտրի եւ Տելեմաքին պէս սրտագրաւ` քունն ու հանգիստը կը մոռնայ եւ ժամացոյցին կը պատուիրէ, որ չբանի, կամ գիշերին կ՚աղաչէ որ չլուսնայ: Վասն զի Մկրտիչ էֆենտի բնաւին չախորժիր առանձնութենէ, եւ ամէն գործի մէջ թէեւ առաջինը ըլլալուն նազ չըներ, բայց միայնակ մնալ չուզեր: Ազգային գործոց մէջ ասոր փորձն ստեպ կու տայ. ուրիշներէն առաջ նետուելէ եւ անոնցմէ աւելի զոհողութիւն ընելէ չքաշուիր, բայց երկու անփոփոխ պայման ունի. նախ` կ՚ուզէ, որ իրեն հետեւող ցոյց տան, եւ երկրորդ՝ կը պահանջէ, որ իւր մատուցած ծառայութիւնն ի վերայ տանեաց չքարոզեն եւ միայն ականջէ ականջ փսփսան:

Այսու ամենայնիւ ոչ իւր քսակը կը խնայէ ազգին եւ ոչ իւր խելքը, եւ այսու կենդանի յանդիմանութիւն մը կը դառնայ այն անձանց, որք իրենց քսակն ազգին գլխէն վեր կը բռնեն, եւ դրամական զոհողութեան կարգն եկած ատեն` խնդրոյն համակարծիք դառնալով՝ կը զրաբանեն, եւ կամ շատ նեղը մտած ատեննին, նպաստի ձեւով պարգեւ (prime) մը կը վճարեն իրենց վերընծայալ դասէն սրբուելու վտանգին դէմ, ինչպէս որ սովոր են վճարել իրենց կալուածները հրդեհին դէմ ապահովելու համար:

Մկրտիչ էֆենտի միշտ բարիք ընել կը փափաքի, այլ ըստ որում ս. պապին անսխալականութեան ամբարշտութիւնը չունի, եւ գիտէ, թէ չարիքն ալ մարդու գործն է, զայն գործած ըլլալու համար՝ զաւկներ գգուած ատեն կը կսմթէ, մօր դէմ երբեմն կամակորութիւն կ՚ընէ եւ իւր սիրելեաց բարեկամները խօսքով կը կճէ, եւ այնչափ յառաջ կ՚երթայ երբեմն, որ իրաւունք կու տայ կասկածելու, թէ մի գուցէ իւր սիրուելուն աստիճանը փորձելու միջոց մ՚ըլլայ իւր Այս վարմունքը:

Մկրտիչ էֆենտի խիստ զգայուն է. զգայնութիւնն այն աստիճան նրբութեան հասցուցած է, որ կ՚ըսեն, ամառը հովը փոխուելուն պէս հագուստ կը փոխէ, իսկ ձմռան մէջ տանն սենեկին յատուկ հագուստ ունի: Կը սիրէ, ինչ որ վսեմ է ծագմամբ, եւ անոր թերի կողմերուն հաշտ ակամբ կը նայի, կ՚ատէ, ինչ որ նսեմ է սկզբմամբ, թէեւ հաճոյական հանգամանքներ ալ կրէ նա, որոց թէպէտ կը յափշտակուի ի սկզբան, բայց ամսէ մը աւելի չխաբուիր: Վայրկեաններ ունի, յորում արտառոց բաներ ընելէ հաճոյք կը զգայ, եւ գործելու նոր եղանակ մը հնարելով` զանոնք ազնուացնել կը ճգնի, բայց ուրիշներէ առաջ ինք կը համոզուի չյաջողելուն եւ չյամառիր: Զի ինքն, թէ դիւրագրգիռ եւ թէ լրջմիտ, կը թողու որ սոյն հակոտնեայ բնաւորութիւնք ի պայքար ելնեն յանձինն, եւ մինչեւ որ լրջամտութեան յաղթանակ տանիլը չտեսնէ, չհանդարտիր:

Ժողովրդականաց ազատամտութեան վրայ կը սքանչանայ, ազնուապետականաց բարեկրթութեան վրայ կը հիանայ, եւ կը թուի, թէ մինչեւ որ Այս երկու յատկութեանց յանձին իւրում ի մի ձուլմանը չհամոզուի, իւր արժանապատւութիւնը յագուրդ չպիտի գտնէ: Վասն զի Մկրտիչ էֆենտի գիտէ, թէ փայլուն աստղի մը տակ ծնած է, գիտէ նաեւ թէ դէպքերը շատ անգամ զոմանս կը բարձրացնեն եւ երբեմն ալ զայլս կը խոնարհեցնեն, ուստի եւ մեծ սիրտ մը կը կրէ, մեծագոյն գաղափարներ կը սնուցանէ եւ ամենամեծ նպատակներ կ՚առաջադրէ:

Մկրտիչ էֆենտի միջին հասակով, թուխ գոյնով, սեւ աչքերով, խիտ մօրուքով, երկար փեղոյրով, զուարթադէմ, գիրուկ երիտասարդ մ՚է: Երբ սոյն նկարագիրն ունեցող մէկուն հանդիպիս ճամբան, որ աճապարողի մը պէս կը քալէ եւ ամէն քայլափոխին միտքը բան մ՚ինկածի պէս մէկ մի յաջ մէկ մի ձախ ետ դառնալու մտադիր կը թուի, գիտցիր նա ինքն է` Մկրտիչ էֆենտի Էսայեան:

ԲԱՐՈՒՆԱԿ ՄԱՆՈՒԷԼ ՈՒԹՈՒՃԵԱՆ
Բժիշկ, Ատենապետ֊հիմնադիր Խնայողական ընկերութեան, խմբագիր֊ընթերցող Կիլիկիա հանդէսին, ծնած ըստ ոմանց 1830֊ին եւ ըստ ոմանց` 1831֊ին:

Տնտեսագիտութեան եւ խնայողականութեան մեծ յարմարութիւն ունենալով` այն եօթն ամիսները, զանոնք մօրն արգանդին մէջ անցուց, Ֆրանքլինը կարդալով զբաղեցաւ, եւ տնտեսագիտութեան ուսումն աւարտեց հոն, քննութիւն տուաւ, վկայականն առաւ եւ դպրոցէն դուրս ելնել ուզեց, երբ ազդարարեցին իրեն` թէ դեռ երկու ամիս սպասել պէտք էր: Բարունակ մտիկ չըրաւ, բժիշկ ըլլալով` իր ծնունդը դիւրացուց եւ ճիշտ եօթն ամիսէն աշխարհ եկաւ Ֆրանքլինի գիրքն ի ձեռին:

Աշխարհ եկած չեկած, իր ծննդեան մէջ ունեցած պակասութիւնը գոցելու ետեւէ եղաւ: Բացի տնտեսագիտութենէ բժշկութեան ալ կոչում ունենալը յայտնեց, տեսնելով որ բժշկին մէկը վէրքի մը վրայ սպեղանի կը քսէր, այդ վէրքին կլոր ըլլալէն շուտ մը հասկցաւ, որ ամէն կլոր վէրք է, եւ երբ օր մը հայրն սիկարն վառելու ատեն կրակը հագուստին վրայ ձգելով կլոր ծակ մը բացաւ հոն, Բարունակն` հայրիկիս հագուստը վէրք հանեց ըսելով` իսկոյն դեղագործի մը խանութ վազեց եւ տուփ մը սպեղանի բերելով` հօրը հագուստին վրայ քսեց, եւ հետեւեալ օրը իւր դեղին ինչ ազդեցութիւն ըրած ըլլալն իմանալու համար հօրը բալթոյին թեւին երակները քննեց:

Ծնողքն ուրախացան ու խնդացին, եւ վերջապէս համոզուելով, թէ Բարունակն այդ պզտիկ հասակին մէջ մեծ փափաք եւ կոչում ունէր բժշկելու… հագուստները, զինք թաղին դպրոցէն հանելով` մայրաքաղաքիս բժշկական վարժարանը ղրկեցին, որ հոն բժշկէ եւ բժշկուի, որովհետեւ քիչ մը նիհար էր:

Բարունակ բժշկական վարժարանը մտաւ չմտաւ սկսաւ հսկայաքայլ վազել իւր դասերուն եւ դասարաններուն մէջ, քիչ ժամանակէն ընկերները գերազանցեց եւ իններորդ դաս մտնելուն պէս` սկսաւ բժշկական թերթ մը հրատարակել, որուն մէջ ազգային յօդուածներ կը գրէր, երբեմն ալ բժշկական:

Այս հրատարակութիւնը մեծ ծառայութիւն ըրաւ այն ատեն ազգին, այնպէս որ ընթերցողներուն մեծագոյն մասը մէկ֊երկու տարիէն մէյմէկ բժիշկ եղան:

Բարունակ տնտեսագէտ ըլլալով` թերթին բոլոր գործերն ինքը կը տեսնէր, ինքը կը խմբագրէր, ինքը կը կարդար, շռայլ չէր, քսան Կիլիկիա տպել կու տար: Տարեկան գինը հինգ ղուրուշ էր:

Բ ժիշ կութեան արուեստը կատարելագործելու տենչը Բարիզ կը կանչէր զինք, բայց ղրկող չկար. բայց ետքէն ազգականներէն մէկուն ձեռքովն Բարիզ ղրկուեցաւ, ուր իւր արուեստը կատարելագործեց եւ մայրաքաղաքս դարձաւ:

Ազգասիրութիւնը չէր թողուր զինքն, որ խմբագրութենէ քաշուի, ուստի Կիլիկիան նորէն հրատարակել սկսաւ: Այն ատեն ըսուեցաւ, թէ սխալ թարգմանութիւններ կ՚ընէր, բայց ասիկա թշնամական խօսք մ՚էր. կ՚երեւի թէ բնագիրն ալ սխալ գրուած ըլլալով` Ութուճեան էֆենտին բնագրին հաւատարիմ մնալուն համար, սխալ կը թարգմանէր:

Քիչ մը ատեն Կիլիկիան հրատարակելէ ետքը` նորէն ետ քաշուեցաւ, ինչպէս որ շատ մը խմբագիրներ կ՚ընեն, եւ մօտերս «Խնայողական ընկերութիւն» անունով ընկերութիւն մը հիմնեց, կանոնագրութիւն մը խմբագրեց, որ Ֆրանքլինի առածներով ու խրատներով լեցուն էր:

Կ՚ըսուի` թէ ընկալագիրներու վրան ալ Ֆրանքլինէն մէյմէկ կտոր բան դրած էր:

Ընկերութեան բաժանորդներն օր մը ելան ստակնին ուզեցին, Ութուճեան էֆենտին յայտնեց իրենց, թէ ըրածնին Ֆրանքլինին խրատներուն դէմ էր, բայց բաժանորդներն մտիկ չըրին ու զրպարտութիւններ ալ ըրին, այնպէս որ եթէ Ֆրանքլինի խրատները չըլլային, Ութուճեան էֆենտին խաբեբայի մը անուն պիտի վաստկէր:

Հայ հասարակութեան տգիտութեան վրայ ցաւած` Ութուճեան էֆենտին նորեն սկսաւ Այս օրերս իր Կիլիկիան հրատարակել աւելի կանոնաւոր կերպով: Ութուճեան էֆենտին անանկ բնաւորութիւն մը ունի, որ բնաւ չլռեր, միշտ կը խօսի, եթէ մտիկ ընող չգտնուի` սենեակի մը մէջ կը քաշուի ինքն իրեն կը խօսի: Լսածնուս նայելով, հիմակուան Կիլիկիային մէջ հրատարակուածները սենեակին մէջ ինքն իրեն ընկած խօսքերն են եղեր: Բնաւորութիւն մ՚ալ ունի, որ ամէն բանի մէջ նախ իւր շահը կը փնտռէ, ետքը դիմացինին, հիւանդի մը կանչուելու ըլլայ նէ` նախ իւր երակները կը քննէ, վերջը հիւանդին:
ՕԳՍԷՆ ԽՈՃԱՍԱՐԵԱՆ
Օգսէն Խոճասարեան, մեծապատիւ խմբագիր֊տնօրէն Օրագիր ազգօգուտ լրագրոյ, հրաժարեալ երեսփոխան Ազգ. ժողովոյ, փաստաբան ամուսնական դատերու, ծնաւ ի թուականին` զոր ոչ ոք կը յիշէ այսօր:

Շատ մը պատմիչներու հարցուցինք, Պոլսոյ մէջ որչափ ստոյգ աղբիւրներ կան նէ` ամէնուն ալ դիմեցինք, որպէս զի իւր ծննդեան թուականը մեզ իմացունեն. բայց հակառակ մեր ջանից, չկրցինք ստոյգ տեղեկութիւն մը առնել Այս մասին, միայն թէ ծերունիի մը հարցուցինք նէ` սապէս պատասխանեց. «Իրաւ որ իւր ծննդեան թուականը աղէկ մը չեմ յիշեր, սակայն սա աղէկ գիտեմ, որ Օգսէնին ծնած օրերը ազգը շատ դժբախտ էր. եւ այսօրուան պէս միտքս է, որ Օգսէնին ծնած օրը Սամաթիոյ սրճարաններուն մէջ կ՚ըսէին, թէ ազգին դժբախտութիւնները հերիք չէին, նոր փորձանք մ՚ալ աւելցաւ»:

Այս տեղեկութեան մինչեւ որ աստիճան ստոյգ ըլլալն ընթերցողաց կը թողունք դատել եւ կ՚անցնինք իր կեանքը գրելու:

Օգսէն խիստ նիհար ծնած ըլլալով` ծնողքը կարծեցին, թէ հիւանդ է, եւ վախնալով, որ չըլլայ թէ առանց կնունքի մեռնի, շուտ մը մկրտել տուին զինքը: Ծնողացն Այս երկիւղն պանական էր, որովհետեւ երբ մկրտող քահանան կը հարցնէր, թէ երախան «զինչ խնդրէ», եւ երբ կնքահայրն` «Հաւատք, Յոյս, Սէր» կը պատասխանէր, մէկէն ի մէկ Օգսէն նետուեցաւ եւ ըսաւ, թէ երախան օղի ալ կը խնդրէ: Ասով Օգսէնը կենդանութեան նշան տուաւ եւ ներկայ եղողներուն տրտմութիւնն ուրախութեան փոխեց:

Օգսէն իւր մանկական հասակին մէջ ցոյց տուաւ, որ ազգին մէջ նոր սկզբունքներ, նոր կարծիքներ տարածելու նպատակաւ միայն եկած է աշխարհ, թէպէտեւ չկարծուիր, թէ այդ նպատակաւ ղրկուած ըլլայ աշխարհ: Օր մը օրանց խանձարուրքին մէջ հանգիստ չկեցաւ, խանձարուրքին մէկ կողմէն մէկ ոտքը դուրս կը հանէր, միւս կողմէն մէկալ ոտքը. մէկ կողմէն աջ ձեռքն եւ միւս կողմէն ձախ ձեռքն. եւ երբ մայրը հարցունէր, թէ, որդեակ, ինչու ոտքերդ, ձեռքերդ ասանկ մէյմէկ կողմ գլուխ քաշեր են, Օգսէն իսկոյն կը պատասխանէր, թէ ոտքերը ու ձեռքերն ապակեդրոնացական են, եւ թէ խանձարուրքին մէջ կեդրոնանալն կեդրոնացուցում է, եւ ազգին ալ վնասակար:

Չորս տարեկան էր Օգսէն եւ տունը տակնուվրայ կ՚ընէր, բնաւ խելօք չէր նստեր: Եթէ երբեմն տունէն դուրս ելնէր` թաղին մէջ իրեն հասակակից տղաք կը գտնէր ու եկէք ընկոյզ խաղանք ըսելով` ընկոյզնին կը յափշտակէր ու տուն կը փախչէր: Տղայք փողոցին մէջ կու լային: Օգսէն պատուհանը նստած, յափշտակած ընկոյզները կ՚ուտէր ու կը խնդար:

Մայրը կ՚աղաչէր, որ տղոց ընկոյզները տայ, Օգսէնը կ՚ըսէր. «Մայրիկ, կարելի է, որ ես անոնց ընկոյզը առնեմ. անոնք չորս հոգի են, ես մէկ, կրնամ անոնց դէմ դնել… Մայրիկ, ըսածնին տրամաբանութեան բոլորովին հակառակ է»: Աս կ՚ըսէր եւ բերանը կը նետէր այն ընկոյզները, որ տրամաբանութեան հակառակ ընկերներուն ձեռքէն առած էր:

Օգսէն վեց տարեկան ըլլալուն պէս` դպրոց ղրկուեցաւ: Հոն մոռցաւ իւր տղայական խաղերն ու սկսաւ դասերուն աշխատիլ, այնպէս որ քանի մը տարիէն հսկայաքայլ առաջ դիմեց: Բոլոր գիտութեանց եւ ուսմանց «մնաք բարեաւ» ըսելով` միայն տրամաբանութեան «բարի լոյս» ըսաւ, եւ անոր յարեցաւ: Քիչ ժամանակի մէջ տրամաբանութեան մէջ շատ փայլեցաւ, այնպէս որ ամէն խնդիր սկսաւ տրամաբանութեամբ լուծել, մինչեւ անգամ ալճեպրային խնդիրներն տրամաբանութեամբ լուծեց ու վերջը չկրցաւ կապել:

Տասնեւեօթ տարեկան էր Օգսէն` երբ ս. Սահակեան վարժարանէն ելնելով՝ առիթ սպասեց, որ իւր տրամաբանական տաղանդէն օգուտ քաղէ: Առիթը չեկաւ:

Վերջին Արեւելեան պատերազմին ժամանակ անգղիացի զօրապետի մը քով թարգման կարգեցաւ: Զօրապետը Սեւաստոպոլ գնաց, բայց Օգսէնը հոն երթալու վախնալով Շումլա մնաց եւ հոնկէ տիրոջը խօսքերը տաճկերէնի կը թարգմանէր ու բոսթայով կը ղրկէր: Քիչ մը ետքը տիրոջը քով գնաց եւ ամենայն յաջողակութեամբ վարեց իւր պաշտօնը: Օր մը տէրն ըսաւ իրեն, թէ երկու օխայ պանիր ապսպրէ. Օգսէն գնաց զոյգ մը պոթին ապսպրեց: Անգղիերէն սորվելու աղէկ կոչում ունէր, բայց հասկնալու յարմարութիւն չունէր:

Օգսէն տեսնելով, որ Այս պաշտօնն իրեն յարմար չէ, բաժնուեցաւ անգղիացիէն եւ Պոլիս գալով` Հիւանդանոց մտաւ դասախօսութիւն ընելու: Հոն քանի մը կարծիքներ յայտնեց, որոնցմով ըսել կ՚ուզէր, թէ դպրոցներու մէջ ուրիշ գիտութիւն, ուսում, դաս տալը անօգուտ բան է, թէ բոլոր դասերն արտաքսելու եւ միմիայն տրամաբանութեան դաս տալու է: Հոգաբարձութիւնը Այս կարծիքներէն օգուտ քաղելով՝ միւս դասերն արտաքսելու տեղ՝ բռնեց Օգսէնն արտաքսեց:

Ասոր վրայ Օգսէն քանի մը պաշտօն փոխելէն ետքը` Մանզումէի մէջ սկսաւ խմբագրական յօդուածներ գրել: Շատ յօդուածներ հրատարակեց հոն, որոնց ամէնն ալ աղէկ ընդունելութիւն գտան ժողովուրդէն: Ամուսնութեան վրայ ալ անանկ աղուոր յօդուածներ գրեց, որ քանի մը օր ետքը ամէն մարդ սկսաւ կնիկն ձգել: Այս օրուան պաշտպանած սկզբունքը հետեւեալ օրը կը հարուածէր, եւ վաղուան պաշտպանելիք սկզբունքը օր մը առաջ կը հարուածէր: Սկզբունքները, կ՚ըսէր զաւկի պէս են, գրագէտ մը պարտաւոր է զանոնք երբեմն շոյել եւ երբեմն ապտակել: Իր նպատակին հասնելու համար, միեւնոյն խնդրոյն մէջ այնչափ կարծիք կը փոխէր, որչափ որ կայարան կը փոխէ Էտիրնէի շոգեկառքը Պոլիս հասնելու համար:

Տարի ու կէսի չափ Մանզումէի մէջ իր կարծիքներն քարոզելէն ետքը Ծիլն Աւարայրի լրագրոյն անունը փոխելով Օրագիր ըրաւ եւ ինք ալ անոր խմբագիր եղաւ: Օրագրոյ մէջ չկայ սկզբունք մը, որ պաշտպանուած չըլլայ, չկայ նաեւ սկզբունք մը, որ հարուածուած չըլլայ: Այս թերթին մէջ Օգսէնն այնքան շուտ սկսաւ փոխել իւր կարծիքները, որ ընթերցողն ալ ետեւէն չկրցաւ հասնիլ: Անօթի ըլլար նէ՝ ժողովրդական էր, պատառ մը հաց ուտելուն պէս՝ միապետական կը դառնար, վրան սուրճ մը կը խմէր նէ՝ ապակեդրոնացականութիւնը կը պաշտպանէր. Այվատեանին դէմ բարկանար նէ՝ կեդրոնացումը կը պաշտպանէր. օր մը Հասունեան կ՚ըլլար, օր մը Հակահասունեան, օր մ՚ալ երկուքը մէկէն կ՚ըլլար: Երբ մէկն իրեն ըսէր թէ այդ ընթացքն աղէկ չէ, դուք գիտէք, մարդս քանի կարծիք փոխէ, այնքան կատարելութեան հասած կ՚ըլլայ, կ՚ըսէր:

Օգսէնի կարծեաց Այս փոփոխութիւնը միայն խմբագրութեան մէջ չէ, այլ փաստաբանութեան մէջ ալ: Սամաթիոյ Թաղ. խորհրդոյ կողմէն փոխանորդ կարգուեցաւ, որ Փանոսեանի հետ դատուի. Օգսէնը դատուելու գնաց եւ հաշտուեցաւ, ետ դարձաւ ճիշտ այն տղուն պէս, որ դերձան առնելու կը ղրկուի ու շաքար առնելով ետ կը դառնայ: Սամաթիացիք սաստիկ զայրացան. Օգսէն հոգը չըրաւ. իմ հաշտութիւնս պատուաւոր է, երանի թէ ամէն մարդ կռուէր ու ինձի պէս պատուաւոր կերպով հաշտուէր, ըսաւ:

Օգսէնի փաստաբանութիւնն աւելի ամուսնական դատերու ճիւղին մէջ փայլ ունէր, քան թէ ուրիշ ճիւղերու մէջ: Որչափ որ կնիկն ձգել ուզող ըլլար նէ՝ շունչը Օրագրոյ գրասենեակը կ՚առնէր: Օգսէն այնչափ վարպետութեամբ կը փաստաբանէր, որ շատերը անոր փաստաբանութիւնը մտիկ ընելու փափաքով կնիկնին ձգել կ՚ուզէին… Օգսէնի փաստաբանութեամբ:

Օգսէնի փաստաբանութեան միջոցին եթէ շաբաթը երկու հարսանիք ըլլար` հարիւր կնաթողութիւն կ՚ըլլար. եւ եթէ Դատաստանական խորհուրդը փաստաբան չընդունելու դրութիւնն չընդունէր` այսօր կնիկէն չբաժնուած մարդ չի պիտի կրնային տեսնալ:

Օգսէն էֆենտի Այս փաստաբանութեան ալ հրաժեշտ տալով` բոլորովին տրամաբանութեան ապաւինեցաւ. բոլոր գործերն տրամաբանութեամբ կը նայի, տրամաբանութեամբ ստակ կ ՚ առնէ, տրամաբանութեամբ ստակ չտար եւ այլն: Օրինակի համար, եթէ թղթավաճառն վեց թօփ թուղթ տալէն ետքը գա յ ստակն ուզելու, Օգսէն էֆենտին, մինչեւ որ տրամաբանական ձեռնարկութիւնը չընէ, ստակ չտար, կրնայ ըլլալ, որ կ՚ըսէ, ստակ ուզելու իրաւունք չունենայ, Այս ըսելէն ետքը կը գրէ.

Այն, որ ապրանք մը կու տայ, ապրանքին արժէքը կ՚ուզէ:

Մոշոնը ինձի ապրանք տուաւ:

Ապա ուրեմն Մոշոնը ապրանքին արժէքը կ՚ուզէ:

Ասանկով կը համոզուի, որ Մոշոնը իրաւունք ունի ստակ ուզելու. օրինակի համար, շուտ մը Մոշոնին կը դառնայ եւ ըստ տրամաբանութեան ստակ ուզելու իրաւունք ունենալը յայտնելէն ետքը կը պատուիրէ, որ քանի մը օրէն գայ, որ տրամաբանութեան միւս ձեւերն ալ ընելով համոզուի՝ թէ քանիական ղրուշէ վճարելու է թուղթը:

Մոշոնը տարի մը կ՚երթայ կու գայ (օրինակի համար) եւ այսօրուան օրս տրամաբանութիւնը լմնցուցած է մարդը: Եթէ հայերէն գիտնար, ազգ. դպրոցներուն մէկուն մէջ տրամաբանութեան դասատու կ՚ընէին. բայց եկու տես, որ մինչեւ այսօր (օրինակի համար) ստակն առած չէ. տրամաբանութեան մէջ կայ հարկաւ անանկ օրէնք մը, որով հրէան իրաւունք չունենար կոր ստակ ուզելու, կամ խմբագիրն ստակ չունենար կոր տալու:
Ոմանք, Այս բաները լսելով վայրաբար կը զրպարտեն զինքն ըսելով, թէ Օգսէն մեծ յարմարութիւն ունի պարտքը չվճարելու, սուտ է: Մեծ յարմարութիւն ունի տրամաբանութեան:

Տրամաբանութենէ զատ խօսքի տակ չմնալու ալ կոչում ունի: Երբ ատենապետն Երես. ժողովին մէջ «ի կարգ կը հրաւիրեմ» ըսէր, Օգսէն էֆենտին կը պատասխանէր, ի կարգ հրաւիրել կ՚ըսուի այնպիսի բանի մը որ…— Խօսքէն շեղեցար, Օգսէն էֆենտի: — Խօսքէն շեղիլը այնպիսի պարագաներու մէջ կրնայ հանդիպիլ, երբ…— Խօսք չունիս, Օգսէն էֆենտի: — Խօսք չունենալն ըստ տրամաբանութեան այն ատեն պէտք է ըլլար… —Լռէ խօսքը, ուրիշին է: — Խօսքը ուրիշին տալու համար սահմանադրութիւնը անանկ օրէնք մը ունի, որ եւ այլն ըսելով բերանը չգոցեր, մինչեւ որ իրմէ աւելի բարձրաձայն երեսփոխան մը խօսի եւ անոր ձայնը խղդէ:

Բայց Օգսէն էֆենտին քիչ մը ժամանակի համար երեսփոխանութենէ հրաժարելով` «խնդրէն շեղելու» խնդիրէն ազատեցաւ:

Հիմա Ռուսինեան էֆենտին կանոնագրութեամբ կը զբաղուի, ամէն առտու Նարեկի պէս մէյմէկ գլուխ կը կարդայ, մէյմէկ գլուխ ալ իրիկունները կը կարդայ, ցորեկներն ալ լրագրին մէջ կը գրէ:

Ինչ որոշում որ լսէ կամ կարդայ, Այս որոշումը Ռուսինեան էֆենտիին կանոնագրութեան դէմ է, Աղթամարայ խնդիրն օրակարգին մէջ անցունելն Ռուսինեան էֆենտիին կանոնադրութեան դէմ է, ըսելով կը պոռայ: Եթէ երթաս իրեն բարի լոյս մը ըսես, բարի լոյս ըսելը Ռուսինեան էֆենտիի կանոնագրութեան դէմ է, կ՚ըսէ:

Աստուած Ռուսինեան էֆենտիին կանոնագրութիւնը իրեն պարգեւէ, խէրը տեսնէ:

Ցոյց տալու համար, թէ Օգսէն էֆենտին մինչեւ որ աստիճան օրինասէր է, բաւական է ըսել, թէ ծովու վրայ խեղդուող մէկը տեսնէ նէ` ուրբաթ օրուան կը սպասէ, որ Ընդ. ժողով գումարուի եւ հոն առաջարկութիւն մը ընելով` այդ մարդուն վիճակը խնդրոց կարգին մէջ անցունել տայ, որպէս զի ուրիշ նիստի մը մէջ այդ խնդրոյն վրայ ժողովը վիճաբանի եւ խեղճը գտնուած վտանգէն ազատի…:

Աղօթք ընենք, որ սահմանադրութեան մէջ սովի համար օրէնք մը չկայ, եթէ ըլլար, քսանեւհինգ հազար հոգին անօթութենէ կը մեռցունէինք:
ՅԱԿՈԲ ՎԱՐԴՈՎԵԱՆ
Յակոբ Վարդովեան, դերասան֊տնօրէն Վարդովեան խումբին, ծնաւ ի Պեշիկթաշ 1830 օգոստոս 18֊ին: Մօրն արգանդէն դերասանական անանկ ձեւով մը դուրս նետուեցաւ, որ կարծես քուլիսէն տեսարան կու գար, անանկ սաստկութեամբ դուրս յարձակեցաւ, որ քիչ մնաց դայեակին քիթը պիտի կոտրէր: Ներկայ գտնուողներն դայեակին սիրտն առին եւ երբ ստակը տալով ճամբելու վրայ էին, Վարդովեան մէջերնին նետուեցաւ եւ ըսաւ, թէ ըստ կանոնագրութեան ստակին կէսը ամսոյն 15֊ին տան, կէսն ալ ամսոյն վերջը: 1846֊ին դպրոց ղրկուեցաւ, որպէսզի մտաւորական սնունդ առնէ, բայց անիկա ատանկ սնունդներու կարեւորութիւն չտալով, դասարանին մէջ տղայոց շարժումներն ու ձեւերն նկատողութեան կ՚առնէր: Բնաւ դաս չէր սորվեր, դասախօսութեան միջոցին ընկերը քովէն կամացուկ մը կ՚ըսէր իրեն, եւ ասանկով դասերն աղէկ սորված կ՚ըլլար: Այս գիւտը շատ օգտակար եղաւ իրեն, այնպէս որ այսօր իր մասը չսորվի ալ նէ՝ յուշարարէն շատ դիւրութեամբ կրնայ առնել: Իրիկունները տուն դառնալուն պէս՝ թաղին պզտիկ տղաքները կը ժողվէր եւ սենեակին մէկ կողմը վարագոյր մը քաշելով խեյալ կը խաղցունէր, քարաքեօզին սիրահարի մաս կու տար, հաճի էյվատին ալ ազնուական հօր մասը կը յանձնէր եւ ինքն ալ վարագուրին ետեւը պահուըտած զանոնք կը խաղցնէր: 1848֊ին դպրոցէն ելնելով` ըստ ոմանց նկարչութեան արուեստ եւ ըստ ոմանց սըւաճիութիւն սորվելու գնաց կ՚ըսուի. բայց որովհետեւ իր ասպարէզը ան չէր, անկից ելաւ եւ դերասանութեան արուեստին ետեւէն եղաւ: Արեւելեան թատրոնը չբացուած` քանի մը ընկերներու հետ մէկ֊երկու ներկայացումներ տուաւ, վերջէն Արեւելեան թատրոնը մտաւ, ելաւ, նորէն մտաւ, դարձեալ ելաւ, վերստին մտաւ: Դերասանական կեանքն ու արուեստն այնչափ սիրեց, որ բոլոր բարեկամներն կը ստիպէր, որ դերասան ըլլան ու ազգին զեղծումներն հարուածեն: 1866֊ին Նաումի թատրոնի մէջ ներկայացուց Մաքպեթը ու կրից բորբոքման ժամանակն անանկ կանոնաւոր քայլեր առաւ, որ քովը աղջիկ մը ըլլար նէ` աղուոր սոթիշ մը կ՚ըլլար: 1870֊ին Թափառական հրէային մէջ Ռոտէնի մասը կատարեց ամենայն յաջողակութեամբ. ուրիշ շատ դերեր ալ խաղաց, բայց խաբելու, կեղծաւորութիւն ընելու մասերուն մէջ երեւելի հանդիսացաւ: Դերասանական խումբն` որուն մէջ կը գտնուէր ինքն, քանի մը անգամ ներկայացումներն դադարեցնելով՝ երբ յուսահատութեան մէջ ինկած էր, Վարդովեան` ես թէ թատրոնն եւ թէ դերասաններն կարող եմ ապրեցնել ըսելով` դերասաններն ժողվեց իւր տնօրէնութեան տակ ու անոնցմէ խումբ մը կազմեց: Ճշմարտութիւնը խօսելով՝ Վարդովեանի անխոնջ եւ անվհատ աշխատութեան շնորհիւն է, որ ազգն այսօր թատրոն մը ունի: Խումբ կազմելուն պէս` թարգմանիչներ բռնեց եւ օտար խաղերով սկսաւ ազգին զեղծումներն հարուածել, ճիշտ այն մարդուն պէս, որ ապտակն օտարին գլխուն իջեցնելով՝ տղան ծեծած ըլլալ կը կարծէ: Այդ ընթացքը մինչեւ այսօր փոխած չէ, եւ իւր զբաղմանցը պատճառաւ ասկից վերջն ալ փոխելու ժամանակ չպիտի ունենայ: Թատրոնը շարունակելու փափաքով փիղի չափ թերութիւններն իրեն ճանճի պէս կ՚երեւան, եւ թէ թատրոնին թերութիւններն մէկն իրեն ցոյց տայ` զանոնք ուղղելու հոգատար չէ, եւ կարծես լռելեայն կ՚ըսէ. վերցուր այդ մոլորութիւններն թատրոնի մէջէն եւ ահա թատրոնն ալ կը վերնայ: Ներքին կանոնադրութեան մը համեմատ դերասաններէն քիչ շատ տուգանք առնելով՝ ել ու մուտքը կը հաւասարակշռէ. որոշեալ ժամէն քառորդ մը ետքը եկող դերասանը կը տուժէ. քառորդ մը առաջ եկողն ալ կը տուժէ. դեր կատարած միջոցին հազացող դերասանին ալ ամսականէն քիչ մը բան կը կտրուի: Դերասաններն կառավարելու մէջ այնքան սիրտ հալեցուցած է ու դեռ կը մաշեցունէ, որ քովը երթալուդ պէս մազերը փեթտելով կու լայ, ու, ալ լմնցայ, ալ չեմ կարող ապրիլ, բայց թատրոնը երեսի վրայ չձգելու համար ակռաներս սխմած եմ, կ՚ըսէ: Չափազանց կասկածոտ է, երկու հոգի խօսակցութեան մէջ տեսնելուն պէս` իր չճանչցած մարդիկ ալ ըլլան նէ` մէջքը ծռելով` ձեռքերը շփելով քովերնին կ՚երթայ, ու «Աղբարներս, թատրոնն իմս չէ, ազգինն է, ինչու կ՚աշխատիք զայն կործանել», կ՚ըսէ: Ասոնց հետ մէկտեղ այսօրուան օրս իրեն արժանավայել հանգստութեամբ կեանք կ՚անցունէ, ոտքով չքալեր, միշտ կառքով կ՚երթայ կու գայ. թէ որ տունը երթաս` եւ քիչ մը անդիի սենեակը երթանք ըսես` սըկէ կառք մը ապսպրեցէք կ ՚ ըսէ: Զրոյց կը պտտի, որ մօտերս ՀԱՅԿ պիտի խաղայ եղեր կառքի մը մէջ նստած: Վեհանձնութիւնը կը սիրէ, բայց չգործածեր, որովհետեւ կը դպչի իրեն. ինչպէս որ շատերն օղին կը սիրեն ու չեն կրնար գործածել: Իր թատրոնին մէջ այսօր 100֊ի մօտ ընտանիք կ՚ապրին. — հաւանական է, որ թատրոնն իբր զատ թաղ նկատուելով` պատրիարքարանէն հրահանգ ղրկուի, որ թաղական խորհուրդ մը ընտրեն — անոնց օրհնութիւնները կ՚առնէ, ուրիշներէն առած անէծքներուն դիմացը գրելով` վերջին դատաստանին ներկայացուելիք հաշիւներն ալ հիմակւընէ կը հաւասարակշռէ:

Վարդովեան էֆենտին հասակով բարձր, կազմով միջին, գոյնով դեղին, դէմքով երկար, մօրուքով կարճ, ուղեղով փոքր մարդ մ՚է: Դէմքին չարութիւն մը չերեւար, բարութիւն ալ չգուշակուիր, վերջապէս մարդ է, պարագաներուն համեմատ բարի կամ չար: Աստուած չար պարագաներէն ազատ պահեսցէ:

Վարդովեան էֆենտին ամէն բանէն կ՚ուզէ իրեն շահ հանել. եթէ իրեն «բարի լոյս» ըսես՝ ասիկա շատ աղուոր նիւթ մ՚է, ասիկա կատակերգութիւն մը շինէ տէ՝ խաղանք, կ՚ըսէ:
ԹԱԴԵՒՈՍ ՊԵԿԵԱՆ
Թադեւոս Պեկեան առեւտրական ասպարէզին մէջ, Թ. Պեկ. լրագրական ասպարէզին մէջ, Փունջի փաստաբան, հրաժարեալ երեսփոխան, ծնաւ 1835… տարիքը չմեծցունենք, թերեւս մօտերս կ՚ըլլայ… ծնաւ 1850… չպզտիկցունենք, չպզտիկցունենք, որ երեսփոխան ընտրուելու իրաւունքէն չզրկուի… ծնաւ 1842 հոկտեմբեր 5֊ին ի Գարթալ:

Ծնելուն պէս աղմուկ մը փրցուց. ծնողքն ինչ ըսել ուզելն չէին հասկնար. ծնողաց պէս ինքն ալ չէր հասկնար, բայց որովհետեւ մարդս պոռալու համար ինչ ըսել ուզելն հասկնալու պարտաւոր չէր, շարունակ կը պոռար: Դրացիք երախային ձայնը լսելով՝ իրարու կ՚ըսէին, թէ Այս աղջիկը մեծանայ նէ` գոռոզ աղջիկ մը պիտի ըլլայ: Ձայնին բարակ ըլլալուն պատճառաւ, դրացիք աղջիկ կարծեր էին: Մինչեւ որ երեք տարեկան եղաւ նէ` Թադիկին բերանը չգոցուեցաւ, եւ ծնողքն ստիպուեցան պզտիկ տարիքին մէջ տունի վարպետ ղրկել զինք, որ նախ լռել սորվի ու ետքը խօսիլ: Վարպետ գացած օրն տուտուն քերական մը տուաւ ձեռքն ու Ա, Բ, Գ ճանչցունել ուզեց. Թադիկն մերժեց, առարկելով` թէ Ա, Բ, Գ ին համար յոգնիլն պարապ բան է, եւ թէ` իրեն Նարեկ կարդացնելու ըլլան նէ` Ա, Բ, Գ ն ալ ճանչցած կ՚ըլլայ: Վարպետ տուտուն շատ աշխատեցաւ համոզել զինքն, թէ սխալած է, օգուտ չըրաւ, Թադիկն չհամոզուեցաւ ու վարպետէն ելաւ: Քանի մը տարիներ անցնելէն ետքը` Բարիզ Մուրատեան վարժարանը մտաւ, որ լեզու սորվի: Չգիտցուիր, թէ հոն ինչ ուսմունք եւ ինչ լեզու սորվեցաւ, միայն կը հաւաստեն, թէ Բարիզէն դարձած միջոցին իր լեզուն ալ կորսնցուցեր էր, ուրիշ լեզու ձեռք բերելու փափաքով ունեցած լեզուին վրայէն հսկողութիւնը վերուցած էր: Պոլիս դառնալէն քանի մը տարի ետքը, Տնտեսական խորհրդոյ անդամ եղաւ: Տնտեսական խորհրդոյ անդամ ըլլալէն երկու օր ետքն ալ համարակալն ամբաստանեց, անոր դէմ բողոքեց, լրագրաց մէջ յօդուածներ հրատարակեց, շատ մը օրինաւոր փաստեր, ապացոյցներ մէջ բերաւ, վերջապէս ամէն բան ըրաւ, բացի հաստատելէն. կ՚երեւի թէ հաստատելու շատ կարեւորութիւն չտար ինք: Նոյն միջոցին Ժամանակ հանդէսն կրակ թափեց Պեկեանի գլխուն, եւ շատ աշխատեցաւ, որ ըրածէն ամչցունէ, բայց չյաջողեցաւ, որովհետեւ Պեկեանը դէմ դրաւ: Այս թուականէն սկսեալ Պեկեան հրապարակախօս եղաւ ու լրագրաց մէջ հետզհետէ յօդուածներ հրատարակեց, միշտ դիմացինը համոզելու դիտաւորութեամբ, եւ չհամոզուելու յամառութեամբ: Ամէն խնդրոց մէջ իր նպատակն ճշմարտութիւնը պաշտպանել էր, սակայն խեղճը ճշմարտութիւնն չէր կրնար գտնալ: Վերջերս դարձեալ ճշմարտութեան պահապան զինուոր գրուելով` Փունջի փաստաբան եղաւ եւ կենդանի բառին բացատրութիւնը տալու համար որչափ որ բառարան կայ նէ` ժողվեց, սայլի մը մէջ դրաւ, ինքն ալ սայլին ետեւէն երթալով դատարան մտաւ, կենդանին հոս մարդ կը նշանակէ, մրմռաց. Այս չընդունուեցաւ նէ` ողջ կը նշանակէ, ըսաւ. Այս խօսքին մէջ ողջը չյարմարիր կոր, ըսին նէ` մեռեալ թող նշանակէ, էֆենտիմ, պատասխանեց. աս ալ չընդունուեցաւ նէ` թող հիւանդ նշանակէ, պոռաց. վերջապէս այնչափ բան ըսաւ, որչափ որ պէտք էր դիմացիններն խնդացունելու համար: Պեկեան էֆենտին Այս խնդրոյն մէջ իւր գրագիտութեան մեծ վնաս կրնար բերել, բայց երթայ թող աղօթք ընէ, որ գրագիտութիւն չունէր:

Երեսփոխան եղած ժամանակ, երբ խօսելու կ՚ելնէր, կը կարծուէր, թէ իրեն մեծ չարիք մը ըրած են, այնչափ կիրքով խօսիլ կը կարծուէր. սակայն, ճշմարիտը խօսելու համար, սրտին մէջ կիրք չկայ, ձայնին մէջ կայ, — սիրտն իւր ձայնին հետ հակասութեան մէջ է, ինչպէս Երեսփոխանական ժողովին մէջ տարի մը առաջ խօսածները տարի մը ետքը խօսածներուն հետ: Քիչ խօսելու դրութիւնն ընդունած չէր եւ չէ: Երեսփոխանական ժողովին մէջ օր մը օրանց ուրիշ ատենաբանի մը կարծիքին համամիտ ըլլալն յայտնելու համար` կը կրկնեմ ` ըսած չէ, ինչու որ պզտիկ բառ մ՚է. ասոր հակառակ ուրիշի մը կարծիքին համամիտ ըլլալն հասկցնելու համար կրկնեմ բայն ամբողջ կը խոնարհէ, կրկնեմ բային որ բային վրայ խոնարհիլը կը բացատրէ, բայերուն գործածութեան եղանակներն մի ըստ միոջէ կը պատմէ, բայերուն ինչ զօրութիւն ունենալուն վրայ երկարօրէն կը ճառէ, առանց բայի խնդրոց չլուծուիլն կը փաստաբանէ եւ վերջապէս բայն քուէի դնել առաջարկելով` խօսքը կը վերջացունէ:

Պեկեան էֆենտին երբ Ռուսինեան էֆենտիին յօրինած կանոնագրութեան մէջ կարդաց այն յօդուածն, որ երեսփոխաններն չափով պիտի խօսին կ՚ըսէր, այդ յօդուածին իրեն ակնարկութիւն ըլլալն հասկնալով աճապարանօք սենեակը վազեց ու հրաժարականը գրեց:

Պեկեան էֆենտին բարձր հասակով, թուխ գոյնով, աղու աչքերով վայելուչ երիտասարդ մ՚է, եւ քանի մը տարիներէ ի վեր այն դէմքն ունի, ինչ դէմք որ կ՚ունենայ երիտասարդ մը, երբ քանի մը տեղերէ աղջիկ ուզէ ու չտան:
ՍԻՄՈՆ Խ. ԵԱԶԸՃԵԱՆ
Սիմոն Խ. Եազըճեան, պատկերահան եւ դասատու գծագրութեան, ծնաւ ի Սամաթիա 1851 սեպտեմբեր 18֊ին: Չորս տարու եղած միջոցին տունին մէջ ձեռքն անցածը կոտրելով, թափելով նկարչութեան յարմարութիւն ունենալը յայտնեց: 1865֊ին Ազգ. հիւանդանոցի վարժարանը դրուեցաւ, որպէսզի լեզու եւ գիտութիւն սորվի, բայց ինքն դպրոց մտնելուն պէս՝ մէկէն ի մէկ ցատկեց ու գծագրութեան ճիւղերուն փաթտուեցաւ: Այն ատեններն ազգ. վարժարանաց մէջ գծագրութեան ոչ ճիւղն կար, ոչ ալ տերեւներն. Սիմոն ինք իրմէ կ՚աշխատէր եւ որովհետեւ գծագրութեան համար ծնած էր, քիչ ժամանակի մէջ ինքնօգնութեամբ այնչափ յառաջ գնաց, որ դպրոցի մէջ գտնուող աշակերտաց ամէնուն ալ պատկերները կը քաշէր, ոտքերն ու ձեռքերը շատ աղուոր կը նմանցունէր, դէմքերը միայն չէր կրնար նմանցունել: Ծնողքն նկատելով, որ զաւակնին դասերուն մէջ օրըստօրէ կը տկարանայ կոր, թերեւս այն տեղի կլիման դաս սորվելու չօգներ կոր, ըսին ու անկից հանելով Քուզկունճուխի դպրոցը դրին, դժբախտաբար Այս տեղի կլիման դաս սորվելու չօգներ կոր, ըսին, ու անկից հանելով, Սելամսըզի վարժարանը դրին: Այս վարժարանին մէջ ալ Սիմոնիկն առտուընէ մինչեւ իրիկուն գծագրութեան կը պարապէր, ծառեր, անտառներ, առուակներ, ոչխարներ, հովիւներ, անուշ ջուրեր կը նկարէր. դասատուն հայերէնի դաս հարցուցած միջոցին` գծագրած պատկերները կը ցցունէր: 1867֊ին վերջապէս Այս վարժարանէն ալ ելնելով` սեղանաւորի մը քով գրագրութեան դրուեցաւ, ուր կրկնատումարի դրութեամբ բոլոր տետրակները պատկերներով լեցուց, սենեակին հետ յարաբերութիւն ունեցող անձանց անուններն գրելու տեղ՝ անոնց պատկերները կը գծէր, ճակատնուն աջ կողմը պարտի կը գրէր, ձախ կողմն ալ պահանջ է. աչքերուն մէջը թուականները կը գրէր, եւ քիթով ալ տետրակն երկու երեսի կը բաժնէր: Մէկ ականջին վրայ մուտք եւ միւս ականջին վրայ ելք կը գրէր, մէկ խօսքով մարդոց դէմքն կրկնատումարի կը դարձունէր, կը ձգէր:

Տէրն երբ տեսաւ, որ հաշուոյ տետրակներն ալպումի կերպարանք առած են, աւելի խնդաց քան թէ վշտացաւ, ապսպրելով միանգամայն, որ տետրակներու մէջ ուրիշ անգամ պատկեր չնկարէ. Սիմոնիկն պատասխանեց, թէ ուրիշ դրութեամբ տետրակ բռնել անհնար է իրեն, եւ Այս պատասխանը տալէն ետքը սենեակէն առաւ քալեց: Տարի մը ամբողջ նորէն նկարչութեան ետեւէն ինկաւ, նկարչութիւնը կը փախչէր: Սիմոնիկը ետեւէն կը հալածէր, մինչեւ որ զայն ձերբակալեց նէ՝ շատ յոգնեցաւ, որովհետեւ գեղարուեստ մը ձեռք ձգելը աւազակապետ մը ձեռք ձգելու չափ դժուար է: 1868֊ին գծագրութեան դասատու եղաւ նախ տուներու, եւ հետզհետէ ազգ. վարժարաններու մէջ: Իւր դաս տալու եղանակը շատ դիւրուսոյց է, այնպէս որ տասը տարուան մէջ ոտք մը գծել սորվողն Այս դիւրուսոյց եղանակին շնորհիւ հինգ տարուան մէջ կը սորվի: — Եւ որովհետեւ իւր կենսագրութեան այն կտորին եկանք, ուր շահու խնդիրն կայ, կը պարտաւորինք լրջաբար խօսելով ըսել, թէ Սիմոն էֆենտին ամէն ջանք կը թափէ աշակերտները քիչ ժամանակին մէջ յառաջ մղելու. չէ այն դասատուներէն, որոնք գիտցածնին ուրիշներու չգողցնելու համար երկաթեայ սնտուկի մէջ եւ բանալիի ներքեւ կը պահեն: Սիմոն էֆ. Եազըճեան առաջին կրնայ համարուիլ ծաղրանկար գծելու մասին. ժամանակաւ Մեղուի եւ երբեմն Թատրոնի մէջ տեսնուած աղուոր ծաղրանկարներն անոր մատիտին արդիւնքն են:

Սիմոն էֆենտի միջահասակ եւ պարկեշտ երիտասարդ մ՚է: Քիչ մը կրակոտ է, այնպէս որ քիթին ծակերէն շունչ արտադրած ժամանակը կը կարծուի թէ Շիրքեթի Խայրիէի շոգենաւներէն մէկուն ծխնելոյզն է, որ կը ծխէ: Իւր դէմքը կը յիշեցունէ այնպիսի մարդու մը դէմք` որուն տասը հազար ոսկիով աղջիկ մը կու տան եւ ինք կը մերժէ:

ՍԻՄՈՆ ՖԵԼԵԿԵԱՆ
Սիմոն Հ. Ֆելեկեան, դասատու, ատենաբան, բանաստեղծ եւ տնօրէն Ֆելեկեան վարժարանի, ծնաւ ի Չմշկածագ 1831 սեպտեմբեր 18֊ին:

Մօրն արգանդին մէջ ինն ամիս քնատ մնալուն պատճառաւ աշխարհ եկած ատեն անանկ քուն մը կը քաշէր, ինչ քուն որ կը քաշէ առջի գիշերւընէ հարսնիք գացող մէկը:

Ծնողքն առջի բերան մեծ ցաւ զգացին, տեսնալով` որ զաւակնին արթննալու նշան մը չցցուներ, բայց երբ վեց ամիսէն ետքը արթնցաւ, ծնողացն ցաւն ուրախութեան փոխուեցաւ: Սիմոնիկն արթննալուն պէս` իւր քիթը քննեց եւ ասկից հասկցաւ, որ ապագային մէջ բանաստեղծ մը պիտի ըլլայ — որովհետեւ ներկայ դարուս մէջ մէկու մը բանաստեղծ ըլլալն անոր քիթէն կը հասկցուի եւ ոչ գրութիւններէն: — Շնորհակալ եղաւ իւր քիթէն, որ զինքը բանաստեղծութեան կոչած էր: Մէկ ու կէս տարեկան եղած միջոցին ոտանաւոր խօսելու կը վարժուէր. վեց տարեկան ըլլալուն պէս՝ արձակը ատենաբանութեան համար պահելով` միայն ոտանաւոր կը խօսէր: Մայրն օր մը զինք նպարավաճառի մը խանութ ղրկեց, որ հարիւր տրամ պանիր առնէ: Սիմոնիկը գնաց նպարավաճառին խանութը, անոր առջեւը կանգնեցաւ եւ սկսաւ պանիրին վրայ ատենաբանութիւն մը ընել, որուն մէջ մէկիկ մէկիկ բացատրեց պանիրին օգուտներն եւ անկից ծագած վնասներն: Պանիրին ինչպէս շինուելուն եւ ինչպէս ուտուելուն վրայօք ամենապարզ բացատրութիւններով ճառեց, եւ վերջապէս պանիրին ազգային մանկտեաց դաստիարակութեան համար օգտակար չըլլալն յայտնելով` վերջացուց ատենաբանութիւնն: Այսպէս վերջացունելուն պատճառն ալ պանիր աժան առնել ուզելն էր: Երբ նպարավաճառն ապուշ֊ապուշ երեսը կը նայէր, Սիմոնիկը գրպանէն քառասուն բարայ հանեց եւ նպարավաճառին տալով ըսաւ.

Նպարավաճառ, ոհ, հարիւր, ոհ, տրամ
Գընել կամէի ես պանիր ի քէն.
Առ զքառասուն, ոհ, բարայս, զոր տամ,
Եւ տուր ինձ պանիր ի լաւագունէն:

Նպարավաճառն թէպէտեւ ոտանաւոր չէր հասկնար, բայց քառասուն բարան արդէն տեսած ըլլալով` եւ հարիւր տրամ պանիր բառերն ալ լսելով` հասկցաւ, որ հարիւր տրամ պանիր կ՚ուզէ քառասուն բարայով եւ որովհետեւ այդ գնով չէր կրնար տալ Սիմոնիկին, ըսաւ, որ հարիւր տրամ պանիրն վաթսուն բարայ կ՚ըլլայ: Նպարավաճառին Այս պատասխանին վրայ Սիմոնիկն նորէն ատենաբանութիւն մը ընել սկսաւ, մեր ազգին առաջ չերթալուն պատճառներէն մէկն ալ ազգին աղէկութեան համար խօսողներն մտիկ չընելնիս է, ըսաւ, եւ անհամաձայնութեան շատ վնասակար ըլլալը երկար բարակ մեկնութիւններով բացատրելէն ետքը առաջարկեց նպարավաճառին, որ խօսքն մտիկ ընէ եւ պանիրն իր ուզած գնովն տայ` ի սէր ազգային յառաջադիմութեան: Հայրենասէր տղուն այդ ազգասիրական եռանդն հաճոյ թուեցաւ նպարավաճառին եւ ստակ մը չառնելով, պանիրն տուաւ: Այս դէպքին վրայ Սիմոնիկն բանաստեղծութեան աւելի ուժ տուաւ: 1841֊ին Պոլիս եկաւ դաստիարակութիւն առնելու, եւ Հիւանդանոցի վարժարանը մտաւ: — Մէկ֊երկու տարուան մէջ հսկայի քայլով ճամբայ առաւ. ճաշակը կրթեց, զգացումներն բխելով կը բխէին սրտին մէջ. զգացումներն կ՚ողողէին հայրենասէր բանաստեղծին սիրտը, եւ վերջապէս յորդելով մինչեւ Պառնասայ գագաթը բարձրացան, ուր Ապողոն հաճեցաւ քնար մը նուիրել իրեն: Սիմոնիկը քնարն ձեռք առնելուն պէս` աչքերը Հայաստանի աւերակաց վրայ դարձուց, հայրենեաց սէրն վառեցաւ, արտասուքներն հոսեցան: Սուգ արաւ պանդխտին քնարն եւ անոր մեղմ, անուշ ու փափուկ թելերն տխրագին կ՚եղերերգէին.

Թէ իմս հայրենեաց քնար սգաւոր
Հեծէ տխրագին` իմ սրտիկս է այն,
Թէ նորա բեկբեկ թելեր վշտաւոր
Խօսին ողբաձայն՝ իմ ձայնիկս է այն,

..............

Շատ քերթողներ արցունք թափեցին Հայաստանին համար, բայց այն արցունքը, զոր Ֆելեկեանը ցօղեց հայրենեաց աւերակաց վրայ` ամէնէն փափուկն եւ ամէնէն սրտառուչն է: —

Ձեռք առնենք, ընթերցող, կենսագրութեանս երգիծական մասն, զոր յակամայից ստիպուեցանք պահ մը ընդմիջել Սիմոնիկին քնարին անիրաւութիւն մը չընելուն համար:

Եւ ահա այսպէս Սիմոնիկը Հայաստանը կ՚ողբար, թէպէտեւ ինքն ալ Հայաստանէն աւելի աղէկ վիճակ մը չունէր: 1855֊ին Սիմոնիկը դասատւութեան սկսաւ, դասատւութենէն աւելցած ժամերն ալ ատենաբանութիւնով կը զբաղէր, բայց ոչ առաջնոյն եւ ոչ ալ վերջնոյն մէջ իւր բանաստեղծական անօթութեան յագուրդ չկրնալով տալ, Պոլսէն դուրս ելաւ եւ շրջակայ գեղերուն մէկուն մէջ ագարակ մը վարձեց բանաստեղծութիւն ընելու համար: Հոն կ՚երգէր բնութիւնն, ծառերն, առուակներն, հովիւն, սրինգն, կովերն, ձիերն, էշերն եւ սագերն, սոխն ու սխտորն ալ իր քնարէն չէին վրիպած, ինչ որ տեսնէր` քնարովը կ՚երգէր. բայց որովհետեւ ոտանաւոր գրելով ագարակ մը չկառավարուիր, ստիպուեցաւ հոնկից հեռանալ՝ անիծելով մարդոց շահասիրութիւնն եւ բանաստեղծէ մը ստակ պահանջելու յոռի գրութիւնը: 1868֊ին նորէն Պոլիս դառնալով՝ երկու տարի ամբողջ ագարակին մէջ իրեն եղած անիրաւութիւններն իր բարեկամաց պատմելով զբաղեցաւ: Ագարակին պատմութիւնը լմնցնելուն պէս` վարժարան մը մտաւ դասատւութեամբ: Այս միջոցներն էր, որ Եփրատ անունով բանաստեղծական հանդէս մը հրատարակելու արտօնութիւն առաւ, որուն մէջ քանի մը ոտանաւորներ հրատարակելէն ետքը՝ սկսաւ ոտանաւոր գրել նաեւ ազգային յօդուածներն, որոնք քիչերուն հասկնալի ըլլալուն պատճառաւ` շատերէն չէին կարդացուեր:

Սիմոնիկն ստիպուեցաւ դադրեցնել իւր հանդէսը. քանի մը ամիսէն վերահրատարակել սկսաւ, նորէն դադրեցուց, դարձեալ հրատարակեց. կը ցաւինք, որ համրիչ չունէինք, որպէսզի քանի անգամ հրատարակուիլն ու դադրիլն ճիշտ գտնայինք: Վերջերը Եփրատը ուրիշներուն, ինչպէս նաեւ Այս տողերը գրողին խմբագրութեանն ներքեւ ալ հրատարակեցաւ, բայց վերջապէս օր մը առանց հրամանի հրատարակած ըլլալուն համար իսպառ խափանեցաւ: Այս խափանման վրայ Ֆելեկեան էֆենտին ոտանաւոր գրելով շատացաւ: Քիչ մը ժամանակ անցնելէն ետքը՝ քանի մը դասատուներու հետ միանալով Իսկիւտար Սելամսըզ վարժարան մը բացաւ, ուր երկու սեռէ ալ աշակերտներ պիտի ընդունէր` եթէ երթային: Ժամանակը թող չտուաւ, որ աշակերտ ընդունէր, որով վարժարանին դռները քաշեց, գոցեց, ինքն ալ դուրս ելաւ: Երկու տարի անցաւ չանցաւ, չորս աշակերտ գտաւ ու գիշերօթիկ մեծ վարժարան մը բացաւ Իճատիէի եւ Գուզկունճուքի մէջտեղ: Քանի մը ամիսէն օդափոխութեան համար Այս վարժարանն Գատըգիւղ փոխադրեց, անկից նորէն Իսկիւտար փոխադրելու միջոց կը խորհի կոր, բայց չկրնար կոր գտնալ:

Այսպէս ուրեմն, բախտը թող չտուաւ, որ Ֆելեկեանը խնդայ. օր մը չըլլար, որ դժբախտութիւն մը չհանդիպի. օր մը Գում Գաբու երթալու տեղ սխալմամբ Ֆերիգեղ կ՚երթայ. օր մը իրիկուան դէմ հելուաճիէն հարիւր տրամ հելուայ առնելու կ՚երթայ ու հելուային տեղ հելուաճիին լապտերը կ՚առնէ տուն կը դառնայ. օր մը փողոցէն գացած միջոցին կոյրի մը կը զարնուի, կ՚իյնայ, ոտքը կը ցաւցնէ, որովհետեւ գիշերները մտատանջութենէն չկրնալով քնանալ` ցերեկները քալած ատենը կը քնանայ:

Ֆելեկեան էֆենտին պճնասէր չէ, ուրիշներուն պէս հագուելու սգուելու փափաք չունի, խել մը երիտասարդներու պէս առտուները ժամերով հայելիին առջեւը անցնիլ ու մազերը սանտրելու ալ սովորութիւն չունի: Չմշկածագէն հոս գալու համար ճամբայ ելած օրը մայրն սանտրած էր մազերը. Ֆելեկեանն ալ Այս յիշատակը անմոռաց պահելու համար` այն օրէն մինչեւ այսօր սանտր դպցուցած չէ մազերուն:

Ֆելեկեան էֆենտիին դէմքը այն մարդուն դէմքին նմանութիւն կը բերէ, որ կամուրջին վրայ կեցած` քովիններուն կը հարցունէ, թէ կամուրջը ուսկից կ՚երթցուի:

ԹՈՎՄԱՍ ՖԱՍՈՒԼԵԱՃԵԱՆ

Թովմաս Ֆասուլեաճեան, երբեմն այլեւայլ թատրոններու տնօրէն եւ վերատեսուչ, հիմա դերասան, թերեւս քիչ ժամանակէն նորէն տնօրէն, նորէն դերասան, ծնաւ ի Ֆեներ 1843 յուլիս 25֊ին, ամառային այն տաք օրերուն մէջ, ուր մայրն երկու նեղութիւն միանգամայն ունեցաւ, մին շնիկ աստղը եւ միւսն երախան:

Թովմաս աշխարհ գալուն պէս՝ առանց երկար յառաջաբանի երկու բառով բացատրեց, թէ ինք կարող է ուրիշին, ասուն թէ անասուն, ձայնը հանելու, շարժուածքն իր վրայ ձեւացնելու, որովհետեւ ծնելուն պէս մլաւ, մլաւ աղաղակեց, ճիշտ այն կատուին պէս, որ տուներնին կը գտնուէր եւ որուն մլաւիւնը Թովմաս մօրն արգանդէն լսած ու անոր պէս մլաւելու վարժութիւն ըրած էր:

Հազիւ թէ չորս տարեկան եղած էր` բոլոր կենդանեաց ձայները կը հանէր, եւ եթէ հարկ ըլլար՝ կրնար իրարու լեզուն չհասկցող կենդանիներու մէջ թարգմանի պաշտօն վարել: Տեսած մարդուն քալուածքն, շարժուածքն, ձեւերն իր պզտիկ հասակին վրայ ձեւացունելն բերնուց դեր սորվելէն շատ դիւրին էր իրեն:

Եօթ տարեկան էր` Ենի Մահալլէի վարժարանը մտաւ ուսմունք առնելու: Քիչ մը ատեն հոն մնալէն ետքը` Գում Գաբուի վարժարանը մտաւ եւ այնչափ ուսմունք առաւ, որչափ որ կու տային նոյն թուականին վարժարանները:

Վարժարանէն ելաւ ու մէկ երկու արուեստներ փոխելէն ետքը` թիւլպենտճիի մը քով մտաւ, ոչ թէ թիւլպենտ ծախելու համար, այլ խանութը եկող յաճախորդներէն ձեւ ու շարժուածքներ գողնալու համար: Այս յատկութիւններն դերասանի էին, եւ Թովմասը չէր ուզեր, որ անոնք աննշան մնան, ուստի ըսաւ, դերասան ըլլամ, եւ եղաւ:

1861֊ին Արեւելեան թատրոնը մտաւ ու սիրահարական մասերէն սկսաւ իւր տաղանդը փայլեցունել:

Քիչ ժամանակ անցնելէն ետքը՝ Իզմիր գնաց, ուր ամենայն յաջողութեամբ կատարեց Կոյրին զաւակը: Այնչափ բնական կոյր ձեւացուց, որ հանդիսականք բուռն ծափահարութեամբ թատրոնը թնդացուցին: Թովմասն Այս ծափահարութիւններէ քաջալերուած՝ բաւական ժամանակ կոյր մնաց… իւր ուրիշ պակասութեանց: Իզմիրի մէջ իւր անունը սկսաւ համբաւ վաստկիլ, իւր տաղանդն պայծառացաւ: Ասոր վրայ ինքն ալ պայծառացաւ օրիորդ Պայծառին հետ ամուսնանալով: 1864֊ին վերջերը իր ամուսնոյն հետ Տրապիզոն գնաց, ուր դպրոցին կառավարիչն, եկեղեցիին ժամկոչն, լուսարարն եւ քանի մը պատանիներ ժողվելով խումբ մը կազմեց եւ ազգային ներկայացումներ տալ սկսաւ: Այս մասին շատ դժուարութիւններ քաշեց, որովհետեւ կառավարիչն, որ առտուընէ մինչեւ իրիկուն «Ծօ տղաք, սուս եղէք» ըսելու վարժուած էր, օր մը ներկայացման միջոցին երբ հանդիսականներն Պ. Ֆասուլեաճեանը կը ծափահարէին, կառավարիչն որ Շապուհի դերը կը կատարէր` հանդիսականներուն դառնալով` «Ծօ տղաք, սուս եղէք», պոռաց: Կառավարիչը այնչափ յանցանք չունէր — որովհետեւ առտուընէ մինչեւ իրիկուն այդ խօսքը ընելու վարժուած էր բերանը, — որչափ որ յանցանք չունին այն դերասանուհիներն, որ այսօրուան օրս տեսարանին վրայ շարունակ կը խնդան: Ֆասուլեաճեան՝ 1865֊ին վերջերը Թիֆլիս, եւ անկից ետքը տասնի չափ քաղաքներու մէջ, որոնց անուններն մի առ մի յիշել երկար կ՚ըլլայ, ներկայացումներ տուաւ, ոչ թէ ստակ վաստկելու, այլ դերասանութեան արուեստը Ռուսաստանի մէջ տարածելու համար: 1870֊ին Պոլիս եկաւ եւ 18 հոգիէ բաղկացեալ խումբ մը կազմելով` Նախիջեւան տարաւ: Հոն ներկայացուց Արքայն կը զբօսնու ֊ի մէջ Թրիպուլէի դերն, որուն մէջ, ըստ ականատես հանդիսականաց, ջերմ ծափահարութեամբ վարձատրուեր է: Բայց որովհետեւ Այս ջերմ ծափահարութիւններն բաւական չեն թատրոնի մը ծախսը հոգալու, Պ. Ֆասուլեաճեանն հետը տարած խումբը կտոր կտոր ընելով հոս ղրկեց, անոնց ետեւէն ալ ինքը եկաւ:

Հոս գալուն պէս` Օրթագիւղի Բարեսէր ընկերութեան վերատեսչութիւնն յանձն առաւ եւ ամբողջ շրջան մը ներկայացումներ տուաւ հոն, գեղացին գոհութեամբ ընդունեց զինք եւ գոհութեամբ բաժնուեցաւ իրմէ:

Տարի մը անցնելէն ետքը` Վարդովեանի խումբին դէմ մրցելու համար Իսկիւտարի Ազիզիէ թատրոնն վարձու բռնեց ու ամիս մը ետքը Վարդովեանին վարձու տուաւ, ինքն ալ այն խումբին դերասան գրուեցաւ եւ մինչեւ այսօր նոյն խումբին մէջ կը գտնուի:

Պ. Ֆասուլեաճեան Այս խումբին մէջ շատ դերեր կատարեց, որոնց մէջ նշանաւոր հանդիսացաւ: Ծերունի տասնապետ ին մէջ այնքան ճարտարութեամբ համր կը ձեւանայ, որ Վարդովեան էֆենտին գիշեր մը օթեակէն պոռաց. «Ուր էր թշուառականն միշտ ասանկ համր մնար ու դերասաններս չգրգռէր»: Նոյնպէս Լիոնի Սուրհանդակ ին մէջ կը Զիւրքի եւ Տը Պոսքի մասերն, այսինքն անմեղութեան եւ չարագործութեան երկրորդութիւն մը իր անձին վրայ կատարեալ յաջողութեամբ ներկայացուց:

Պ. Ֆասուլեաճեանին դէմքին վրայ կատարեալ գաղափար մը տալու համար, պարտաւոր էինք իւր պատկերն այնպէս հրատարակել, որ իւր պեխերուն կէսը ածիլուած եւ կէսը չածիլուած ըլլար, որովհետեւ վեց ամիս պեխով կը պտըտի, վեց ամիս առանց պեխի: Ինք ընդհանրապէս այն դէմքն ունի, ինչ դէմք որ կ՚ունենայ տղայ մը երբ խաղալիքն ձեռքէն կ՚առնես:

Այս վիճակին մէջ իւր դէմքէն աւելի տղայութիւն կը յուսացուի քան թէ չարութիւն. բայց խելօք տղու ալ չնմանիր, ասդին անդին վազող, ամէն տեսածն ուզող տղու մը կը նմանի. ըստ ոմանց` ուզածը չտրուի նէ` ոտքերը գետինը կը զարնէ եղեր, ըստ ոմանց` մասը չգիտնայ նէ` կը զարնէ եղեր: Սատանան առնէ մեղքը:

ԵՐԱՆՈՒՀԻ ԳԱՐԱԳԱՇԵԱՆ

Երանուհի Գարագաշեան, դերասանուհի, ծնաւ Իճատիէ, իր հաշուով` 1859֊ին, իմ հաշուով` 1851 դեկտեմբեր 4֊ին:

Երանուհին լոյս ընծայուելուն պէս, թաթիկներով սկսաւ ձեւեր ընել: Վեց֊եօթ ամսու եղած չեղած, ոտքի ելաւ եւ քալել սկսաւ: Մէյ մը ասդին, մէյ մը անդին վազելովը, ձեռքն ինկածը կոտրելով թափելովը, բարձր ձայնով պոռալովը, իսկոյն յայտնեց, թէ դերասանութեան մեծ յարմարութիւն ունի:

1856֊ին թաղին վարժարանը ղրկուեցաւ, ուր լմնցուց Երանուհին իւր քերականը, հեգարանը, Սաղմոսը, Գործ առաքելոցը ու Նարեկը, ու 1862֊ին վարժարանէն ելաւ:

1865֊ին երբ Վարդովեան էֆենտին ոտքի ամանները ձեռքը բռնած փողոցէ փողոց, թաղէ թաղ կը վազէր դերասանուհի գտնելու համար — այն ատենները դերասանուհի մը գտնելը հիմա հայերէն ներկայացումներուն թատրոնի մէջ հանդիսական գտնելէն աւելի դժուար էր եւ — էսքիլեր ալըրըմ պոռացող հրէաներու նման, ամէն դուռ կը զարնէր ու «դերասանուհի մը ունիք մի» կը հարցունէր, դիպուածով Գարագաշեանին դուռը զարկաւ, ներս մտաւ եւ իրեն յատուկ համոզելու եղանակը ձեռք առնելով համոզեց ծնողքը, թէ աղջիկնին դերասանութեան տան, թէ ասով ազգին մեծ ծառայութիւն պիտի ընեն, թէ աղջիկներուն ապագան շատ աղէկ պիտի ըլլայ, թէ մեծ ապագայ մը կը սպասէ աղջիկներուն եւ թէ ապագան շատ չսպասեր, կ՚երթայ, եւ թէ վերջապէս Երանուհին պէտք է դերասանուհի ըլլայ:

Երանուհին դերասանուհի բառն լսելուն պէս` նոյնը զգաց, ինչ որ կը զգայ տղայ մը, երբ իրեն ըսես, թէ քեզի շաքար բերի, կամ ինչ որ կը զգայ աղջիկ մը, երբ իրեն ըսես. ել, քեզի պալո տանիմ, բայց կ՚ըլլայ մը ըսելու քաշուելով` սա առարկութիւնն ըրաւ — ես կ՚ամչնամ տեսարան ելնելու այնչափ բազմութեան առջեւ. — վնաս չունի, աղջիկս, պատասխանեց Վարդովեան էֆենտին (այն ատեն պարոն), առջի անգամուն քիչ մը կ՚ամչնաս, բայց կամաց կամաց կը վարժուիս. ես ալ առաջին անգամ տեսարան ելայ նէ` կ՚ամչնայի, բայց հիմա, փառք Աստուծոյ ողորմութեան, ամենեւին չեմ ամչնար, արձակ համարձակ կը խօսիմ: —

Այս խօսքերէն շաբաթ մը ետքը, Երանուհիին դերասանուհի ըլլալը որոշուեցաւ:

Երկու ամիս ետքը` օրիորդ Գարագաշեան Արեւելեան Թատրոնին մէջ ի տես ելաւ Աշխէնի դերով եւ այնչափ ճարտարութեամբ ներկայացուց, որ տիկին Արուսեակին նախանձը յուզեց քիչ մը: Հետզհետէ տրուած ներկայացումներուն մէջ միշտ սիրուհւոյ դեր կատարելով` քիչ ժամանակի մէջ մեծ յառաջդիմութիւն ըրաւ: Տարի մը ետքը «Պօղոս եւ Վիրգինիա»յի մէջ Պօղոսի մասն կատարեց, եւ սիրավառ պատանիի մը զգացմունքներն մանրամասնօրէն ցցուց իւր վրայ այնչափ վարպետութեամբ, որ հանդիսականներէն ոմանք ըսին, թէ եթէ օրիորդ Գարագաշեան արական սեռին վերաբերէր՝ բոլոր աղջիկներուն սիրտն իրեն պիտի գրաւէր:

Օրիորդ Գարագաշեան առանց խումբէն բաժնուելու՝ շարունակեց մինչեւ վերջը: Իրեն տրուած մասերը սիրով կ՚ընդունի եւ սիրով կը կատարէ. մասն աղէկ կը սորվի եւ տեսարան ելնելուն պէս՝ բերանը բանալով յուշարարին չսպասեր, որ մասը կարդայ:

Այս վերջերս տեսնուեցաւ, որ երաժշտութեան մասին ալ յարմարութիւն ունի, ձայնը բնաւորութեան պէս մեղմ է, եւ ունի այն ելեւէջներն, որ երգիչի մը պէտք են. «Գեղեցիկ Հեղինէ»ի մէջ Հեղինէի դերը կը կատարէ, ունի Հեղինէին գեղեցկութիւնը, խօսուածքը, շարժուածքը ու բոլոր ձեւերն, սակայն անոր զօրաւոր ձայնն կատարելապէս չունի, եւ սակայն յուսալի է, որ Այս մասին ալ քիչ մը ատեն վարժութիւն ընելով այդ պզտիկ թերութիւնն իւր ձայնին գեղգեղանքովը ծածկէ:

Օրիորդ Գարագաշեանը դերասանուհւոյ մը բոլոր հանգամանքներն ունի. միջին ու վայելուչ հասակով, սեւ աչքերով ու սեւ ընքուիներով, երկար մազերով, ժպտալի եւ ձուաձեւ դէմքով աղջիկ մըն է. եթէ դերասանական կեանքին մէջ պակասութիւն մը ունի` ան ալ սա է, որ տեսարան ելած ժամանակը միշտ այնպիսի դէմքով մը կ՚ելնէ, որ կարծես թէ հոգաբարձու մ՚է, որ վարժարան կը մտնէ, եւ կարծես, թէ տեսարան ելած ժամանակը հանդիսականները ոտքի չելլալնուն համար սրդողած է:

Ամէն հողմէ չշարժիր: Թատրոնի բեմին չափ լայն սիրտ մը ունի. եթէ մեռեալ մը տեսնէ` սիրտը թունդ չելներ, այլ աւելի կը մօտենայ զայն քննելու, որպէսզի տեսարանին վրայ մեռնիլ հարկ ըլլայ նէ` բնական մեռեալ մը ձեւանայ: Նոյնպէս եթէ մէկը բարկանայ` դիտմամբ աւելի կը բարկացնէ, որ բարկութեան ձեւերն ու շարժուածքներն աղէկ սորվի:

Այս փափաքով է, որ այսչափ առաջ գնաց, ինչպէս որ անով առաջ պիտի երթայ նաեւ ասկից վերջը ի պարծանս հայ թատրոնին: