ԽՂՃՄՏԱՆՔԻ ՁԱՅՆԵՐ

Համաբարբառ


ԽՂՃՄՏԱՆՔԻ ՁԱՅՆԵՐ

ՓՕՍՏԱԼ

Ա


Հաճի Տիւրիկը, սպասուհիներու միջնորդը, տասնըհինգ օր աշխատելէն վերջ միայն յաջողեցաւ ձեռք ձգել Կեսարացի Ղազար էֆէնտիի կնոջ, Սուրբիկ հանըմին, Գատըգիւղի ամենէն հարուստ տիկիններէն մէկուն, ուզած սպասուհին:

Հաճին, Պարտիզակցի մը, ինքն ալ սպասուհի, ստնտու, լուացարար, խոհարար կին եղած էր ատենով, պարագային համեմատ: Ծառայութեան ամեն աստիճաններէն անցեր էր մէկիկ մէկիկ, Պոլսոյ հայ տուներուն, անոնց կարծեցեալ պարկեշտութիւններուն մէջէն հանելով իր հիմակուան անկախ դիրքը:

Այդ տուներուն բոլորին մէջ, Հաճի Տիւրիկ, որ ան ատեն դեռ Երուսաղէմ գացած չըլլալուն համար՝ հաճի չէր, իբրեւ ճշմարիտ ու կատարեալ աղախին, աղաներէն մինչեւ սպասաւորները ճանչցեր էր մօտէն, երբոր մեծ ու պզտիկ, գրեթէ առանց բացառութեան, քիչ շատ զինքը սղմեր սղմրտկեր էին հոս հոն, սենեակներուն մէջ, հանըմները տունը չեղած միջոցին, սանդուխին գլուխը, դուռներուն ետին, երբեմն խոհանոցներուն անկիւնները: Շատ մը տուներու մէջ իր տիրուհիներուն նախանձը շարժելու չափ ընդունելութիւն գտած էր առանց գանգատելու:

Շատ բան տեսած էր իր անձին վրայ եւ աւելի շատ իրեն շուրջը, իր բարակի հետաքրքիր քիթովը հոտուըտալով ամեն ապականութիւնները եւ սուր ականջովը՝ դուռներուն ետեւէն ունկնդրելով կամացուկ մը ըսուած խօսքերուն:

Եփուն կնիկ մըն էր արդէն, երբոր առած պախշիշներէն եւ ամսականէն աւելցուցած ստակովը Երուսաղէմ գնաց, ով գիտէ ուխտի թէ մեղքերուն թողութիւն ուզելու համար: Վերադարձին՝ Հաճի Տիւրիկ, սպասաւորութիւնը թողուց, ինք իր գլխուն գործի սկսաւ, ծանօթ տուներու համար կին ծառաներ գտնելու ձեռք զարկաւ, թէլլալ կնիկ եղաւ: Իսկոյն յաջողեցաւ այս գործին մէջ. պատրաստաբան ու զուարճախօս կին էր. էֆէնտիներուն՝ վրան բաց կատակներ կ՚ընէր. հանըմներուն՝ օրուան գայթակղութիւնները կը բերէր: Ամենքը գոհ էին իրմէ. ամեն բանի յարմար սպասուհին ինքը միայն ճարել գիտէր: Իր տեղաւորած ծառաները տարիներով կը կենային գտնուած տեղերնին: Մենծ տուները, հարուստի տուները, իրեն կը դիմէին. անոնք որ իր յաճախորդներն էին իր անունովը կը պարծենային:

— Մեր թէլլալը Հաճի Տիւրիկն է:

— Մերն ալ:

Հաճին՝ Շբիկըլին կամ Պիւռկիւին պէս բան մը կ՚ըլլար հայ հանըմներուն համար:

Ասոր համար էր անշուշտ որ Սուրբիկ հանըմ իրեն լուր ղրկեց երբոր իր տանը մէջ, հին օրուան Մարիամին քով, նոր սպասուհի մը աւելցնելու որոշում տուաւ ու անոր ճշդեց այն յատկութիւնները որ նոր գալիք աղախինէն կը պահանջուէին:

— Ըռնտիկ մէկը ըլլալու է ամեն բանէ առաջ. հոգ չէ թէ որ սկիզբը ձեռքէն գործ չգայ. հոս շուտով խզմէթը կը սորվի. արդէն մեծ բան մըն ալ չունի ընելիք. տղուս Օննիկին սենեակը պիտի շտկէ, զգեստները մաքրէ. սա ալ ըսեմ որ աղջիկ զաւակ չեմ ուզեր տանս մէջ:

Եւ վախնալով որ գալիք սպասուհին Օննիկին սենեակը շտկելու, զգեստները մաքրելու սահմանելովը՝ պէտք եղածէն աւելի բացայայտ կերպով իր դիտաւորութիւնը հասկցուցած կ՚ըլլայ, իսկոյն աւելցուց.

— Աչքը երեսը բաց մէկը չեմ ուզեր հա, հաճի. դուն ԻՄ ուզածս հասկցար, թէ որ զիս գոհ ընես, ուզած թէլլալչէքդ եւելօքը կուտամ:

— Հասկցայ, օղուլ:

Միջնորդը քիչէն շատ հասկցող կին էր. անմիջապէս չորս դին ինկաւ, հարցուց փնտռեց, բայց գտնուածները Սուրբիկ հանըմին ուզած պայմանները լիովին չէին միացներ իրենց վրայ: Գեղեցիկ աղախիններ չէին պակսեր իր ձեռքին տակ, բայց ասոնց աչքերն ալ, երեսն ալ պէտք եղածէն աւելի բացուած էին ու Սուրբիկ հանըմին ծեր էրիկը՝ Ղազար աղան գլխէ հանելու չափ սատանայ էին: Հանըմին ուզածը միամիտ աղջիկ մըն էր եւ ասիկա Պոլսոյ մէջ դիւրին չեղաւ գտնել:

Այն ատեն Հաճի Տիւրիկ յատուկ ճամբորդութիւն ըրաւ. Իզմիտ, Պաղչէճիկ, Արսլանպէկ, Ատաբազար: Վերջապէս պտըտեցաւ բոլոր այն գեղ տեղուանքը որոնք սպասուհիներու արտածումը կ՚ընեն. եւ ահա մեծ յոգնութիւններէ վերջը, չորեքշաբթի օր մը ցորեկին, յաղթական մուտքով մը, Սուրբիկ հանըմին ներկայացուց իր գեղէն բերած սպասուհին, հազիւ տասնըութը տարեկան կին մը, զոր նոյն օրն իսկ միասին առեր բերեր էր Պաղչէճիկէն:

Սուրբիկ հանըմ գլխէն մինչեւ ոտքը զննեց նորեկը որ դրան մօտ բարեւ բռնած կեցած էր. իր հագած պասմայէ տձեւ շրջազգեստին հակառակ՝ իրօք խիստ շնորհալի գտաւ զայն, քանի որ շուտով ամսականին վրայ յարմարեցաւ միջնորդին հետ. եօթը մէճիտ ամիսը եւ տարին երկու ձեռք նոր լաթ, բացի իր մէկդի նետածներէն զորս իր յօժարութեան համեմատ պիտի նուիրէր, եթէ գոհ մնար անոր խզմէթէն: Եւ անմիջապէս սկսելու համար կոկիկ ու մաքուր շրջազգեստ մը հագցուց անոր, ճերմակ գոգնոց մը կապեց, գլխէն եազման հանեց եւ մազերը շտկել տուաւ. այս համառօտ արդուզարդով աղախինը իր գեղեցկութեան բոլոր շքեղութեանը մէջ երեւաց: Մէջքը բարակ չէր, բայց հասակին բարձրութեանը եւ բարձերուն հարստութեանը վայլած էր: Ձուաձեւ, եւ իր գեղացի ըլլալուն հակառակ դեռ ճերմկոտիկ դէմքին վրայ սեւ խոշոր աչքերը սովորաբար թարթիչներուն շուքին մէջ կը պահուէին ու երբեմն միայն ընքուիներուն աղեղին տակ կը խրոխտային: Բերանը՝ իր զմայլելի գիծերովը ու երկու դիի անկիւնէն իբրեւ թէ յատկապէս վեր առնուած, անդիմադրելի պչրանք մըն էր ինքնին, եւ մոռցնել կուտար պռկունքին անարիւնութիւնը:

Ոչ ոք կիներուն չափ գեղեցկութեան ճաշակը ու հասկացողութիւնը ունի. գեղեցկութիւնը այն միակ ճշմարտութիւնն է զոր կինը չի կրնար ուրանալ, նոյն իսկ երբ իր թշնամիին վրայ կը գտնուի. շատ հեղ լսած եմ արամբի կնոջ մը վրայ պատմուած չարախօսութիւններու, բամբասանքին, իրաւ կամ սուտ ամեն կերպ աղտեղութեանց ամենէն տաք վայրկեանին՝ սա յայտնութիւնը որուն խորին անկեղծութիւնը կը զարմացնէ զքեզ եւ պատմողին արդարասէր մէկը ըլլալուն համոզում գոյացնել կուտայ.

— Ասոնք բոլորը իրաւ են, բայց շուն կնիկը աղուոր է:

Սուրբիկ հանըմ հաւնեցաւ ուրեմն իր սպասուհիին, ապըսպըրեց որ վրան գլուխը մաքուր պահէ, աշխատութիւնը սահմանեց, վարքի բարքի խրատներ տուաւ:

Յետոյ, իմանալով որ հօրմէ մօրմէ որբ ու նոր ամուսնացած էր Տիգրանուհին, Սուրբիկ հանըմ որ Հիւանդանոցի խնամակալուհի էր ու իր ամուսնին պէս սրբասէր ու աստուածավախ կնոջ համբաւը կը վայելէր, իր սովորական մեծախօսութիւններէն քիչ մը ջարդեց.

— Ես ծառաներս զաւկի պէս կը նայիմ. ուրիշ տուներու մէջ անոնց հորի ջուր կը խմցնեն, դուն աղէկը գիտես, հաճի, ես աղբիւրի ջուր կուտամ անոնց. խոհանոցին մէջ երբոր կերակուրները չօգտեն ձեզի, ինծի անպատճառ իմաց տուր. խոհարարը ծառաները զրկելու կ՚ելլայ, ատանկ բան չեմ սիրեր ես. սա ալ ըսեմ որ կերակուրդ ուտելուդ պէս խոհանոցին մէջ կենալու չես. էրիկմարդ ծառաներուն հետ պէտք չէ որ խօսքի բռնուիս. հասկցար աղջիկս. հիմա գնա, թող Մարիամը գործդ ցուցնէ քեզի:

Մեղր ու կաթ կը վազէր բերնէն. Տիգրանուհին կատարեալ երանութեան մէջ զգաց ինքզինքը:


Բ


Հետեւեալ առտուն կանուխ Տիգրանուհին արթնցաւ: Պատուհանէն եկող արեւը ճիշդ իր անկողնին վրայ կ՚իյնար, կը սփռուէր, իր հոլանի պարանոցին ու թեւերուն սպիտակութեան վրայ կը ճառագայթէր, բոլոր սենեակին մէջ ուրախութիւն մը կը բերէր: Երկու օրէ ի վեր իր կեանքին մէջ պատահած փոփոխութիւններուն տակ ընդարմացած կը մնար. անկողնին մէջ նստած, մտքովը ատոնց քաղուածքը կ՚ընէր:

Գեղը, մօրաքրոջ մը տանը մէջ ապրած էր ինքզինքը գիտնալէն ի վեր մինչեւ ամուսնացած օրը: Մօրը յիշատակը իր պզտիկ տարիքին մէջ շատ տարտամ կերպով մը կուգար մըտքին առջեւ, ատեն անցնելով գոյնը նետած, գիծերը եղծուած հին լուսանկարի մը պէս: Հայրը բնաւ ճանչցած չէր: Այս մօրաքրոջ տանը մէջ՝ կէս մը աղախինի ու կէս մը ազգականի պէս կ՚ապրէր, տատելով, ինչպէս կ՚ըսէր ինքը, իր ապրուստին բեռը զգալի չդարձնելու նպատակով: Ու երջանիկ պիտի ըլլար հոդ ապրելուն, եթէ մօրաքրոջը երկու աղջիկները անտանելի չդարձնէին իր կեանքը: Իրն էր յանցանքը՝ եթէ անոնցմէ աղուոր էր ինքը: Ապաքէն, այս աղուորութիւնը իր թշնամին եղած էր եւ անկեղծութեամբ Տիգրանուհին կը զղջար իր գեղեցկութեանը համար:

Գեղին մէջ շատ մը տղաք իր ետեւէն ինկած էին գիշեր ցորեկ, հասակին շքեղութեանը, մինչեւ կռնակը հասնող խարտեաշ մազերուն գովեստը փսփսալով ականջն ի վար: Ասոնց եւ ոչ մէկուն հաւտացած էր, բայց այս հետապնդումները՝ հանդարտ ջուրի մը մէջ նետուած մանր քարերու պէս, իր հանգիստը վրդովեր էին: Մօրաքրոջը աղջիկները իր վրայ ամեն տեսակ չարախօսութիւններ տարածելու մէջ առաջիններէն էին: Ահա այդ միջոցին էր որ երիտասարդ բանուոր մը, իր օրական ապրուստը ճարելու հազիւ հազ կարող մէկը, զինքը ամուսնութեան ուզելու ելեր էր: Տիգրանուհին տասնըութը տարու էր հիմա, ինչ որ գեղ տեղերու մէջ աղջիկներուն համար շատ առաջ գացած տարիք մըն է. յետոյ, իր մօրաքրոջ տունէն ելլելու ստուգութիւնը կար. մօրաքոյրն ալ, զինքը ճամբելու փափաքին մէջ, սիրով ընդուներ էր այս առաջարկութիւնը: Եւ օրին մէկը հարս գացած էր տան մը մէջ, ուր փեսէն զատ անոր ծնողքը կային: Մեծ բան մը չհասկցաւ այս ամուսնութենէն. կարգուելէն ութ օր վերջը էրիկը լեռ գնաց իր գործին, ածուխ շինելու, ու ամիս մը վերջը օր մը միայն դարձաւ կնոջը քով, հետեւեալ օրը նորէն իր լեռը երթալու, աներեւութանալու համար: Հարսը հոս ալ կ՚աշխատէր օրն ի բուն ու իր կեանքը, բեւեռային օրերուն պէս, երկարատեւ խաւարի մը կը նմանէր զոր ոչ մէկ լոյսի ճառագայթ կուգայ վայրկեան մը գէթ լուսաւորել, ուրախացնել:

Յանկարծ օրին մէկն ալ իր էրիկը տուն բերին ոտքը կոտրած, ամիսներով անգործութեան դատապարտուած. ասիկա լրումը եղաւ: Ահ, թէ որ գոնէ զաւակ մը բերած ըլլար, հիմա ստնտուութեան կ՚երթար Պոլիս, ստակ կը վաստկէր ու տուն մը կրնար գնել, բայց այդ ալ չկար ու ասիկա՝ իր կեսուրը ու կեսրայրը յանցանքի մը պէս կը զարնէին իր երեսին:

Հաճի Տիւրիկ ճիշդ այդ ժամուն հասաւ զինքը միասին Պոլիս տանելու համար: Էրիկն ալ, մօրաքոյրն ալ որ մօր տեղ կ՚անցնէր, յօժարեր էին ասոր. Տիգրանուհին ազատագրութեան պէս բան մը կը տեսնէր հոդ: Թէլլալը՝ անոր ապագայ հանըմին փառաբանութիւնը բերնէն չէր ձգեր: Հարուստ մարդիկ, վէրկիլի հանըմ. Կաղանդին, Ծնունդին, Զատկին պախշիշ, կերուխումը առատ, աշխատութիւնը թեթեւ. սպասուհիի մը համար ասկէ աւելի ցանկալի տեղ չէր կրնար ըլլալ:

— Աղջի, օղուլ, չգտնուած տուն է, — կ՚ըսէր Հաճի Տիւրիկ:

Այնքան որ մօրաքոյրը պահ մը կը մտածէր իր աղջիկներէն մէկը ղրկել Տիգրանուհիին տեղը: Վերջապէս որոշումը տուեր էին եւ հետեւեալ առտուն, դեռ չլուսցած, գիշերուան մութուն մէջ կառքը երկու կիները Պաղչէճիկէն իջեցուցեր, ծովեզերքը բերեր ձգեր էր, ճիշդ երբ արշալոյսը կը ծագէր:

Տիգրանուհին հիմա այս մութէն դէպի լոյս ուղեւորութիւնը, ժամանումը միտքը կը բերէր, բարի գուշակ մը կը համարէր իր կեանքին համար: Իսկոյն զմայլեր էր Իզմիտի ծովածոցին վրայ, որ այգուն սրսկած դեղին ոսկիի ցոլացումին մէջ, անշարժ կը տարածուէր, կանուխ արթննալ չուզող աղուոր ու ծոյլ կնկան մը պէս: Մինչեւ այդ տարիքը մօտանց չէր տեսեր ծովը ու այս պահուս, դեղին եռաթի խոշոր նաւակի մէջ տեղաւորուած, իր պզտիկ պօղչան քովիկը, այդ կապոյտ տարածութեան վրայ սահելուն կ՚զբօսնուր ու անոր վրայ պատմուած ահաւոր պատմութիւններուն չէր հաւտար: Իզմիտ հասնելուն՝ հազիւ ատեն ունեցեր էին շոգեկառքը մտնել եւ իսկոյն կայարանին աղմուկէն ու թոհ ու բոհէն զատուելով խօլ արշաւ մը սկսեր էր. անդուլ, անդադար ժամերով վազք մը, քերելով ծովեզերքը ձախէն, ու աջէն՝ սուրալով մութ մանիշակագոյն հողերու մէջէն որ մինչեւ Հէրէքէ այդ տեղի ցամաքը կը կազմեն: Հոս հոն, տեղ տեղ, կը կենային ու Տիգրանուհին կը կարծէր որ յոգնութիւն առնելու համար էր ասիկա. ոմանք կը ձգէին շոգեկառքը, ոմանք նոր կը մտնէին, եւ անմիջապէս ճամբայ կ՚իյնային. յիմարական խոյացումը կ՚սկսէր դէպի Պոլիս: Ու կը յիշէր վերջապէս հասնելնին Հայտար Փաշա, Պոլիսը, Բերան զորս Հաճի Տիւրիկ մատովը իրեն ցուցուց հեռուէն եւ ասդին՝ Գատըգիւղ՝ իրենց գալիք տեղը, մաքուր փողոցներով, գեղեցիկ տուներով շինուած քաղաքը որուն վրայ հիացաւ: Կայարանին մէջ կը վախնար որ բազմութեան մէջ չկորսուի. թեւին տակի պզտիկ պօղչան ոյժով մը կը սեղմէր, իր շփոթութեանը մէջ մոռնալու վախով: Հաճի Տիւրիկը քովն էր սակայն, ճարպիկ ու վարպետ առաջնորդ, որ ամեն դժուարութեանց մէջ կը քաշէր կը հանէր զինքը, մինչեւ որ հոս, այս հարուստ տանը մէջ բերաւ ու յանձնեց զինքը: Հաճի Տիւրիկ, պահապան ու զօրաւոր հրեշտակի մը մարմնացումն էր իր աչքին, ու Տիգրանուհին սրտին խորէն շնորհակալ կ՚ըլլար անոր այս վայրկեանիս:

Եւ այս տունը՝ իր հարուստի բարբառող կահաւորումին մէջ. երեք ծառայ որոնք իրենց աշխատութեան մեքենական ճշդութեամբը զարմացուցեր էին զինքը. ծեր Մարիամը, որ ինչ ընելիքը պիտի սորվեցնէր հոս տեղ. եւ մանաւանդ անուշ լեզու հանըմ մը: Միայն իրիկունը աղային լուրջ ու խոժոռ դէմքէն վախցաւ քիչ մը. յետոյ անոր տղան, երիտասարդ մը, մարմնեղ, արիւնոտ անձ մը. հօրը ձեւը, հօրը լրջութիւնը:

Այս ամենը կարգով ամփոփեց շարեց մտքին մէջ ու խորունկ գոհունակութիւն մը զգաց. յետոյ ցատքեց տեղէն շուտով, հագուեցաւ, մազերը սանտրեց, պատէն կախուած հայելիի մեծկակ կտորի մը մէջ նայեցաւ. այն ատեն, առջի անգամ ըլլալով ուշադրութեամբ դիտեց իր դէմքը, աղուոր ըլլալուն հաճոյքը զգաց ու վար իջաւ:


Գ


Սուրբիկ հանըմին աղուոր պէսլէմէն ամենուն բերանն էր գեղին մէջ: Աղաներն ալ, հանըմներն ալ Սուրբիկ հանըմը կը շնորհաւորէին:

Պզտիկ ու անգիտակից պչրանքով կը հագուէր անիկա, իր հանըմին պատուէրին համեմատ, ճերմակ մաքուր գոգնոց կապած առջին: Իրիկունները, աշխատութիւնները լմննալէն ետքը, ամենէն վերի յարկը իր փոքրիկ սենեակը կ՚երթար, պատուհանին առջեւ կը նստէր, շոգենաւէն ելլողները դիտելու համար, մինչեւ որ վարէն կանչէին զինքը:

Տանը մէջ կ՚սկսէր վարժուիլ. իր առած ամսականը ամբողջութեամբը գեղ կը ղրկէր, էրկանը ձեռքը, ու գոհ էր այս կեանքէն: Միայն երբեմն խուլ անհանգստութիւնը ունէր վտանգի մը զոր չէր տեսներ, ճիշդ ինչպէս սենեակի մը մէջ ինքնիրենը նստած մէկը, նոյն իսկ աչքը գոց պահուն, կ՚զգայ ուրիշի մը ներկայութիւնը, աչքը դեռ չբացած:

Այս վտանգը աւելի օդին մէջն էր քան թէ շօշափելի բան մը: Չէր գիտեր հաստատ կերպով թէ ինչ էր իրեն սպառնացող բանը, բայց զգոյշ կենալու պէտքը կ՚զգար:

Այս Պոլսոյ մարդիկը, իրենց բոլոր քաղաքավար վարմունքին հակառակ, կնկան նայելու ձեւեր մը ունէին, որ համբուրելու պէս կը դպչէր իր երեսին եւ իր նոր հարսի, գրեթէ կոյսի ամչկոտութիւնը կը վիրաւորէր ամեն վայրկեան: Միմիայն իր կնոջական բնազդովը կ՚զգար լուռ իղձերու հովը որ իր շուրջը կ՚ելլէր, կը բարձրանար, երբոր էրիկմարդոց առջեւ գտնուէր, անուշ բերած կամ ջուր տուած միջոցին: Եւ, դէպի դուռ դարձած՝ սենեակէն դուրս ելլելուն, ամեն աչքերը իր վրայ էին, իր յաղթ ու գեղեցկաշէն մարմնին վրայ որուն լեցուն գիծերը, իր քալուածքին համեմատ հազիւ թէ նշմարելի շարժումով մը կը խաղային: Մինչեւ անգամ իր հագուստը ու կապուստը, շինականի եւ սպասուհիի պարզութեամբ, եւ թերեւս ատոր համար, հրապուրիչ բան մը ունէր:

Այս ձգողութեան՝ Ղազար աղային տղան չդիմացաւ երկար ատեն:

Մարմնեղ ու տարփասէր երիտասարդ մըն էր, հօրը պէս իր բոլոր իղձերը թաքուն պահելու սորված ու, ատոր համար, ալ աւելի ինքզինքը զսպելու անկարող, երբոր դիպուածով մինակ մնար սպասուհիին հետ:

Իր ծանր գլուխ տղու համբաւին հակառակ, շուտով սկսաւ կատակներ ընել Տիգրանուհիին հետ, փորձի ենթարկելով զայն, ջանալով հասկնալ դիմացինին ընդդիմութեան ոյժը: Երբեմն, իբրեւ թէ անզգուշութեամբ, անոր մարմնին կը դպէր, ձեռքը բռնել կ՚ուզէր: Այն ատեն Տիգրանուհին հասկցաւ անոր միտքը ու ետ քաշուեցաւ առանց խուճապի, այն վախկոտներուն պէս որոնք ծանր ծանր քալելով կը նահանջեն, շինծու քաջութեամբ եւ անփութութեամբ մը ծածկելով իրենց ներսիդիի դողը, դիմացինին յարձակումը չփութացնելու նպատակով:

Անկէ վերջը երիտասարդը բացէ ի բաց իր պահանջումները պարզեց անոր, այնքան աւելի բռնանալով, որքան վեց ամիսէ ի վեր տեւող մերժումները զինքը ամեն ծայրայեղութեանց տանելու աստիճանին հասցուցեր էին: Առտու, իրիկուն, գիշեր, աչք կապուկի կամ պահուըտուքի պէս բան մըն էր տանը մէջ, սենեակէ սենեակ, անկիւնէ անկիւն հալածանք մը, որուն մէջ աղախինը, պարտաւորուած անոր մօտ գալու ամեն անգամ որ խըզմէթ մը ապսպրէր իրեն, ինչ ընելիքը չէր գիտեր:

Վերջապէս, յուսահատած, օրին մէկը հանըմին գնաց ամեն բան խոստովանելու: Սուրբ ու առաքինի կին էր իր հանըմը, որուն գովեստը կ՚ընէր քարոզիչ Սրբազանը շատ անգամ Եկեղեցւոյ բեմէն: Ու իրեն պաշտպան մը գտնելու առաջադրութեամբ, ցորեկ մը իր հանըմին հետ մինակ մնացած մէկ ատենին, վարանելով կարմրելով ամեն բան հասկցուց անոր:

Սուրբիկ հանըմ զարմացաւ, չհաւտաց նախ ասանկ բանի մը գոյութեանը, թերեւս Տիգրանուհին սխալած էր: Յետոյ ըսաւ որ իրիկունը իր տղուն հետ պիտի խօսէր, բայց աւելցուց ժպտելով որ այս բոլոր պատահածին յանցանքը Տիգրանուհիին գեղեցկութեանն էր:

— Աղէկ սիրտ ունի տղաս, բայց էրիկմարդ է, դուն ալ այնքան աղուոր ես որ չեմ զարմանար զքեզ սիրելուն: Մարդ քեզի չի կրնար դիմանալ:

Հաճի Տիւրիկ որուն Տիգրանուհին յայտնած էր իր վիճակը, խնդաց իր վրան:

— Օղուլ, ըսաւ անոր, էֆէնտիիդ տղան կը սիրէ կոր քեզի, ալ ինչ կ՚ուզես:

Տիգրանուհին քիչ մը ատեն ալ շարունակեց պաշտպանել ինքզինքը անոր ձեռնարկութիւններուն դէմ, բայց կամաց կամաց վարժուեցաւ սիրոյ խօսքեր լսելու անկէ: Հանըմը այդ միջոցին շատ շատ պարգեւ կուտար իրեն. ամսականին մօտ գումար մըն ալ ասանկով կ՚առնէր: Տիգրանուհին կը խոստովանէր ինքնիրենը որ ասիկա մի միայն իր աշխատութեանը համար չէր: Յետոյ, բոլոր այս հետապնդումներուն, հալածանքներուն մէջ իր արիւնն ալ կ՚եռար, դող կ՚ելլէր ու կ՚սկսէր ինքն ալ փոխադարձ հաճոյք մը զգալ այդ ամենէն: Փախչիլ կը ձեւացնէր, բայց կը ձեւացնէր միայն ու կը ժպտէր:

Գիշեր մը Տիգրանուհին իր սենեակին մէջ գտաւ իր երիտասարդ էֆէնտին, պոռալ ուզեց, բայց վախցաւ ձայն հանելու, աղաչեց.

— Ոտքդ պագնեմ էֆէնտիս, մեղք եմ:

Բայց էֆէնտին կորովի էր եւ իր ոյժին տակ զսպեց զինքը:

— Հանըմս, հանըմս ինչ պիտի ըսէ, կ՚ըսէր անիկա դողդըղալով:

— Խենթ, պատասխանեց երիտասարդը անոր, մայրս ինծի ըսաւ որ սենեակդ ես ու եկայ քեզ գտայ. մօրմէս բնաւ մի վախնար:

Ետ ետ երթալով կինը պատին կռթնած էր ալ զինքը գրկող պողպատէ բազուկներուն մէջ անշարժ մնացած. հոս՝ դիմադրութեան ոյժը կը պակսէր. գլուխը պատին դարձուցած ըլլալով, իր պարանոցին վրայ կ՚զգար համբոյրներու կիզումը, ու Տիգրանուհին, անձնատուր ըլլալու մօտ ու անձնատուր ըլլալէ առաջ, իր արդարացումը կը փնտռէր հիմա, մտածելով որ ձեռքէն եկածը ըրեր էր ինքզինքը պաշտպանելու համար. ու յանցանքը իրը չէր՝ եթէ չէր յաջողեր: Անձնասպաններ կան որոնք վերջին պահուն զղջալով հանդերձ, չեն կրնար իրենց որոշումէն ետ կենալ եւ տող մը գիրով իրենց մահը կը բացատրեն, կ՚արդարացնեն. Տիգրանուհիին ըրածն ալ ատ էր:


Դ


Երկու տարի տեւեց այս կեանքը. ուզուած աղախինն էր անիկա որ էֆէնտիին տղան Բերա, գէշ տեղուանք երթալէն վազ բերած էր: Սուրբիկ հանըմ հարսի մը պէս հիմա կը հագուեցնէր զայն, ու եկողին գացողին անոր գովեստը ընելէ չէր դադրեր:

Օրին մէկը, սակայն, Տիգրանուհին հիւանդացաւ. գլուխը կը դառնար, սիրտը կը խառնուէր. այս անհանգստութիւնը շարունակեց քանի մը օր, բայց սպասուհին վախէն բան մը չըսաւ, բերանը չբացաւ մէկու մը. քիչ մը ատեն անցաւ ու ծոցուորութեան նշանները երթալով շեշտուեցան: Տիգրանուհին շուարած էր, ինչ ըսելիքը ինչ ընելիքը չէր գիտեր: Միւս ծառաները կ՚սկսէին քիթերնուն տակէն խնդալ, կատակներ ընել, չարչարել զինքը: Այդ միջոցին երիտասարդ էֆէնտին իր մօտը չէր գար, ու տանը մէջ երեսը չէր նայեր: Յանկարծ օր մըն ալ Սուրբիկ հանըմ զինքը ուշադրութեամբ դիտեց, նայուածքով մը որ կրակէ պատմուճանի մը պէս սպասուհիին գլխէն մինչեւ ոտքը շրջապատեց:

— Մօտ եկու, Տիգրանուհի, ըսաւ անոր բիրտ ձայնով մը:

Եւ տեսնելով անոր վարանիլը.

— Սանկ, աւելի մօտ:

Մօտէն՝ յղութիւնը ակներեւ էր. շատ մը կիներու պէս Տիգրանուհին տգեղցեր էր. երեսին մորթը թուլցեր, կախուեր էր, փորը անշնորհ կերպով դուրս կը ցցուէր ու ամեն սիրտը զարնելուն՝ չափազանց մեծցած կուրծքին յարոյցքը աչքի կը զարնէր իսկոյն:

Այն ատեն բարկութենէն Սուրբիկ հանըմին խելքը գլխէն գնաց:

— Փօստալ, պոռաց անոր երեսն ի վեր, փօստալ, տունս անպատուեցիր, թէզ ճէհէննէմ եղիր:

Մարիամ վեր վազեց հանըմին ձայնը լսելով:

— Հաճի Տիւրիկը կանչեցէք շուտ, սա շունը առնէ տանի, կը պոռար հանըմը:

Երկու ժամ ետքը թէլլալը գտան բերին ու բերանը փրփրելով Սուրբիկ հանըմ իր զայրոյթը դուրս թափեց:

Կեղծաւորութիւնը անանկ բան մըն էր որ երբեմն ու վերջ ի վերջոյ անկեղծութեան հետ կը շփոթուի եւ անկէ չի տարբերիր, ինչպէս որ սուտ խօսողներ կան որոնք իրենց սուտին կը հաւտան:

Ասանկ ալ Սուրբիկ հանըմին բարկութիւնը շինծու բան մը չէր, անկեղծ էր. երբեք կարող չէր հիմա մտքէն անցընել որ իր գիտութեամբը, իր կամքովը, իր կարգադրութիւնովը ամեն բան եղած կատարուած էր: Իր բերնին մէջ ամեն վայրկեան յեղյեղուող պատիւ, պարկեշտութիւն բառերուն վարժութեամբը՝ ցաւագարի մը պէս կը պոռար, աղախինը, Հաճի Տիւրիկը ու բոլոր աշխարհը յանցաւոր գտնելու կ՚ելլէր:

— Հիմա, հիմա, փօստալը թող կորսուի երթայ, վայրկեան մը չեմ ուզեր տունիս մէջ:

Այս եղաւ իր վերջին խօսքը:

Թէլլալը Տիգրանուհիին սենեակը ելաւ, մահուան դողերու մէջ գտաւ զայն. սաստիկ ջերմ եկած էր վրան, երեսները կարմրեր էին, մինչդեռ ակռաները իրարու կը զարնուէին:

Միջնորդ կինը գթաց անոր. բան մը հարցնելու պէտք չունէր. անցած դարձածը գիտէր. միայն հարցում մը.

— Քանի ամսու ես, աղջի:

— Չեմ գիտեր, մրմնջեց միւսը:

Վար իջաւ հանըմին քով, բայց անիկա նորէն սկսեր էր ձայնը բարձրացնել ու ջանքեր կ՚ընէր իր զայրոյթը աւելցնելու համար. շարունակ կը յիշէր ասանկ աղքատ կին մը իբր սպասուհի իր տունը ընդունելով գործած բարիքը եւ ասոր փոխարէն, գտած ապերախտութիւնը. աս ազգը ասանկ էր միշտ. աղքատները ասանկ խայտառակ արարածներ էին բոլորն ալ. ու նստած տեղէն բէշը վեր կը քաշէր իբրեւ թէ այս տիղմին չքսուելու համար: Եւ յանկերգի մը նման, միեւնոյն նախատական բառը կուգար շուրթերուն վրայ, թուքի մը պէս.

— Փօստալը, փօստալը, ով գիտէ որ ծառաս գլխէ հաներ է:

Այն ատեն Հաճին նեղացաւ ալ. ձեռքերը մէջքին դրաւ ամբարտաւան ձեւով մը.

— Ինծի նայէ, հանըմ, շտտակն ըսեմ, անիկա խեղճ կնիկ ծառայ մըն է, դուն քու տղուդ խօսք հասկցնելու էիր. հիմա ալ ելեր ծառայի հետ տեսնուեր է կ՚ըսես. ասիկա մեղք է:

— Ինչ, հիմա ալ տղուս վրայ մուր պիտի քսէք. ԻՄ տղաս ծառայի վրայ չի թուքներ. բոլոր գեղին աղջիկները, կնիկները իրն են:

— Քու բոլոր գեղիդ մէջ ալ Տիգրանուհիին պէս աղուոր մը չկայ, հանըմ. դուն եկուր ԻՄ խօսքս մտիկ ըրէ, ԻՄ գլխէս շատ տաք ու պաղ անցած է. բան մըն է որ եղեր է. ասիկա առնել անցնելու չէ:

Բայց միւսը կը յամառէր. չէր ընդուներ որ իր զաւակը տեսնուած ըլլայ Տիգրանուհիին հետ:

Ու վէճը երկարեցաւ. երկուստեք բիրտ բառերով, նախատինքներով լեցուած վէճ, որուն մէջ ստորին ու աղտոտ դերը՝ թէլլալ կնկանը դերը չէր:

Սուրբիկ հանըմ ուրիշ բանի չէր բաղձար բայց միայն գայթակղութիւնը աւելի չտարածուած մէյ մը դուրս նետել Տիգրանուհին:

Հաճին խորամանկ էր, զգաց ասիկա եւ ջանաց օգուտ քաղել անկէ, սպասուհիին համար քանի մը ղրուշ ձեռք ձգելով.

— Ամեն բան ստակով կ՚ըլլայ:

— Անոր տալուս Հիւանդանոցին կուտամ, կ՚ըսէր Սուրբիկ հանըմ, կրկնելով այն խօսքը զոր իրենց պարտքը վճարել չուզողները, յայտնի աւազակ մը չհամարուելու համար, սովորաբար կը գործածեն մեր մէջ:

Ան ատեն Հաճին բերանը բացաւ:

— Ինծի նայէ, ձեր տղաքներուն էյլէնճէին համար տունը աղուոր պէսլէմէ ուզողը փարա տալէն քաշուելու չէ, հասկցար օղուլ: Հիւանդանոցիդ ստակ տալուդ, տղուդ ծոցւոր ձգած աղքատ աղջիկին տուր. չունիկ չունեւորիկ չէք, փառք Աստուծոյ: Աս աղջիկը տեղ մը չի կրնար աշխատիլ, զաւակ պիտի բերէ, ապրուստ չունի, գեղը հիւանդ էրկանը ղրկելու ստակ չունի:

Սուրբիկ հանըմ պոռաց, հայհոյեց, սակարկեց, եւ վերջ ի վերջոյ քսան ոսկի տուաւ, բայց այն պայմանով որ նոյն վայրկեանին Հաճին առնէ տանի Տիգրանուհին: Ժամը տասներկուքը անցեր էր: Ղազար էֆէնտին ու տղան տուն դարձեր էին վերջին շոգենաւով եւ, դիմացի սենեակը նստած, առուտուրի վրայ կը խօսէին. տղան հօրը դէմ բարեւ բռնած էր գրեթէ, հնազանդ ու առաքինի զաւկի պարկեշտութեանը մէջ:

Այս ժամուն Գատըգիւղէն Պոլիս գալու շոգենաւ չկար: Հաճին պարտաւորուեցաւ, աղջիկը հետը առած, նաւակ մը վարձել Ղալաթիա անցնելու համար:

Աշունի իրիկուն մըն էր, ձմեռնամուտի մօտ: Անձրեւ մը կուգար միօրինակ եւ անընդհատ, սեւ քօղի մը մէջ պարփակելով ծովն ու ցամաքը: Նաւահանգիստին մէջ շոգենաւերը անշարժ հսկաներու պէս կեցեր էին իրենց խաչաձեւ կայմերովը, կարծես թէ բարեւ բռնած: Ծովէն՝ Ղալաթիան, ու աւելի բարձրը՝ Բերան՝ իրենց անհամար լոյսերը կ՚սկսէին մէկիկ մէկիկ վառել:

Ու սմքած՝ այս նաւակին մէջ, իր փոքրիկ պօղչան թեւին տակ, Տիգրանուհին, կամքէ ու գիտակցութենէ զուրկ, ուշադրութեամբ մտիկ կ՚ընէր թիերուն ծովին մէջ մխրճուելու ձայնին, եւ հեռուն մութին մէջ վառուող բիծերը կը դիտէր, երբոր, առաջին անգամ, իր զաւկին խաղալը զգաց որովայնին մէջ:



Գիւղին մէջ Ղազար աղային տանը համար գայթակղութիւն մը չսեպուեցաւ ասիկա. թէեւ ճշմարտութիւնը քիչ շատ իմացուեցաւ, բայց ամենքը ըսին որ Տիգրանուհին ծառաներէն մէկը գլխէ հանելուն համար վռնտուած էր: Սուրբիկ հանըմին բարեպաշտութեանը վրայ այս առիթով աւելի շատ խօսուեցաւ. անոր տանը բարոյականին համբաւը քիչ մըն ալ աւելցաւ կարծես: Տղուն աղջիկ տալ ուզող կիները միաբերան գովեցին մայրն ալ, զաւակն ալ:

— Փօստալին մէկն էր, կ՚ըսէին սպասուհիին համար, ասանկ տան մը խըյմէթը չգիտցաւ:

Առուտուրի մէջ Ղազար աղային հետ գործ ունեցողներն ալ միեւնոյն կարծիքէն էին: Ղազար աղան, Սուրբիկ հանըմը կը մեղքնային, անոնց ի գործ դրած բարիքին դէմ եղած ապերախտութեան վրայ կը զարմանային շարունակ:

— Աշխարհք է աս, կը կրկնէին գլուխնին երերցնելով:


Ե


Վրայէն չորս տարի անցեր էր, երբ այս պատմութիւնը իմացայ ես բարեկամ տունի մը մէջ ուր Տիգրանուհին կ՚աշխատէր իբրեւ սպասուհի:

Միշտ աղուորիկ կին մըն էր, թէեւ տարիքին հակասող ծանրութիւն մը կար դէմքին վրայ:

Յղութեան վերջին ամիսները, տղաբերքը Հաճի Տիւրիկին տանը մէջ եղեր անցեր էր, կայտառ, խնդումներես մանչ մը ձգելով իրեն, այն պահուն ուր անդին գեղին մէջ էրիկը թոքատապէ կը մեռնէր:

Մեծ ցաւ մը չէր զգացեր Տիգրանուհին այս չճանչցած էրկանը մահէն. բայց նորէն թիկունք մը պակսած էր իրմէն այս մահով, որչափ ալ ենթադրական բան մը ըլլար ատիկա: Ու աւելի մեծ սիրով մը փարած էր այս զաւկին որ հայր չունենալուն համար կրկնապէս իրենն էր:

Ինքը աշխատելու ստիպուած ըլլալուն, իր զաւակը օտար կնոջ մը յանձնելու հարկադրուած էր, եւ օրին մէկը անոր ալ հիւանդանալուն լուրը բերին: Վազեց գնաց, բայց մանկիկին վերջին ժամուն միայն հասաւ. բժիշկ, դեղ օգուտ չըրին, ոչ ալ Ս. Մասունքը զոր Ամենափրկիչէն բերել տուաւ. թռչունի մը պէս առանց տրտունջի հոգին աւանդեց անիկա իր գիրկին մէջ:

Տիգրանուհին մարդ մարդասանք չունէր. Հաճի Տիւրիկն ալ գեղն էր այդ միջոցին. ինքն իր գլխուն պարտաւորուեցաւ մեռելաթաղի բոլոր չնչին ու ահաւոր պատրաստութիւնները տեսնել: Ինքը հագուեցուց, սազեց մանկիկը, ինչպէս վերջէն կը պատմէր լալով: Յետոյ եկեղեցի գնաց փափաք յայտնելով որ կարելի եղածին չափ շքեղ ըլլայ յուղարկաւորութիւնը:

— Մեղք ես, կնիկ, ստակ չունիս, ըսին ժամէն:

Անիկա յամառեցաւ, ուզածնին վճարեց, շատ մը մոմեր վառել տուաւ, պնդեց որ երկու քահանայ գտնուի արարողութեանը. մանաւանդ չուզեց որ ճաղի մէջ դնեն իր զաւակը, վախնալով որ հողին մէջ չմսի անիկա. սնտուկ ապսպրեց, համոզուած ըլլալով որ անոր մէջ պիտի պատսպարուի պզտիկը:

Օր մը շարունակ ասոնցմով զբաղեցաւ, ամեն բան իր ձեռքովը կարգի դրաւ. ժամին մէջ ինքը մինակ էր եւ մինչեւ գերեզմանատուն, գլուխը բաց, ինքը մինակ հետեւեցաւ դագաղին: Հոն, իր աչքին տակ, տեղաւորել տուաւ զայն հողին մէջ ու ետ դարձաւ իր ծառայած տունը, երկու օր բացակայ մնալէ ետքը:

Աչքերը ուռած էին լալէն, բայց գանգատի բառ մը չելաւ բերնէն. գլուխը կախած, առաջուան պէս աշխատութեան տուաւ ինքզինքը:

Անկէ վերջ իր բոլոր մտմտուքը, իր բոլոր առաջադրութիւնները այս պզտիկ հողակոյտին յատկացան: Ամսականէն ժողված առջի ստակովը՝ գերեզմանատան մէջ պզտիկ հող մը գնեց:

— Երկու հոգինոց հող մը, ըսաւ ցած ձայնով մը թաղականներուն:

Ստակը վճարեց եւ թուղթը ձեռքը բռնած իսկոյն գերեզմանատուն վազեց, զաւկին մարմինը հոն փոխադրել տալու համար: Քիչ ատեն վերջը, պզտիկ պատով մը շրջափակել տուաւ այդ պզտիկ հողը. վերջն ալ քար մը դնել տուաւ անոր վրայ: Բոլոր վաստկածը հոդ կը ծախսէր. ամեն ատեն նոր բան մը ունէր շինելիք, աւելցնելիք, գեղեցկացնելիք այդ տեղին մէջ:

Ու մեռելոցին օրերը, քանի հատ որ մեռելոցի օր կայ տարւոյն մէջ, մեծ ու պզտիկ, ցնծութեան օրեր էին իրեն համար: Առտուն կանուխ կ՚ելլէր, իր այրի կնոջ արդուզարդը կ՚ընէր, լուրջ ու հանդիսաւոր արդուզարդ մը, ու ճամբայ կ՚իյնար դէպի գերեզմանատունը. պզտիկ տապանին քով չոքած՝ երկար բարակ ու ցած ձայնով կը խօսէր իր զաւկին հետ, անոր մանուկի բարբառովը: Ամեն հեղուն տէրտէրին օրհնել կուտար գերեզմանը, հարուստէ մը աւելի առատաձեռնութեամբ տալով օրհնողչէքը:

Դարձին՝ երանութիւն մը կար անոր դէմքին վրայ:

— Ուր գացեր էիր, Տիգրանուհի, կը հարցնէին տնեցիները, իբրեւ թէ չգիտնային անոր ուր երթալը:

— Հանըմ, զաւկիս գացի, կը պատասխանէր ուրախութեամբ:


ՃԷՅՐԱՆ
Ա


Բարձրահասակ, ձաղկահեր եւ արիւնոտ աչքերով. արծուի սպառնացող քիթ մը, որ յօնքերէն ուղիղ ու պարկեշտ գիծով մը իջած պահուն, յանկարծ կը զղջայ կարծես, կանգ կ՚առնէ, կը գալարուի, կնճիթ մը ձեւացնելով հոն: Եւ ամեն սոսկումները բերելու միացնելու համար այս պատկերին վրայ` որպէս զի համապատասխանէ իր տիրոջը ահարկու հռչակին, արածադէմ մարդ մը, որուն տեղ տեղ չբուսնող պեխն ու մօրուքը երեսին աղջամղջին սեւութիւնը կը մատնեն:

Այսպէս կ՚երեւակայէի ոճրագործը որուն երեսը չէի տեսած դեռ եւ զոր պաշտպանելու համար կրկին մարդասպանութեան մը ամբաստանութեան դէմ, կ՚երթայի ահա ներկայանալ Իզմիտի եղեռնական ատեանին առջեւ:

Հայտար Փաշայէն շոգեկառքը կը մեկնի խոյանալով իր երկաթէ զոյգ գիծերուն վրայ. մինչեւ Բէնտիք ոչինչ կը հետաքրքրէ զիս. ծանօթ վայրէր ամենքն ալ: Յետոյ մշակեալ դաշտերու, շէկ ու դեղին այգեստաններու մէջ կը նետուինք. իսկ անկէ անդին ծովեզերքը ձեռք կ՚առնենք նորէն, շարունակ, ծովեզերքը այսուհետեւ մինչեւ Իզմիտ:

Դեկտեմբերի ցուրտն ու բուքը կ՚ընկերանան մեզի. եւ քովիկնիս, ծովին կանանչ երեսը կ՚ուռի շարունակ, կը փշտէ ամեն կողմէն, անհամար պալարներով, որոնք մի առ մի կը պայթին, իրենց վէրքին ճերմակ թարախը ցուցնելով:

Ձախերնիս` տարածուող սարահարթներուն հետ այգիները կը շարունակուին մինչեւ վերջը, հողին գոյները կը փոխուին միայն, կը մթննան, կը մուգանան, շէկը մանիշակի կը դառնայ, սգաւոր մանիշակ մը: Աջերնիս` ծոցին դէմի եզերքը ի տես կուգայ, տարտամ ստուեր մը նախ, յետոյ ցամաքը ձեւացնող լեռները իրենց պատռուածքներովը, հովիտներովն ու սովորաբար լերկ կողերովը որոշ եւ յայտնի, որոնց ստորոտը տեղ տեղ գիւղերը կը ճշդուին, արածող երամակներու պէս:

Աոաջին անգամն է որ Իզմիտ կ՚երթամ. ուղեւորութիւնը, ծովին ու ցամաքին այլազան տեսարանները չեն զբաղեցներ զիս, ոչ: Ճամբայ ելլելէն ի վեր գուցէ տասներորդ անգամը ըլլալով կը կարդամ ոճրին մանրամասնութիւնները պատմող պաշտօնագիրները: Ոչ իսկ յոյսի նշոյլ մը, ամենէն անլուր ոճիրը եւ ամենէն անհերքելի ապացոյցները. երկու պայթիւն եւ երկու դիակ մէջտեղը, մահաբեր գնդակներէն մէկը, որ ճշդիւ կը պատշաճի ամբաստանեալին հրացանին. նոյն իսկ իր հայտարարութիւնները, որոնք անհաւատալի միամտութեամբ ամեն բան կը խոստովանին:

Եւ ասոնց ամենուն վրայ պատժական օրէնքի յօդուածին կտրուկ — տառական անձուկ իմաստովը — տրամադրութիւնը, որուն կ՚ակնարկէ ամբաստանիչ ատեանին տեղեկագիրը եւ որ այս արիւնալի եղերերգութեան վրայ կը պտըտի, կը սաւառնի, օդին մէջ կախաղան մը ձեւացնելով զոր ահա աչքիս առջեւ կը տեսնեմ:

Ինչ ընելու կ՚երթամ Իզմիտ:

Պաշտպանողական սովորական հնարքները աչքէ կ՚անցնեմ մէկիկ մէկիկ: Ուրացում, կ՚զգամ որ անօգուտ է: Յիմարութեան վերագրել ոճիրը, բոլոր հարցաքննութիւնները կը հերքեն այս ձրի ու անմիտ առարկութիւնը: Պատժական յօդուածին վրայ խծբծանք մը, բայց մարդասպանութիւնը այն յանցանքներէն չէ, որոնց սահմանը վէճ ու առարկութիւն կրնայ յարուցանել. մարդասպանութիւնը կոշտ, բիրտ, յայտնի բան մըն է. դիակ մը եւ ահա ոճիրը: Մեղմացուցիչ պարագայ, բայց ոճրագործը ոստիկան մըն է: Այո, մոռցայ ըսելու որ այս կրկին մարդասպանը Սափանճայի ոստիկանութեան տասնապետն է:

Կը խորհիմ որ զուր տեղը ԻՄ փաստաբանի համբաւս վտանգի կ՚ենթարկեմ այս անկարելի պաշտպանութիւնը ստանձնելով: Շոգեկառքին բոլոր արագութեամբը — մէկ ժամու մէջ երեսուն մղոնի արագութեամբ — ստոյգ ու անկասկած պարտութեան մը դէմ կը վազեմ:

Կը խորհիմ ինքնիրենս թէ ինչ պիտի ըսեն Իզմիտցիները ԻՄ անյաջողութեանս վրայ. ահաւասիկ Պոլսեցի փաստաբան մը, որ Իզմիտի մէջ չի կրնար յանցաւոր մը փրկել. իրենց ծաղրող ծիծաղներուն ձայնը կը լսեմ ականջիս մէջ:

— Բայց ինչ կարող էի ընել:

Մտիկ չեն ըներ ինծի. կը խնդան, կը մարին խնդալէն:

— Ծօ, ադ տղան, Պոլսուն ապուքաթը:

Եւ ԻՄ տատաս, այն որ զիս մեծցուցած էր գիրկին մէջ, Հաճի Մարիամը, որ այնչափ մեծ գաղափար մը ունի ԻՄ ճարտարութեանս վրայ, ինչ պատասխանէ ամենուն, երբ այս դատը կորսնցուցած ետ դառնամ. մինչեւ այս վայրկեանը ինձմով լեցուած այդ պարծուկ, անծալք ու անձնուէր սիրտն ալ կոտրած ու պարպած պիտի վերադառնամ ուրեմն. ես որ իր անձուկ մտքին մէջ քաջարուեստ փաստաբանի մը անհպելի արձանն եմ, պիտի ցոյց տամ ԻՄ կաւակերտ շինուածքիս բոլոր տկարութիւնները ու բոլոր փշրանքները:

Անդիմադրելի մարմաջ մը կ՚զգամ անշշուկ ետ դառնալու, աղմկալից ամօթահարութենէ մը խուսափելու համար: Շոգեկառքը կը կենայ: Իզմիտ ենք ահա, դռնակս կը բացուի. ոստիկանութեան պաշտօնեայ մը, որ ինծի կ՚սպասէ քարափին վրայ, պայուսակս կ՚առնէ կը տանի, մինչդեռ ես սրտադողիս մէջ կը վարանիմ իրեն հետեւելու, կը կանչեն զիս. կարելի չէ որ ետ դառնամ: Հարիւրապետն է որ դիմաւորելու կուգայ այս անգամ, հարիւրապետը, որ իր տասնապետը փրկելու համար ջանք չի խնայեր:

Վար կ՚իջնեմ ակամայ, կը հետեւիմ իրեն, գլխիկոր ու մոլորած գաղափարներով:

Ինչ ընելու եկայ Իզմիտ:


Բ


Բանտը ուր կ՚երթամ ուղղակի ԻՄ պաշտպանեալս տեսնելու համար, կառավարութեան շէնքին դրան աջ կողմի մասն է:

Գալուստս իմացուած է ամեն կողմ. Հայեր, Չէրքէզներ անցած ճամբուս վրայ. ուշադիր կը դիտեն զիս, չօճուխ մը որ փրկութիւն բերել կը խոստանայ Իզմիտի մեծագոյն ոճրագործին:

Գլուխները կ՚երերան, չեն հաւտար, նորէն կը հարցնեն իրարու.

— Ապուքաթ:

Բանտին դրան մէջ աղմուկը կը մեծնայ, բոլոր բանտարկեալները մէկէն տեսնել կը փափաքին Պոլսէն եկող փաստաբանը. կը պնդեն, կը պահանջեն: Տեղի կուտամ անձիս համար ցոյց տրուած այս հետաքրքրութեան. ներս կը մտնեմ: Թաւարծի ձորձեր հագած մարդիկ, ամեն տարիքէ ու ամեն հասակէ, զիս կը դիտեն, ճանչցողի աչքով, ոտքէս մինչեւ գլուխս, եւ գոհ կը մնան տեսքէս, չեմ գիտեր ինչու: Համակրութիւնը կը շահիմ այս մարդոց. ու հարցումները կը տեղան չորս կողմէն: Ամեն ոք ցաւը եւ տէրտը կը բերէ. ամբողջ հաւաքածոյ մը, ցուցահանդէս մը, ուր պատժական Օրինագիրքը կենդանի պատկերներով կը դասախօսուի: Հասածիս չափ կը պատասխանեմ, կը յուսադրեմ: Բայց ԻՄ մարդս չեմ տեսներ դեռ. կ՚երեւայ, որ ոտքի շղթան քակելու զբաղած են եւ այս պատճառով կ՚ուշանայ: Նորէն կը պոռան իր անունը, զոր բանտին խուլ արձագանգը կը կրկնէ, կ՚երկարցնէ, կ՚երկարցնէ.

— Քրանտիւք... Քրանտի ւք...

Քովիններս կը ժպտին ԻՄ ապշութեանս վրայ եւ կը բացատրեն թէ այս տարօրինակ անունը Չէրքէզի պարզ անուն մըն է, անոնցմէ, զորս շուրջս կը լսեմ ամեն վայրկեան յորմէհետէ Իզմիտ ոտք կոխած եմ:

Վերջապէս Քրանտիւք կ՚երեւայ, այս մարդը իրավ, որքան հեռու այն արհաւրալից դէմքէն, զոր ԻՄ երեւակայութեանս մէջ գծեր էի առաջուց. այս փոքրիկ նիհար, դալկադէմ մարդը, որ կնոջ մը ոտքերը ձեռքերը ունի եւ անգլիացի աղջկան մը կապոյտ աչքերը. լայն ուսեր, որոնք կը նեղնան իջնելով մէջքին զոր բարակ կաշիէ գօտի մը կը սեղմէ. զինուորական համազգեստը չի կրեր, նայուածքը անուշ ու տխուր է. դէմքը պատող հիւծախտաւորի դալուկը տեսնելով, կուրծքէն բխող չոր հազը լսելով, որ իր ամեն մէկ բառը կ՚ընդհատէ, Քօխ վայրկեան մը չպիտի վարանէր իր ներարկումը ընելու համար այս ազնուական հիւանդին փափուկ մորթին մէջ:

Կը բացատրէ ինծի իր գործած կրկին մարդասպանութիւնը` ճակատագրին հաւատացողի մը համակերպութեամբ:

— Այս է եղեր Աստուծոյ կամքը:

Նորէն կը դիտեմ ձեռքը, հիանալու համար մատերուն նրբութեան, անոնց տոհմիկ երկարութեան վրայ, չկարենալով երբեք հաւտալ, որ այդ մատերէն ելլէ երկու մահ միանգամայն:

Քրանտիւք մեղմութեամբ կը շարունակէ իր խոստովանութիւնը, հիմա որ բանտին վերատեսչին սենեակին մէջ առանձին ենք:

— Նիւշ աւազակ մըն էր, կ՚ըսէ ինծի:

— Շատ լաւ, բայց միւսը:

— Միւսը սխալմամբ էր. ես զինքը սպաննելու դիտաւորութիւն չունէի, ճակատագիրը...

— Ինչէն յայտնի էր որ Նիւշ աւազակ մըն էր. եւ յետոյ, դուն զայն ձերբակալելու պաշտօն ունէիր եւ ոչ սպաննելու:

Քրանտիւք առարկութեանս չի պատասխաներ նախ. վերջը հարցում մը կ՚ուղղէ ինծի.

— Ինչ պիտի ընեն զիս:

— Չեմ գիտեր:

— Պիտի կախեն:

— Ոչ, ոչ։

— Թիապարտութեան պիտի դատապարտուիմ:

— Գուցէ:

— Ճէյրանը ինչ պիտի ըլլայ:

— Ով Է Ճէյրանը:

— Նիւշին կինը:

— Քեզի ինչ ուրիշին կինը:

Երեսս կը նայի զարմացած, չկրնալով մտքին մէջ սղմեցնել ԻՄ յանդիմանութեանս անպատեհ խստութիւնը, կարծելով, որ իր հարցման կարեւորութիւնը չեմ ըմբռնած թերեւս: Եւ երկու ժամ տեւող մեր խօսակցութեան մէջ այս հարցումը կուգայ տարբեր ձեւերով: Մտերմութիւննիս կ՚աւելնայ երթալով, եւ այն մութ սենեակին մէջ, ուր ատեն ատեն իր տժգունած հիւանդի ու ջղային մարդու երեսը կը կենդանանայ կը գունաւորի, կը լսեմ իր ողորմելի կեանքին բոլոր պատմութիւնը: Սէրը` լեռներու վայրենութեան ու սրբութեան մէջ. հուժկու ու կատաղի կիրքը` քաղքին ռամիկ, տափակ ու կանացի ցանկութիւններուն հանդէպ, հողի այն ահագին զանգուածներուն ու կոյտերուն պէս, որոնք իրենց արհամարհանքին տակ քաղաքին հարթ ցածուկ միօրինակութիւնը կ՚ընկճեն, կը ճնշեն:


Գ


Քրանտիւք Տաղստանցի մըն էր Նիւշին պէս: Քով քովի մեծցեր էին լեռներու կողերուն վրայ վազվռտելով շարունակ. բայց չափահասութեան տարիքին` մահացու թշնամիներ դարձեր էին յանկարծ իրարու դէմ, աղջկան մը սիրուն համար:

Յետոյ գաղթականութիւնը սկսեր էր դէպի Թուրքիա, անհատնում աղէտներով լեցուն ուղեւորութիւնը, ուղխինահոս գետի մը յորձանքին պէս իր ջուրերուն հետ թաւալելով, քշելով, տանելով ամբողջ ազգի մը բեկորները, արմատախիլ անտառի մը բոլոր ծառերը` ոստերը ու ճիւղերը միասին:

Հոս, Իզմիտի շրջակայքը նետեր էր հոսանքը զիրենք օսմանեան հողին վրայ, որ յօժարակամ կ՚որդեգրէ այս վտարանդի ցեղերը: Բայց հայրենի երդիքին յիշատակը, լեռնային ու վայրենի կեանքի վարժութիւնը չի կրնար ի բաց թողուիլ վայրկեանի մը մէջ։ Եթէ շատեր ընդունեցան պաշտպանութիւնը կառավարութեան, որ նախախնամութեան մը պէս կը հոգար զիրենք, գտնուեցան նաեւ ոմանք որ վայրի անասուններու պէս իրենց թափառական ու անհանդարտ գոյութիւնը պահեցին, ասպատակներ դարձան, իրենց արիւնալի շահատակութեանց արձագանգովը լեցնելով այդ կողմերը: Նիւշ ատոնց պարագլուխներէն մէկն էր. իր անունն ու սարսափը կը ծանրանար Սափանճայի ամբողջ գաւառակին վրայ:

Քրանտիւք անդին զինուոր կը գրուէր ու ոստիկանական անձնուէր ծառայութեան մէջ տասնապետ կ՚ըլլար: Իրեն կ՚իյնային միշտ ամենէն վտանգաւոր ձեռնարկութիւնները, աւազակները ձերբակալելով դատարաններուն յանձնելու գործը:

Խուլ պայքար մը կար այս երկու մարդոց միջեւ, տասնապետին ու աւազակին, ատեն մը եղբօր չափ սիրով, հիմա մահու ատելութեամբ զինուած: Այս փոսը, որ կը բաժնէր զիրենք, հիմա անյատակ վիհ մը` որ իրենց ոտքերուն տակ կը բացուէր, կնոջ մը գործն էր. ամբողջ տարիներ նախանձով, յուսահատ սիրով պեղուած անդունդ, զոր այս երկուքէն մէկուն դիակը միայն կրնար գոցել այսուհետեւ, անել կացութիւն մը, որ ճակատագրային, անխուսափելի բան մը ունի եւ որուն երկաթէ շրջանակէն մարդ ողջ չելլեր դուրս:

Երկուստեք հնարքն ու քաջութիւնը կ՚ելլէին մրցումի, գիշերներ լուսցնելով, սպասելով հրացանը ձեռուընին, իրարու ճամբուն վրայ, թաւուտի մը ետին պահուըտած, երկուքն ալ գիտնալով իրենց փոխադարձ ոխն ու քէնը, լուր ղրկելով իրարու թէ առջի հանդիպումին պիտի սպաննեն զիրար, սպառնալիքներ նետելով իրարու, մինչեւ որ կապարի գնտակներ փոխանակէին:

Եւ կռիւը կը շարունակէր ապարդիւն, յուսահատեցուցիչ, աւելի եւս գրգռելով իրենց պրկուած ջիղերը, անընդհատ արշաւանքին բոլոր յոգնութիւնովը ծանրացնելով — եթէ տեղ կար դեռ — իրենց նախնական հակառակութիւնը, եւ մտքի ցասմնակոծ հալածում մը, պաշարում մը դարձնելով իրենց համար փոխադարձ մահու այս անդուլ, անշշուկ սպառնալիքը:


Դ


Իզմիտի եղեռնադատ ատեանը:

Ատեան թող ըլլայ, թէ որ այս բառը աղէկ կը հնչէ: Բայց իրօք պզտիկ սենեակ մը, մեր տուներուն պարկեշտ սենեակներէն մէկը, ուր դատական մարմինը կը բազմի աթոռներու վրայ եւ որուն դէմ, տեղին անձկութեան մէջ, ամբաստանող եւ ամբաստանեալ, վկայ եւ ունկնդիր իրարու քով կը շարուին:

Դատավարութեան ժամանակ չլսուած անուններ ու լեզուներ կը լսուին. Տաղստանի գաւառաբարբառները զորս կը թարգմանեն եւ որոնց յառաջ բերած շփոթութիւններէն, հակասութիւններէն կը ջանամ օգտուիլ:

Հարցաքննութենէն վերջը ոճիրին պարագաները կը ճշդուին ամբաստանագրին մէջ, դատական լեզուին հակիրճ ու անզգայ պարբերութիւններովը:

Սափանճայի ոստիկանութիւնը կանխապէս կ՚իմանայ Նիւշի այն գիշեր իր գիւղը դառնալը: Քրանտիւք քանի մը հեծեալ ոստիկաններով առտուան դէմ կը հասնի, կը պաշարէ աւազակին ապաստանած խրճիթը: Գաղթականներուն գիւղը հրացանի ձայնով կ՚արթննայ. սխալմամբ մէկը կը զարնուի եւ այս շփոթութեան մէջ աւազակը պատուհանէն կը ցատկէ, կը փախչի: Կը հալածեն Նիւշը, Քրանտիւք կը յաջողի մօտենալ անոր անտառին մէջ, ու կ՚սպաննէ զայն:

Այս ընթերցանութիւնը, Չէրքէզներուն ձայները պզտիկ սենեակը մահահոտ բուրումով մը կը լեցնեն, եւ ես կ՚երեւակայեմ անտառը, որ չի կրնար փախստական զաւկին ապաստան ընծայել այս անգամ. երկու ոսոխներուն մենամարտը, այն` որուն յամառ ժամադիրներն եղած էին. մութին մէջ կռիւ մը. Կովկասէն մինչեւ Իզմիտ երկարող արկածներուն, շարունակելի յօդուածներուն վերջին բառը. տասը տարուան անցեալ մը, որ մէկ երկվայրկեանով մը կը կտրի, կը դադրի. կիրքերու հոծութիւն մը որ կաթիլ մը արեան մէջ կը լուծուի, կը հալի. մրցումներու գռեհիկ վախճանը, քաղաքակրթութեան մէջը կամ դուրսը. երկուքին մէկի վերածումը:

Եւ համոզմամբ, խղճի մտօք ահա կը ձեռնարկեմ պաշտպանութեանս դժուարին գործին, եւ այս է մտքի մը զարմանալի յեղափոխութիւնը, որ վստահօրէն կը խօսիմ հիմա եւ ամբաստանեալին արձակուիլը կը պահանջեմ: Աւազակին սպաննութիւնը` ընկերութեան համար այնքան դառն կորուստ մը չէ, եւ վերջապէս դժբախտ տասնապետը լուրջ ընդդիմութեան մը դէմ զէնք գործածելու հարկադրուած էր անշուշտ: Այս պահուս ինքը պիտի ըլլար սպանեալը եթէ չսպաննէր: Եւ ատեանին բարեացակամ տրամադրութիւնները տեսնելով կը քաջալերուիմ, ու ոստիկանին անշուք ու անշշուկ կեանքը կը պատմեմ անոնց. անփառունակ զինուորական, որ պատերազմի դաշտը ու անոր պատիւը չի տեսներ, բայց կը տեսնէ ամեն ժամ մահու վտանգը. որ գիշեր չունի, հանգիստ չունի, գոյութիւն չունի իրեն յատուկ, եւ որ ամեն զրկումի վրայ կուգայ հոս` ոտքը ձեռքը շղթայակապ` համար տալու իր դժնդակ պաշտօնին: Կ՚զգամ որ ամբաստանութիւնը կը տկարանայ, ջուրը կ՚իյնայ: Սխալմամբ ի գործ դրուած միւս սպանութեան ամբաստանութիւնը ձեռք կ՚առնեմ եւ կը յայտարարեմ որ տասնապետին ութամսեայ բանտարկութիւնը կը քաւէ այդ յանցանքը:


Ե


Դուրսն ենք. ես, միւսը, ամենքս: Ներսը կը խորհրդակցին, կը վիճին, թեր ու դէմ կարծիքներ կուտան: Քրանտիւքի գլուխը վիզին վրայ կ՚երերայ, աջ ու ահեակ կը ծռի. պիտի փրթի արդեօք. երեսս կը նայի դատապարտուած ոչխարի մը նայուածքին քաղցրութեամբը. այդ նայուածքը հարցումներ ունի, որոնց չեմ կարող պատասխանել. ես ալ տասնապետը դողացնող յուզումներուն մասնակից եմ, հոս այս անկիւնը քաշուած, ու սրտատրոփ կ՚սպասեմ:

Կէս ժամ. ոչինչ դեռ. ներսը ձայներ կը բարձրանան ու զիս սարսափով կը համակեն: Կ՚աղաչեմ. մի ընէք. որի հետ կը խօսիմ:

Ժամ մը, ու կը շարունակեն խորհրդակցիլ. ձայները կը մեղմանան, չեն լսուիր ալ, համաձայնած են. ինչի վրայ արդեօք:

Ու յանկարծ զանգակին ձայնը, սուր, ուժգին, սարսափելի հնչիւն մը, որ շունչս կը կտրէ մէկէն. տասնապետին տժգոյն դէմքը կը կարմրի. ամենքը սենեակէն ներս կը խուժեն ինձմէ առաջ, անհամբեր, ալ չհանդուրժելով սպասել:

Ես ալ կը մտնեմ վերջապէս: Չնստած դեռ իր աթոռին վրայ` նախագահը կը վարանի. ամբաստանեալին ներկայութիւնը կ՚ստուգէ. գէշ նշան:

Եւ դատավճիռը կը կարդայ, համառօտ գիր մը, չորս տող, որ կեանք կամ մահ կը բերէ հետը: Առջի պարբերութիւններէն դեռ բան չեմ հասկնար, գլուխս դէպի առաջ` բառերը աւելի շուտ լսելու յիմարական ջանքեր կ՚ընեմ, շուտ, աւելի շուտ, եզրակացուր:

Անձնապաշտպանութիւն: Փրկուած ենք:

Բանտ կը դառնանք նորէն, ցնծութեան աղաղակներու, ողջագուրումներու մէջ: Քրանտիւք չի խօսիր, ձեռքս կը բռնէ կուլայ ու սենեակին պատէն վար առնելով Չէրքէզի դաշոյն մը, ինծի կը նուիրէ զայն:

Ինչ ընեմ ես այդ դաշոյնը: Քրանտիւքի բազմավէպ կեանքին անբաժան ընկերը, հոս, տան մը, սրահի մը կահ կարասիներուն մէջ` անվնաս զարդ մը, խաղալիք մը պիտի ըլլայ այսուհետեւ: Իր դաշոյնի կեանքը վերջացած է. կիները ձեռուընին պիտի առնեն զայն երբեմն, չհասկնալով անոր լեզուէն, չըմբռնելով` իրենց աղկաղկ ու աշխարհիկ կիրքերուն անզօրութեանը մէջ` այս երկաթի կտորին` սիրոյ հետ ունեցած մշտնջենական խնամութիւնը եւ չտեսնելով այդ անզգայ գործիքին մէջ` սուրբ ու վայրենի տոչորումներու նախանձոտ պահապանը:


ԹԷՖԱՐԻԿ
Ա


Արսլանպէկէն, — Իզմիտի շրջակայ լեռներուն մէջ կորսուած գիւղէ մը, — եկաւ մեր տունը գիւղացիի շալվարով, մազերը ժողված, առանց թել մը դուրս ձգելու սեւ եազմաին տակ. տգեղ երեւալու, հրապոյր չազդելու հաստատ ու բարբարոս կամք մը:

Գլխէն մինչեւ ոտքը զինքը ծածկող սեւերուն մէջ` դէմքը, ճերմկոտիկ աւշային անարիւն կազմուածքի դէմք մը, վատառողջ սպիտակութիւն մը, ձիւնի մաքուր ցոլացում մը ունէր, ցուրտ ու պաղ:

Աշխարհիկ արդուզարդէ ու վայելչութենէ այս խուսափումին մէջ, — իր նոր մեռած էրկանը յիշատակին նուիրուած անձնազոհութիւն մը, — այս երիտասարդ կինը սփոփանք մը, գոհացում մը կը գտնէր, եւ ասով` ինքնիրենը անդրաշխարհային կապ մը կը յօրինէր, կը ձեւացնէր, գերեզմանէն անդին կեցող մէկու մը, բացակայ, աներեւոյթ էակի մը հետ, դեռեւս անոր հաճելի ըլլալու, անոր նախանձոտ կամքին հպատակելու տարտամ դիտաւորութեամբ: Իր հագուստին այս կամաւոր անշնորհքութիւնը տեսակ մը պչրանք կ՚ըլլար` պահուըտած տեղէն դիտող ամուսնին հանդէպ, իբրեւ թէ երիտասարդ այրին ըսել ուզէր անոր.

— Քեզի համար միայն փափաքած եմ գեղեցիկ ըլլալ եւ ոչ ուրիշի:

Տանը մէջ` իր սպասուհւոյ պարտականութեանը մէջ ամփոփուած կին մըն էր, սակաւախօս, միավանկ բառերով միայն պատասխանելով մեզի, երբ պատասխան տալը անհրաժեշտ դառնար:

Չէր խնդար, չէր ծիծաղեր ու գիշերը ճաշէն վերջը իսկոյն կ՚առանձնանար իր խուցը, մերկ, անզարդ, խստակեաց ճգնաւորի մենաստանին պէս, ու հոն կը նստէր ժամերով, ժամերով, գիւղը ձգած զաւկին համար հիւսելով անհատնում գուլպաներու զոյգեր:


Բ


Օրն ի բուն կ՚աշխատէր, իր գործին հետամուտ, շալվարին ծալքերուն մէջ ճարպկութեամբ դառնալով, աւլելու, մաքրելու, սրբելու յատկացուած գործունէութեամբ մը, խնամոտ ու հոգածու, բազմոցին վրայ թել մը, հայելիին վրայ փոշի մը չձգելու չափ:

Իր բոլոր ջանքին հակառակ, ԻՄ սենեակս միայն չկրցաւ կարգի կանոնի բերել. օրը տասն անգամ կը շտկէր ու տասն անգամ կ՚աւրշտկէի իր բոլոր տանտիկին խնամքին արդիւնքը. զգեստներս հոս կը նետէի ու ճերմակեղէններս հոն, գիրքերս ցիրուցան բազմոցին վրայ կամ գետինը անկիւն մը ձգուած. եւ այս բոլորը հարիւր անգամ իր տեղը կը դրուէր, ժամ մը վերջը առջի վիճակին վերադառնալու համար: Մրցում մը կար կարծես իր անսպառ հոգածութեանը ու ԻՄ անկարգութեանս մէջ: Չէր գանգատեր, եթէ երբեք իր լռիկ մնջիկ աշխատութեան անօգուտ բազմապատկութիւնը գանգատ մը չէր ինքնին ԻՄ տուած նեղութեանս համար. ոչ, չէր գանգատեր, ընդհակառակը, ալ աւելի կը յամառէր հիմա, իր համբերատարութեամբը ամչցնելով զիս, եւ ներողամտութեան անհունութեանը մէջ ծածկելով ԻՄ անառակ որդիի անգթութիւնս:

Կ՚զգայի որ վայելուչ չպիտի ըլլար կատակ ընել այս երիտասարդ սպասուհիին հետ. կը յարգէի իր համր գործունէութիւնը, իր անկեղծ սուգը, ու եղբօր մը պէս կը խօսէի հետը ամեն անգամ որ բան մը հրամայել պէտք ըլլար, քաղցրութեամբ, գրեթէ գգուանքով.

— Քուզում Մարիամ:


Գ


Մարիամ կը կոչէինք զինքը: Մայրս ուրիշ անուն չէր ընդուներ սպասուհիներու համար. իր բուն անունը Աշխէն էր եւ այս կրկնամկրտութիւնը, որուն կ՚ենթարկուէր ահա առաջին քայլէն, օտար տուն ծառայելու սկսածին պէս, իր բոլոր անցեալին, իր գոյութեան, իր անհատականութեան ուրացման պէս տպաւորութիւն մը կը թողուր իր վրայ: Ոչ իսկ կը յարգէին իր անունը. օտարականներ` անփոյթ, անզգայ կ՚արտաքսէին զինքը իր եսէն դուրս. խօսելու նոր ձեւեր, հագուելու նոր տարազներ կ՚առաջարկէին իրեն, ապսպրելով իրեն թողուլ ինչ որ գիւղէն բերած էր հետը, անունէն սկսելով մինչ կօշիկները:

Եւ չէր հանդուրժեր այս նուաստացման. իր այդ անունը, որուն չէին հաւներ Պոլսեցիք, Արսլանպէկի տղոց էն հաճելի անունն էր: Իր ձեւերը, զգեստը, շալվարը գիւղին մէջ ամենէն շնորհալի կինը հանդիսացուցեր էին զինքը մինչեւ այն ատեն, եւ ահա պէտք կ՚ըլլար իր վայելչութեան բոլոր յաղթանակները ոտնակոխ ընել մի առ մի, անոնց ծիծաղելի ըլլալը խոստովանիլ:

Ես՝ երբեմն Աշխէն կ՚անուանէի զինքը ու կը վազէր կուգար ձայնիս, ձգելով ձեռքի գործը, բոլոր տնեցիներէն զիս գտնելով իր հոգեկան վիճակին գիտակից, պարծենալով որ իր անունը Պոլսեցի պատանիի մը համար սիրուն ու հաճելի կրնար թուիլ:

Ալ կ՚սկսէինք խօսիլ իրարու հետ. ես Արսլանպէկ մեռած էրկանը, գիւղը ձգած զաւկին վրայ տեղեկութիւն կ՚ուզէի:

Մեղմիւ կը պատասխանէր, սիրտը բանալով. վիրաւոր, խոցուած սիրտ մը, որ սփոփուիլ չէր ուզեր, թերեւս անոր համար, որ այդ խոցոտանքը տանելի բան մը, սովորութիւն մը, պէտք մը դարձած էր, զոր ի բաց թողուլը դժուարին պիտի ըլլար, ճիշդ ինչպէս սիկառի վարժուող մէկը ծխելէ ետ կենալ ուզեր օր մը:


Դ


Հիմա ալ աւելի փոյթ կը տանէր սենեակիս, որուն պարտէզին նայող պատուհաններուն վրայ` վարէն բարձրացող վարդենին` փոխն ի փոխ ճերմակ ու կարմիր ծաղկէ մեհեւանդներ կը յօրինէր:

Ցորեկները ԻՄ բացակայութեանս կուգար հոն աշխատութիւնը վերջանալուն, մինակուկը հիւսելու իր անաւարտելի գուլպաներուն շարքը, վարդերուն սաստիկ ու հեղձուցիչ հոտին մէջ:

Բարեկամական խրատներ կուտար ինծի, հնազանդ աղախինի ու սրտի մօտ անձի խրատներ, թուղթերս գետինները ձգելուս համար:

— Մեղք ես, էֆէնտիս, աչքի լուս ես թափեր:

Աչքի լոյս միայն. եթէ գիտնար, թէ սիրտը ինչեր չէր յանձնած այդ փոշոտած, ճմրթկած թուղթի կտորներուն. եթէ գիտնար, որ պատանութիւնը` իր բոլոր անմեղութիւնը, երիտասարդութիւնը` իր բոլոր հաւատքը թափած էր հոն ու, ատոնցմէ դուրս, ստոյիկ տղայ մը միայն ահա կը մնար, հալոցէ անցած մետաղի կտոր, որ իր նախնական վիճակին բոլոր պէսպիսութիւնը կորսնցուցած է, միաձոյլ, անխառն, անողոք բան մը դառնալու համար. եթէ գիտնար…։ Սպասուհին ուրիշ բան չէր գիտեր, բայց եթէ գիշերուան վերադարձիս, այն ժամուն, ուր ամենքը կը հանգչին, ԻՄ աշխատելս ճերմակ էջի մը վրայ ծռած, մաքուր սպիտակ թուղթ ԻՄ սրտիս պէս` որ հետզհետէ կը մրոտէր, կը սեւնար, կը զարդարուէր, իբր թէ սեւութիւնը ըլլար իր շպարը:

Եւ մեղքնալով զիս, ոտքին մատներուն վրայ կը քալէր առտուն, աղմուկ չընելով քովս, լաւ մը իջեցնելով սենեակիս վարագոյրները, պատիր ու արհեստական գիշեր մը ձեւացնելով շուրջս, զիս քիչ մը աւելի քնացած տեսնելու բաղձանքով:

Արթննալուս ուռեցած աչքերով, յանդիմանութեամբ լեցուն նայուածքը կը քաղցրանար, ու կը վազէր խոհանոց, նախաճաշիս պատրաստութեամբը, քնատութեանս կորուստը դարմանելու հաշիւով:


Ե

Երբեմն ալ մօրս միջամտութեանը կը դիմէր զիս կարգի բերելու եւ առողջութեանս հսկելու ստիպելու համար զիս:

— Հանըմս, ըսէ, որ գիշերները շատ չնստի, հոգին չքակէ գրելով:

— Դուն ալ գուլպայ կը շինես, — կ՚ըսէի ծիծաղելով:

— Ես զաւկիս համար կ՚աշխատիմ, ես միւխթաճ եմ:

Եւ անմիջապէս իր ձայնը կը փոխուէր, դէմքին սովորական թախիծը կ՚աւելնար Արսլանպէկ եղած զաւկին յիշատակին` ուրկէ կարծես բանօրամայի ձեւով անցեալին բոլոր դառնութիւնը, սուգը կուգար, կարգաւ, մէկ մէկու ետեւէ, համրիչի մը հատիկներուն պէս. իր ամուսնութիւնը հազիւ երկու տարի տեւած, էրկանը հիւանդութիւնը, ունեցած չունեցածնուն սպառիլը հիւանդութեան ծախքերուն մէջ, գիւղը մնացած զաւակը եւ վերջապէս օտարի դուռ իյնալը, ինչպէս կ՚ըսէր ինքը. այս ամենը կը տեսնուէր իր տխուր նայուածքին մէջ, կը գծագրուէր իր դէմքին թափանցիկ, արտայայտող մորթին վրայ, իրարու ետեւէ, ամբողջ կառախումբ մը ցաւերու, կսկիծներու. ու խօսակցութիւնը կը դադրէր:

Յետոյ դիտողութիւն ընելու կարգը ինծի եկաւ:

— Աշխէն, ալ հանէ սա շալվարը:

Կ՚ամչնար. շրջազգեստը` իր մատնանիշ ընող ձեւերովը, խոստովանող` գրեթէ անպատկառ բան մը ունէր իր երկչոտ աչքին:

— Կ՚ամչնամ:

Կ՚զգայի, որ դիմադրութիւնը կը թուլնար, իր տգեղ երեւալու որոշումը կ՚իյնար հազիւ թէ քանի մը շաբաթ կանգուն մնալէ ետքը, եւ իր հաստատամիտ գիւղացիի երկարող շեշտը «կ՚ամչնամ» բառին վրայ կը մարէր, կը հատնէր:


Զ


Շրջազգեստը յեղաշրջում մը բերաւ ու վայլեց իրեն. նախ, բնավայրը, կլիման կորսնցնող մէկը դարձաւ. մէջքը շատ նեղ եկաւ իրեն ու բէշը շատ լայն, առջի օրերը չկրցաւ շարժիլ. մասնաւոր ուշադրութիւն մը կ՚ընէր ծիծաղելի չըլլալու համար իր քալուածքին մէջ. չփակը՝ կուրծքին շնորհալի մանրամասնութիւնները ի յայտ բերելուն` ամենքը իր լանջքին ականատես եղածի տպաւորութիւնը կը թողուր իրեն:

Իր գեղեցկութեանը այս ծագումին առջեւ ամենքս ապշեր էինք. ինքը` իր աղուորութեան համար տրուած վկայութիւնները լսելով կը կարմրէր, գլուխը ծռելով մեղմիւ ուսին վրայ:

Ու քիչ քիչ աւելի վայելուչ երեւալու ջանք մը սկսաւ ընել. զարթում մը եկաւ իր սրտին մէջ. ինքն ալ գիտէր Պոլսի հանըմներուն պէս գեղեցիկ ըլլալ, սիւս ընել. իր գիւղացիի պարզմտութեամբը սպասուհիի դիրքին մէջ ունեցած պզտիկ միջոցներովը` պչրանքով լեցուն արդուզարդ մը ունէր հիմա. միշտ մաքուր հագուած ու սանտրուած էր օրուան ամեն ժամուն, մութ կապոյտ եազման, դէպի ետեւ շրջած հազիւ թէ կը կենար պզտիկ սիրուն կապով մը ու կ՚սպառնար ամեն վայրկեան վար սահիլ ուսին վրայ, բոլորովին արձակելով անոր առատ մազերուն կոհակները. մինչդեռ մաս մը ճակտին, մինչեւ աչքերուն վրայ կը թափէր, կամայ թէ ակամայ, ու վարը, ծոծրակին քով, նուրբ աղուամազի թաւիշ մը` մորթին կաթի ճերմակութիւնը ցոյց կուտար իր նոր բուսած մարգագետնի մեղկ ու կակուղ խաւերուն մէջէն:

Ու հոտեր կը քսուէր, անծանօթ ու բոլորովին տարբեր մեր գիտցածներէն, հազիւ թէ զգալի, որոնք իր մարմնին արտաբուրումը ըլլալ կը թուէին. եւ այս շինական իւղազօծութիւնը մեր քաղքենիի հոտաւորումներէն աւելի խորհրդաւոր ու մեղկ ու ցանկացուցիչ բան մը ունէր:


Է


Այս արդուզարդի պերճանքը ու խռովիչ ձգտումները բոլոր ինծի համար էին. իր սրտի հին վէրքերը սպիացած կը թուէին հիմա բոլորովին ինձմով լեցուն այդ հոգւոյն մէջ:

Իր սէրը դողահար եւ շիկնոտ բան մըն էր, անձնուրացում մը ամբողջ, կատարեալ. անձնուրացում մը, որ չի բարբառիր ու քեզի համար ըրած զոհողութիւնները երեսիդ չի զարներ ապերախտութիւնդ ցոյց տալու համար. ոչ, գրեթէ գաղտնի ու ծածուկ զգացում մը, որ իր սաստկութեանը համար կ՚ամչնայ, կը պահուըտի, երկրաշարժ մը, որ հրաբուխի բոլոր սաստկութիւնը ունի առանց անոր աղմկալից ու բոցավառ արտայայտութիւնները ունենալու:

Բան մը չէր պահանջեր իր սիրոյն փոխարէն, ոչ իսկ ԻՄ սէրս. իր բոլոր ուզածը թոյլտուութիւն մըն էր յաւիտեան զիս շրջապատելու իր անհուն խանդաղատանքովը, հսկելու վրաս, թող չտալով որ հիւանդանամ, իր խնամքներէն շինուած տեսակ մը խանձարուրի մէջ ամփոփելով ԻՄ բոլոր կեանքս ու շարժումներս, որպէս զի ցաւ մը կամ վիշտ մը չունենամ երբեք:

Այսպէս ամիս մը տեւեց. գետինը կը նստէր միշտ ծունկիս վրայ թափելով իր սեւ մազերը, ածուխի կոտրտուքի պէս փայլուն, ու ձեռքերուս գգուանքին տակ կը հպարտանար, կ՚ուռէր, փայփայանքէ ախորժող կատուի մը պէս:

Յետոյ ձանձրացայ — քսան տարու էի այն ատեն ու անկեղծ սիրոյ մը յարգը չէի գիտեր — այս հովուերգութենէն. այս աղախինին անձնուիրութիւնը անտանելի լուծի մը ձեւը կ՚առնէր քիչ քիչ. փախչիլը անհնար էր իր խնամող խանդաղատանքէն, հիւանդանոցի մէջ գտնուելու պէս բան մը կը զգայի ու ազատութիւնս վերստանալու ապարդիւն ջանքեր կ՚ընէի:

Բան մը չէր հասկնար ԻՄ խուսափումներէս. իր միամտութեանը մէջ կը խորհէր անշուշտ որ գէշութիւն մը ըրած չէր ու պատճառ մը չունէի իրմէ երես պահելու. ու չէր գիտեր, թէ ճիշդ իր սիրոյն մեծութիւնն էր, որ զիս կը ճնշէր այն ամառուան պայծառ օրերուն պէս, որոնց ջերմութեան ու անդորրութեանը մէջ կը խեղդուիս:

Չէր գիտեր խեղճը, որ մեզի խաբեբայ գգուանքներ, կեղծ հրապոյրներ պէտք են, խենթեցնելու համար մեզ սիրով. չէր հասկնար, որ իր անմեղ անձնուիրութիւնը ձանձրութիւն կը պատճառէ. բայց գիտէր, կ՚զգար, որ կը հեռանայի իրմէ ու փորձ մը փորձել կուգար, վերջին ջանք մը` չխզելու մեր մտերմութեան կապերը:

Երբոր սենեակէս մտաւ տեսայ որ իր արդուզարդին բոլոր հրապոյրները շեշտած, բազմապատկած էր այն օրը` հաճելի երեւալու համար աչքիս: Միշտ այն գեղեցիկ կինն էր` բարձրահասակ ու ճերմկոտիկ, իր երերուն քալուածքովը որ նազանքի կը նմանէր. իր եղնիկի մեծ մեծ բացուած աչքերուն մէջ տրտմութիւն կար. բայց իրմէ առաջ թէֆարիկի ուժգին հոտ մը ծաւալեցաւ օդին մէջ, ծանրատաղտուկ հոտ մը, որ շնչառութիւնը կ՚արգիլէր:

Ինչպես եղաւ, որ այս հեղձուցիչ բուրումը բաւական եղաւ ինծի ատելի դարձնելու այս կինը. պարզ բարուրանքի մը պէտք ունէի արդեօք ամեն յարաբերութիւն դադրեցնելու համար իրեն հետ, թէ ոչ հին ատենի կանանց յատուկ այս իւղազօծումը իր շնորհներուն, իր արդուզարդին բոլոր շինծու կողմը, ծիծաղելի հանգամանքը երեւան հանեց. չեմ գիտեր: Թէֆարիկ. ուսկից գտաւ թէֆարիկը. ու ինքը բերանը չբացած դեռ, ես պոռացի հեռուէն, բարբարոս ու վայրենի ձայնով մը.

— Ինչ հոտ է ատ վրադ. գնա լուացուէ շուտով։

Բառ մը չկրցաւ պատասխանել. դրան առջին գամուած մնաց, չկրնալով առաջ գալ, երեսս նայեցաւ ապշած, չըմբռնելով որ չնչին յանցանքի մը համար այսքան անողորմ գտնուիմ իրեն դէմ. վարանոտ կեցաւ հոն, պատերազմի մէջ զարնուած զինուորին պէս որ վիրաւորուելէն ետքը դեռ քիչ մը ատեն կանգուն կը կենայ ու յանկարծ գետին կը փռուի:


Ը


Ինչ կ՚ուզէք որ ձեզի ըսեմ, ասկէ աւելի։ Կ՚ուզեք անպատճառ լսել վերջին բառը այս միամիտ սիրոյ պատմութեան:

Շաբաթ մը հիւանդ պառկած էր իր խուցին մէջ, սաստիկ թոքատապով մը, որուն ես էի միակ պատճառը. խոհանոցին մէջ գիշեր ատեն վերէն վար լուացուեր էր, ազատելու համար թէֆարիկի կպչուն հոտէն, ԻՄ պատուէրիս համաձայն, ու Տօքթօրը, բարեկամ մը, քան թէ բժիշկ մը, կը զարմանար այս գիւղացիներուն տարօրինակ սովորութիւններուն վրայ:

— Խենթ է, ինչ է այս կինը. խոհանոցին մէջ կը լուացուին:

Չէի պատասխաներ, եւ բժիշկը կը յամառէր իր զարմանքին մէջ ու ԻՄ ալ կարծիքս առնել ուզելով, կը կրկնէր շարունակ.

— Ինչ կ՚ըսես խենթ չէ:

Ես, մահուան վտանգին առջեւ ահաբեկ` իր կեանքը փրկել կը խորհէի միայն:

— Պիտի ազատի, Տօքթօր:

Ութը օր ամբողջ այս տագնապին մէջ անցուցի. յետոյ ապաքինութիւնը սկսաւ, դանդաղ այնքան, որ նոր հիւանդութեան մը կը նմանէր:

Հիմա, երբ երթայի սենեակը, որպիսութիւնը հարցնելու, իր անուշ նայուածքը դեռ անհուն գորովով կը զեղուր. յանդիմանութեամբ չէր նայեր երեսս, ու կարծես ալ աւելի գոհ էր հիմա, անձնուիրութեան նոր ապացոյցով մը ալ աւելի երախտապարտ ընելուն զիս: Առնելիքւոր ըլլալ կ՚ուզէր այս կինը իր զոհողութիւններուն մեծութեամբը, առնելիքւոր մը որ քաղցր խօսքի մը փոխարէն իր բոլոր պահանջը ներելու յօժար ու պատրաստ է:

Երբեք չխօսեցաւ հետս այն օրուան դէպքին վրայ, զոր բոլորովին մոռցած էր կարծես. բայց իր տկարութիւնը կ՚երկարէր ու չէր վերադառնար առջի ոյժը: Հիւծում մը կար, որ կ՚ըսպառէր զինքը մեղմիւ, տակաւ առ տակաւ, ու բժիշկը գլուխը կ՚երերցնէր, չարագուշակ նշան, առաջուց գիտցուած, գուշակուած աղէտի մը ներկայ գտնուելու ձեւով. թոքատապէն վերջին անխուսափելի ցաւն էր այս նորեկ հիւանդութիւնը, որ անընդհատ ջերմով ու բարակ քրտինքով մը կ՚սկսի:


Թ


Մեռաւ իր գիւղին մէջ ուր ղրկեցինք զինքը բժիշկին պատուէրին համաձայն. մեռաւ անհուն խղճի խայթ մը թողլով սրտիս որ ահաւասիկ տասը տարի վերջը կը թելադրէ վարանող գրիչս, ու ԻՄ կամքիս հակառակ առաջ կը մղէ զայն գրով պահելու անշահասէր, աննման սիրոյ մը դէմ ցուցուած ապերախտութեանս յիշատակը:

Ու կը խորհիմ, որ կեանքը լեցուն է այս կերպ աղէտներով իրար չհասկնալէ առաջ եկած ցաւեր, որ անդարմանելի կ՚ըլլան. անսպառ գորովներ հոս հոն թափուած, անօգուտ ու աւելորդ դատուելով, եւ փճացնելով սէրը, զոր պէտք էին ամուր ու տեւական դարձնել. նպատակէն շեղած սպառումներ, իրարու չհամապատասխանող երթեւեկ մը զոհողութեանց որոնք, փոխադարձ չըլլալնուն համար, կը վատնուին ու խղճի տառապանքներով լեցուն յիշատակներ կը թողուն միայն:


ՍԱՌԱ
Ա


Այր ու կին, թէ քոյր եւ եղբայր. չեմ գիտեր։

Երկուքն ալ մեղրամոմի գունատութիւնը ունին, որուն վրայ շէկ ու գռուզ մազերնին ոսկիի ցոլքեր կը թողու. միեւնոյն դիմագիծը, երեսի միեւնոյն ձուաձեւը, երկուքին վրայ ալ նուրբ ու քնքուշ բան մը։

Շոգենաւին մէջ ուր ԻՄ մօտիկս նստած են, երիտասարդը վեր դարձուցած է բալթօին մուշտակաւոր օձիքը ու հորը ինկած աչքերէն՝ նայուածքը աննպատակ կը թափառի պատուհանէն դուրս, ծովուն վրայ։ Չի խօսիր ու գլխու շարժումներով միայն կը պատասխանէ իր ընկերուհիին, առանց դիտելէ դադրելու ծովը որ իր բոլոր ուշադրութիւնը գրաւած կը թուի։

Անիկա, ընդհակառակը, առողջութեան խրոխտ արտայայտութիւն մը ունի. մեղրագոյն բուրդէ շրջազգեստ մը հագած է իր բնական գոյնին հետ՝ միօրինակութիւն մը կազմելու համար կարծես։ Նիհար ու բարձրահասակ կին մըն է, բարակ մէջքով ու տարօրինակ կերպով ուռուցիկ լանջքով մը որուն դուրս ցցուած երկու սուր անկիւնները՝ իրենց հիմերուն վրայ թաւալած զոյգ մը վրաններու տպաւորութիւնը կը թողուն։

Ամբարտաւան նստուածք մը ունի որ կը վայլէ իրեն, ոտքը ոտքին վրայ, էրիկ մարդու մը պէս. պահ մը կը հոգնի եւ ոտքին դիրքը կը փոխէ, ու մետաքսի շրշիւն մը կուգայ պատմուճանին տակէն, ներդաշնակ ու փայփայող նուագի մը պէս, բեհեզէ հանդերձեղէններու ձայնը։

Այսպէս նստած, գիրք մը կարդալու տուած է ինքզինքը. էջերը կը դարձնէ հետզհետէ տենդոտ ձեռքով մը, երբեմն ընթերցումը կ՚ընդհատէ, հիւանդին բառ մը ըսելու, պարբերութիւն մը ցուցնելու համար ժպտելով, ծիծաղելով իր մունջ բարեկամը խնդացնելու, անոր մռայլամած ճակատը պատող տրտմութիւնը փարատելու յայտնի ջանքով մը։

Այս խնամոտ հոգածութիւնը այդ վէս ու խիզախ կնոջ քով՝ հսկայ ծառի մը վրայ բացուած փափուկ ծաղկի մը ներգործութիւնը կը թողու ինծի։ Կ՚զմայլիմ վրանին ու նորէն կը հարցնեմ ինքնիրենս.

— Այր ու կին, թէ քոյր եւ եղբայր։


Բ


Բրինքիբօի մէջ ճանչցայ զիրենք, մեծահարուստ հրէայ ընտանիքէ մըն էին։ Էրիկը իր հօրեղբօրորդին էր ու անոր հիւանդագին վիճակը գիտնալով Սառա՝ ամուսնացեր էր հետը. երբեք ասիկա արգելք մը չէր նկատած իրենց ամուսնութեանը։ Ինչ փոյթ, կրնային մեռնիլ. օր մը չէ նէ օր մը պիտի զատուէին աշխարհէս. կ՚արժէր հաշուի դնել ասիկա։ Սպանեօլի տաք արիւնը կը խաղար իր երակներուն մէջ. ու սիրոյ մէջ ալ նորէն հրէայ շահախնդրի յանդուգն իմաստասիրութիւնն էր որ ժառանգութեամբ փոխանցուեր ու մտեր էր այս գեղեցիկ կնոջ հոգւոյն մէջ։

Կարգուեր ու երջանիկ եղեր էին. բայց երթալով ալ աւելի սաստկացեր էր այն մաշող հիւանդութիւնը որ իր երիտասարդ ամուսինը կը հատցնէր։

— Խնայէ էրկանդ, ըսեր էին իրեն։

Իր ախտավարակ խառնուածքը չկրցաւ երբեք հանդուրժել այս պատուէրին. արտաքին ցուրտ ու անտարբեր երեւոյթին հակառակն էր ներսը ու երկու տարուան մէջ զիրենք այրող հուրը ճշմարիտ աւերումներ գործեր էր էրկանը վիճակին վրայ. օդափոխութենէ՝ եթէ ոչ բժշկութիւն՝ գէթ բարւոքում մը կ՚ակնկալէին։ Ու հիւանդապահի մը պէս կ՚ընկերանար ահա իր ամուսնին, ամբողջ խնամքի, գուրգուրանքի մթնոլորտի մը մէջ պահելով զայն, ճիշդ ինչպէս կանխահաս ծնունդով աշխարհ եկող երեխաները՝ արհեստական գաղջ մթնոլորտի մը մէջ մը մեծցնեն։

Բայց փոքրիկ բարելաւութիւն մը ամեն խոհեմութիւն մոռցնել կուտար իրենց ու նորէն անուղղայ շռայլի մը վարժութեամբ կը վատնէին այս չնչին դրամագլուխը։ Յետոյ, զղջումը կուգար եւ հիւանդը վերստին կազդուրելու անդուլ աշխատութիւնը։

Աղէկ բարեկամ եղանք ամուսնին հետ ու շատ հեղ կ՚երթայի իրենց տունը զոր Բլադանայի կողմը ընտրած էին, հիւսիսէն փախչելով։ Պատուհանին քով իր լայն թիկնաթոռին մէջ ընկողմանած հիւանդին աչքը դուրսն էր. ինչ կը խորհէր արդեօք. կնոջը երեսը չնայելու տարտամ դիտաւորութիւն մը կը գուշակէի. դժգոհ էր անկէ. անոր վրդովիչ ներկայութեամբը՝ չէր նմաներ քիչ մը այն սնանկ խաղամոլին որ ձեռքը գրպանը կը դեգերի հիմա, ուրիշներուն ձգելով սեղանը որուն ատենով բախտաւոր գահերէցն էր։

Այո, ուրիշներին պիտի թողուր այս կինը, իր սպառիչ հրապոյրներովը որ հիմա տարտամ կերպով մը կը յիշեցնէր ինծի այն հոյակապ ապարանքներէն մէկը որուն տէրը մեկնելու հարկադրուած՝ կանխահոգ հեռատեսութեամբ ինքը մէջը եղած ատենէն պիտակ մը փակցնէ սա բառերով


ԾԱԽՈՒ ՏՈՒՆ


Գ


Իր բազմաթիւ սիրողներուն մէջ ամենէն վեհերոտը ես էի. համարձակները կային, ձեռներէցները, քծնողները, պահանջողները, ամբողջ հաւաքածոյ մը, տեսակ մը սիրահարներու թանգարան։ Ինծի՝ վերջապահին մէջ աննշան անկիւն մը միայն տրուած էր. ոչ մէկուն համար հաշուի առնուելիք մրցակից մըն էի. ոչինչ ունէի Սառայի պէս արտակարգ կնոջ մը առջեւ շնորհ գտնելու համար. ԻՄ՝ աշխարհի սրդողած իմաստասէրի խոկումներս անշուշտ իր ջիղերուն կը դպչէին ու անկապ խօսքերս, որոնք ցիր ու ցան մտածումներուս ցոլքերն էին, շահեկան բան մը չէին կրնար ըլլալ իրեն համար։

Անդին՝ իր շուրջը մարդիկ կային որ նրբամտութեան հեղեղներ կը թափէին. հանճարեղ բառերով, անակնկալ պատրաստաբանութիւններով կը խնդացնէին իր անտարբեր դիցուհիի դէմքը։ Ամենուն կ՚ըսէր միշտ.

— Էրիկս հիւանդ է ու սիրտ չունիմ։

Ասով ԻՄ սրտիս ալ աւելի կը մօտենար, վասն զի ես ալ կը սիրէի այս հիւանդը։ Բանաստեղծի ու արուեստագէտի խառնուրդ մը կար այս մարդուն վրայ եւ ազնուական բան մը որ համարում ու պատկառանք կ՚ազդէր ինծի։ Եւ տեսնելով երիտասարդ կինը՝ հաւատարիմ իր սիրոյն ու անձնուիրութեանը մէջ, ԻՄ սէրս ալ պարզապէս հիացումի կը փոխուէր ու անմռունչ կը պաշտէի զինքը անմատչելի ու աննիւթ արարածի մը պէս։ Գոհ էի երես չտալուն համար զինքը շրջապատող մարդոց որոնք անկարեկից կը մտնէին այս տունը, իրենց փողկապին հանգոյցը, շապիկին անբիծ սպիտակութիւնը ցուցնելով։

Սառա առաքինի կին մըն էր, աշխարհային երանութենէն իր արդար բաժինը առած ու վայելած կին մը՝ որ իր իրաւունքէն աւելի չուզեր եւ գիտէ իր սրտին ու մարմնին իշխել։

Այսպէսով իր բարոյական նկարագիրը մեծնալուն հետ՝ ԻՄ պաշտումս ալ կ՚աւելնար իր անձին համար. իր քալուածքը կը ճանչնայի ոտնաձայնէն. իր թաշկինակը կը զանազանէի ծաւալած հոտէն. իր փոքրիկ սովորութիւնները, քմահաճոյքները գոց գիտէի վաղեմի բարեկամի մը պէս։

Ու արգահատանքս հիւանդէն աւելի առողջին կ՚երթար. մեղքցուելիքը այս մանկամարդ կինն էր որ իր անսպառ գորովի գանձերը անտես թաղելու ու իր երիտասարդի իղձերը ու դողերը զսպելու արիութիւնը ցոյց կուտար։


Դ


Հիւանդին վիճակը հետզհետէ կը ծանրանար ու Սառայի անձնուիրութիւնը նոյնքան աւելի մեծ կ՚երեւար աչքիս. հիմա դուրս չէին ելլեր էրկանը սենեակէն. երբեմն ես ալ կը գտնուէի հոն. բերանը բերնին կը կենար մինչեւ վերջը, հիւանդին շնչառութիւնը խառնելով իրենին։ Այս չափազանց զոհողութիւնը ճշմարիտ խելագարութեան մը յանգելու վրայ էր. էրկանը հետ մեռնիլ կ՚ուզէր անշուշտ. անդին ալ անոր հետ ըլլալ, ինչպէս հոս եղած էր, եւ իր անհատնում վայելքները անոր պահել միայն։ Այո, այս էր իր գաղափարը։

Մնաս բարովի մը ատեն մինչեւ սանդուխին մօտ կ՚ընկերանայ ինծի ու առիթը բարեպատեհ կը նկատեմ բառ մը ըսելու, զգուշացնելու համար զինքը։

— Վախկոտ, պատասխանեց ինծի, ձեռքերս թօթուելով, վախկոտ, այդպէս երիտասարդ ես դուն։

Ամօթէս ու զայրոյթէս դեղնեցայ։

— Քու անձիդ համար միայն վախկոտ եմ, ըսի իրեն. տեսար որ ես այն հիւրերէն չեմ որ հիւանդէն կը փախչին չպլշկուելու համար. ես ամեն վայրկեան ամուսինիդ քովը գտնուած եմ։ Եթէ դուն չես փախչիր իրմէ, այդ քու պարտքդ է արդէն, դուն անոր կինն ես, ես…։

— Այդ կնոջը սիրողը, մրմնջեց ականջս ի վար։

Ձեռքս չթողուց ու ես ծռեցայ համբուրելու համար զիս բռնող մատները։

— Ոչ, ըսաւ հեռանալով, չըլլար։

Յետոյ, տեսնելով ցաւած դէմքս, մեղքցաւ անշուշտ ու մատովը՝ խորհրդաւոր նշան մը ընելով աւելցուց.

— Վերջը։

Երբ։

Իրիկուան՝ սրտատրոփ նորէն եկայ։

— Վերջը, ըսաւ ինծի։

Ամեն նիւթի վրայ խօսեցանք. անիմաստ խօսքեր միայն ըսի կարծեմ. խելքս վրաս ըլլալու չէր. մեկնելու ժամին կ՚սպասէի ակնդէտ. դուրս ելայ։

— Վերջը, վերջը, ըսաւ նորէն Սառա ու ճամբու դրաւ զիս։

Միշտ այսպէս կ՚ըսէր ինծի ու այս անդուլ յետաձգումը՝ մերժումի քաղաքավար ձեւ մը միայն նկատած էի։

Ամբողջ ամառը անցաւ ասանկ ու ես ալ չէի յիշեցներ իրեն խոստումը. բայց ան չէր մոռնար ու ամեն առթիւ միեւնոյն բառը կուգար իր շրթունքին վրայ.

— Վերջը։

Երբ արդեօք։


Ե


Վերջին վայրկեանները հիւանդին անուշ մրափի մը նմանեցան։ Մահը մեղմիւ եկաւ, պայծառութիւն մը բերաւ կարծես թէ այս տժգոյն դէմքին։ Գլուխը բարձին դրած, աչքերը կիսափակ՝ ճիշդ միեւնոյն մարդն էր որուն չորս ամիս առաջ շոգենաւին մէջ հանդիպած էի։ Իր ոսկիի կարմրութեամբ ցոլացող մազն ու մօրուքը՝ պատուհանէն եկող առտուան ճառագայթներուն տակ կը խայտան կարծես ու անգոյ կեանքի մը պատրանքը դեռ կուտան երեսին։ Մեռաւ. եւ ես գլխիկոր ու ապշած՝ առջի հեղ կը տեսնեմ մահը հոս աչքիս առջեւ, հանդարտ, շքեղ, գրեթէ հրապուրիչ։ Սաւանի պէս պարզուող ծովի երեսն է ան, մաքուր ու միօրինակ հանդարտութեամբ մը ծածկելով պարապութիւնը։

Սարսափը չի բռներ զիս. արհաւիրք չեմ զգար այս հրէայ երիտասարդին տեսքին քով, այլ զարմանքով կը լեցուիմ. ինչ է այս պառկող մարդը։ Հարցում մըն է թէ Պատասխան մը։ Յետոյ, անզգալաբար աչքերս կը լեցուին. Սառա քովս է բայց չի լար. կը կարծեմ որ վիշտին մեծութիւնը կ՚արգիլէ զինքը արտասուելէ, այն շատ լեցուած ամաններուն պէս, որոնք շրջելով չեն թափիր։

Սեւեր հագած է որոնք իր մեղրամոմի դէմքին անփայլ ճերմկութիւնը կը ցոլացնեն. քովս կուգայ ու իր բուրումնաւէտ թաշկինակովը աչքերս կը սրբէ։

Այս վայրկեանիս, այս մահուան սենեակին մէջ բոլորովին մոռցած եմ զինքը. բայց ան՝ իր ներկայութիւնը յիշեցնել կուտայ ինծի. ձեռքս կը բռնէ նորէն, ճիշդ ինչպէս ամիսներ առաջ կեցուցած էր զիս մեկնելու ժամուս։ Կը տեսնեմ որ աչքերը անսովոր փայլով մը կը ցոլան, մութի մէջ կատուի աչքերու վառելուն պէս, դեղնորակ լոյսով մը։

Իր քովը կը նստեցնէ զիս բռնի, ու ակնարկութիւն մը ընելով ԻՄ առջի թախանձանքներուս.

—Հիմա, կ՚ըսէ յանկարծ։

Եւ այս սենեակին մէջ կը բացատրէ ինծի, իրաւագէտի մը պէս փաստերով զինուած, իր կեանքի ըմբռնումը ու պարտաւորութեան գաղափարը։

Էրկանը հաւատարիմ եղած էր ցորչափ կենդանի էր անիկա. մազի չափ չէր թերացած իր անձնուիրութեան ու պարտքին մէջ։ Ինչ պէտք թերանալու. չէր կրնար համբերել. անոր կեանքը՝ իւղը հատած պատրոյգի մը պէս՝ վայրկեանէ վայրկեան շիջելու վրայ էր. կրնար այնքան անսիրտ ըլլալ որ անոր մարելուն չսպասելու չափ անհամբերութիւն ցոյց տար. ոչ, անոր համար վերջը ըսած էր միշտ։

Ու ահա ասանկ կը մեկնէր իր պարտականութիւնները, թուաբանական հաշիւ մը լուծելու պէս։

Տրամաբանութիւն կար իր խօսքերուն մէջ, բայց սիրտ չկար ու չեմ գիտեր ինչու պարզապէս ահարկու ու ռամիկ թուեցաւ ինծի այս ըմբռնումը՝ որ ապաքէն բոլոր աշխարհի մարդոց սովորական ըմբռնումն է։

Լաւագոյն սեպեցի անոնք որ առանց հաշիւի կը թերանան քան թէ անոնք որ Սառային պէս, հաշիւներու շնորհիւ, անթերի կը հանդիսանան մեր աչքին։

Քովիկնիս երկնցող այս դիակին մօտ այս դաւանութիւնը վրդովեց, սարսափեցուց զիս։ Խղճիս ձայնը արթնցաւ անժամանակ խօսող աքաղաղի մը պէս, ու մերժեցի զինքը։


ՄԱԳԴԱՂԻՆԷ
Ա


Զարհուրելի կերպով շպարուած ըլլալուն հակառակ` իր տասնեօթը տարու աղջկան շնորհը տակաւին երեսին վրայ էր: Իր ծարուրած աչքերը մռայլ ցոլացումով մը կը փայլէին, այնպէս որ ակնարկը զքեզ շօշափելուն` թաւիշի կակուղ հպումին տպաւորութիւնը կը ձգէր մարմնիդ վրայ: Մազերը առատ ու շքեղ, դեղինի ներկուած, ով գիտէ` ատեն չունենալուն կամ ուրիշ պատճառով մը` յարդարուած չէին: Արձակուած թափուած այսպէս ուսին վրայ` կարծես անոնց ծանրութեամբ էր որ գլուխը դէպի ետ կը ծռէր քիչ մը:

Յոռի ճաշակով պոռչտող բան մըն էր արդուզարդը. կապոյտ դիպակէ բէշ մը, կարմիր մետաքսէ վերիդիով մը ամբողջացած. ծանրագին կերպասներու սէր որ իր զրկուած արարածի վրիժառութիւնն էր տիկիններու դէմ:

Պարարտ ու շնորհալի կազմը այս կնոջ` անպատկառ կերպով հոլանի կուրծքէն, շարունակ վար սահող սեւ գուլպաները շտկելու, տեղը բերելու համար ըրած յարատեւ ջանքէն կը յայտնուէր: Ինքն ալ ցանկայարոյց կեցուածքի մը հրապոյրները կ՚աւելցնէր անոր վրայ, գիտակից ու ջանադիր լրբութեամբ մը:


Բ


Չորրորդ յարկի խցիկին կէսը կը գրաւէր իր անկողինը, լայն, խորունկ ու ընդարձակ, որ իր սաւաններուն երկբայելի ճերմկութեամբը` մտածել կուտար հոն առաջնորդուողը: Այդ անկողնին վրայ նետած նայուածքէս գուշակելով ԻՄ վարանքս` կը համոզէր զիս, վեր առնելով, մէկիկ մէկիկ ցուցնելով վերմակը, բարձին երեսը դեռ նոր լուացուած, կ՚ըսէր ինծի, լեզու թափելով ապրանքը քշել ուզող վաճառականի մը պէս: Ու բռնի նստեցնելով զիս անկիւնին պզտիկ սէտիրին վրայ, խնդալով տղու մը պէս, գրկելով գլուխս, կ՚աւելցնէր.

— Պագնեմ քեզի անգամ մը:

Նախայարձակը ինքը կ՚ըլլար, պզտիկ ձգելով ԻՄ պատանի մարդու նոր սկսող յաւակնութիւններս:

Վարժ աղջիկ մըն էր, որ ԻՄ անփորձ տղու վեհերոտութիւնս փարատել կը ջանար իր գգուանքներուն համոզիչ ու շքեղ փաստերը մէջտեղ նետելով:

Իր մարմնին բուրումը` չեմ գիտեր ինչ լլկող, ու անուշ հոտի մը մատուցումը կը շեշտէր:

— Այս տանը մէջ, կ՚ըսէր ինծի, ամենէն պզտիկը ես եմ. Զատկին տասնըեօթս պիտի լմնցնեմ:

Ճիշդ քովս նստած էր, կատուի մը պէս պզտիկնալով, գրեթէ սեղմուելով կուրծքիս վրայ:

Հինգ վայրկեանի մէջ արդէն մտերմացած հետս` կը հարձուփորձէր զիս. ով ըլլալս հասկնալ կ՚ուզէր:

Եւ առանց սպասելու որ ԻՄ պատմութիւնս ընեմ` ինքը իրենը կը զրուցէր ինծի, հինգ բառով պատմուելիք սովորական ու խաւարային պատմութիւնը իրենպէսներուն.

— Երկու տարի առաջ մայրիկս մեռաւ, — այս «իկս»ին մէջ անհուն գորովանք մը ու թախիծ մը կայ. — հայրս չեմ ճանչնար. ինէ երկու տարի պզտիկ քոյր մը ու աւելի պզտիկ եղբայր մը ունիմ. մէյ մըն ալ մեծ մայր մը ունիմ. ասոնք են ԻՄ բոլոր ազգականներս. քոյրս ու եղբայրս դպրոց դրած եմ, ամենքը ես կը պահեմ:

Այս վերջին բառին մէջ իր ընտանիքի տէր ու գլուխ եղող անձի պատասխանատուութիւնով լեցուն հպարտութեան շեշտը կը դնէ:

Ատկէ դուրս իր քրոջը խօսքը հոս` ամօթով լեցուն այս մթնոլորտին մէջ` թող չիտար որ ըլլուի. խստաբարոյ ու աչալուրջ մօր մը ձեւը կ՚առնէ դէմս. կը ծիծաղիմ քիչ մը վրան. բայց կը տեսնեմ որ իսկոյն կը խոժոռի իր աղուոր ճակատը:

Յետոյ վախնալով որ զիս չսրդողցնէ,

— Գոցենք այս խօսքերը, կ՚ըսէ ինծի:

Իր շրթունքը նորէն կը փակչին իմիններուս եւ իր մարմնին բոլոր բեռը վրաս կը ծանրանայ պահ մը:


Գ


Այն օրը այսքան եղաւ մեր բոլոր ճանչուորութիւնը. ԻՄ թախանձանքներս ասկէ աւելի գոհացում չստացան:

— Ինչպէս կրնայ ըլլալ, Աւագ շաբաթով, կ՚ըսէր զարմացած, դուն քրիստոնեայ չես:

Իրօք Աւագ շաբթուան մէջն էինք:

Պահք կը բռնէր անիկա ու վերջին օրն ալ ծոմ պիտի պահէր: Իր ջերմեռանդ ու մեղաւոր աղջկան համոզումներուն տարօրինակ գիրկընդխառնումը կը պարզէր ինծի:

— Որ օր սրբութիւն պիտի առնես, հարցուց յանկարծ:

— Չեմ գիտեր աղէկ մը, պատասխանեցի. դուն որ օր պիտի առնես:

Երեսս նայեցաւ ապշած` կարծես ասանկ անհարկի հարցում մը ուղղելուս համար:

— Հիչ մեզի հաղորդութիւն կուտան:

— Ինչու չտան:

Քահանայի մը չափ գիտէր անիկա բոլոր կարգը կանոնը ասանկ բաներուն, ու քահանայէ մը աւելի խստապահանջ էր ինքզինքին համար:

— Չեմ կրնար հաղորդութիւն առնել, քանի որ վերջը դարձեալ մեղք պիտի գործեմ, — կը բացատրէր ինծի: Ինչով պիտի ապրիմ ես. քոյրս, եղբայրս, ծեր եաեաս պիտի ապրեցնեմ. զղջումս սուտ զղջում մը պիտի ըլլլայ:

Այս պզտիկ սենեակին մէջ` արտասանուած այս լուրջ խօսքերը ինծի մտածել կուտան:

Ամեն անոնց, կ՚ըսեմ ինքնիրենս, որոնք իրենց ապրուստի բերմունքովը մեղք մը գործելու, սուտ մը խօսելու հարկին մէջ են, եթէ Եկեղեցին իր հաղորդութիւնը զլանար, ինչ պիտի ըլլար ասոր վերջը, որ վաճառականը, որ խանութպանը, որ օրագրողը ու որ փաստաբանը, նոյն իսկ որ եկեղեցականը հաղորդութիւն առնելու իրաւունքը պիտի վայելէր. չէ մի որ հետեւեալ օրը իրենց առօրեայ կեանքին պիտի վերադառնան անոնք: Ոչ ոք սակայն մտքէն անցուցած է Եկեղեցւոյ սուրբ խորհուրդներէն այս մարդիկը զրկել:

Աղջիկը կը գրկէր, կը համբուրէր զիս անընդհատ:

— Քանի տարու ես դուն, կը հարցնէ ինծի:

— Քսան տարու:

Անձնատուր իր գգուանքներուն` մտքովս կը շարունակեմ առարկութիւններուս երկար շարքը: Եկեղեցին` իր արդի ձեւին տակ, իր զանազանութիւններուն ակներեւ անիրաւութեամբը, մարդկային քան թէ երկնային հաստատութիւն մըն է. մարդոց բոլոր թիւր վճիռները հոն ալ կը տիրապետեն ինչպէս այլուր:

Աղջիկը վերջին համբոյր մը կուտայ:

— Ես ժամ պիտի երթամ, կ՚ըսէ ինծի. Զատկէն վերջը եկուր, բարեկամ ենք, չէ: Գալուդ պէս հոս զիս հարցուր:

Ու պչրանքով մը, որ մէջերնիս հաստատուած համակրութեան օծումն էր, կը պահանջէ.

— Ուրիշի հետ չպիտի տեսնուիս, խօսք տուր:

Խօսք կու տամ, քսան տարու երիտասարդի խօսքս:



Անկէ վերջը տարիի մը չափ սիրեցինք իրար:

Անուս, ռամիկ, բայց սրտի տէր աղջիկ մըն էր. իր սիրողներուն թիւը չկար. ամեն ազգէ, տարիքէ ու դասակարգէ մարդիկ՝ մոլորած կուգային հոս. ալեւորածները, ինչպէս հազիւ պեխերը բուսած տղաքը, կուգային ամենքը իր սիրովը յափշտակուած:

Բայց մանաւանդ ստորին դասէ մարդոց մէջ իր անունը, իր գեղեցկութիւնը նախճիրներ կը գործէր:

Պատճառը այն էր գուցէ, որ այս տարօրինակ աղջիկը ուղղամտութիւն մը ունէր իր վաճառիկ սիրոյն մէջն ալ:

ԻՄ դէմս, երբոր քիչ մը աւելի մտերմացանք, իր տգիտութեանը վրայ կ՚ամչնար, բայց երբեք իր վիճակին համար: Անհուն խնամքով ու գորովով մը իր պզտիկ քրոջ ու եղբօրը վրայ կը շարունակէր հսկել հեռուէն, ծախելով շարունակ իր մարմնին ճոխութիւնները, առանց զոհողութիւն մը ըրած ըլլալու գաղափարը մտքէն մազի չափ անցընելու:


Դ


Բազմութիւն մը աղտոտ ու ստորին մարդոց կը խռնուէր դրանը առջեւ. գողեր, մարդասպաններ կային անոնց մէջ. ամենքը կը հրմշտկէին իրար, առաջ անցնելու ջանքով մը, կը լեցուէին իրարու վրայ` հետաքրքիր: Յետոյ ոստիկաններ եկան թուղթ ու կաղամար ձեռքերնին, կատարուած ոճիրը արձանագրելու համար:

Քովիններուս հարցուցի այս հաւաքումին պատճառը:

— Աղջիկ մը զարկին սա տանը մէջ, ըսին ինծի:

Նախազգացումս որ բնաւ չի խաբեր, զիս դող հանեց. միջոց մը գտայ ճեղքելու այս մարդերէ ձեւացած պատնէշը: Վեր վազեցի իսկոյն, մեր չորրորդ յարկի պզտիկ խուցը. տնեցիները հոն հաւաքուեր էին. բժիշկ մը վերջին պահուն եկած, անկողնին վրայ ծռած էր:

Հոդ, այդ անկողնին վրայ տարածուած տեսայ զինքը վերջին անգամ: Իր սովորութեան հակառակ ամբողջ ճերմակներ հագած էր, ձիւնաթոյր ու շլացուցիչ. ու միայն լանջքին վրայ ձախ կողմը շապիկը կարմրած էր պզտիկ բոլորակով մը, այդ անբծութեան վրայ բացուած վարդի մը պէս:

Զիս տեսնելուն ժպիտ մը դժուարաւ գծագրուեցաւ իր դէմքին վրայ: Բժիշկը անյոյս վճռեց անոր վիճակը: Ինքը հաղորդութիւն առնելու փափագ յայտնեց ու մէկ երկու հոգի իսկոյն եկեղեցի վազեցին, բայց տէրտէրը մերժեց գալ:

Յետոյ մահը վրայ հասաւ. դանդաղ, հանդիսաւոր ու մռայլ բանը, վերարկուն` ուր Նախախնամութիւնը հոգածու ձեռքով փաթթեց բոլորեց այս աղջիկը, որուն` մարդոց ճղճիմ հաշիւները ու սխալ դատաստանը ամեն սփոփանք զլացեր էին Աստուծոյ անունով:

Իր պզտիկ քրոջմէն ու եղբօրմէն զատ ոչ ոք անոր անունը տուաւ մէյ մըն ալ:


Ե


Այս հին դէպքը պատմելուս, անցեալները` բարձրաստիճան եկեղեցական մը, աստուածաբան ու կենցաղագէտ մարդ, մանրամասն հասկցուց ինծի կրօնական պատճառները այս զլացումին: Հրապուրուած աղջկան ու պոռնիկին զանազանութիւնը ըրաւ. սա պարագային մէջ եկեղեցին ասանկ կը տնօրինէ, ըսաւ ինծի, սա միւս պարագային մէջ ալ անանկ: Բացատրութիւններ տուաւ` որոնք նուրբ թուեցան ինծի. վկայութիւններ բերաւ որոնց դէմ ըսելիք մը չգտայ: Իր փաստերը` բարբարոս ու վաւերական` չհամոզեցին զիս:

Ու միշտ աչքիս առջեւն է մահիճը լայն ու խորունկ որ սենեակին կէսը կը գրաւէր, լայն ու խորունկ, որուն մէջ` կարմիր վարդ մը կուրծքին` այն աղուոր կինը կը քնանար:

ԱՅՐԻՆ
Ա


Գիշեր էր, նոյեմբերի տրտում ու խոնաւ գիշեր, որուն մթութեանը մէջ ընկղմուած էր Բերայի Մեծ Փողոցը իր քարաշէն ու բազմայարկ ապարանքներովը: Փոշիի պէս բարակ ու ասեղի պէս սուր անձրեւ մը կու գար ու կը լուար ամայի եւ թափուր քարայատակը: Կալաթա Սէրայի պահականոցին դէմ, երկու կառապան` յապաղած անցորդ մը գտնելէ յուսաբեկ` ցուրտէն պատսպարուելու համար իրենց կառքին մէջ կը մրափէին: Մարդ չկար ու այդ աղմկալից փողոցի ժխորէն ուրիշ բան չէր մնացեր, բայց եթէ առջի իրիկուընէ ի վեր տեղացող անձրեւին անընդհատ ձայնը իր յուսահատական միօրինակութեամբը: Հեռուէ հեռու, ուղիղ ու լայն ճամբուն բոլոր երկայնութեամբը, մութին մէջ կը տեսնուէր շարք մը կարմիր ու արիւնագոյն կէտերու` որոնք կազերուն տամուկ ու դողդոջուն լոյսերն էին:

Քազինօները, քաֆէ շանթանները եւ ուրիշ զբօսավայրերը շատոնց գոցուած էին. անոնց տեղ, հոս` մսավաճառի, հոն` կաթնավաճառի խանութ մը իր դուռը կը բանար, եւ մութուն ելլելու վարժուող այս խանութպաններու աշկերտները` դեռ նոր արթնցած, կէս քուն, կէս արթուն, կանթեղի լոյսով գիշերէն կ՚սկսէին իրենց օրական աշխատութիւնը:

Զայն ձուն չկար դեռ ու գիշերապահը տասներկու կը զարնէր փողոցին հնչուն մայթին վրայ: Պատի մը տակ, մարդ մը` անշուշտ խաղատան մը մէջ ունեցածը չունեցածը կորսնցնելէ ետքը, կծկտած էր լուսնալուն սպասելով, պառկելու տեղ մը գտնելէ յուսակտուր, վասն զի այս հիւրընկալ փողոցը ստակ չունեցողներուն համար չէ: Ասդին անդին քուրջեր հաւաքող մարդիկ, լապտեր մը ձեռքերնին, լռիկ ու գլխահակ, իրենց ուսի կողովը կը լեցնէին:

Բայց հետզհետէ մութը իր խստութիւնը կը կորսնցնէր, Կալաթա Սէրայէն վար վաճառատուններուն մէջ ձայներ կը լսուէին ու քիչ քիչ անցորդներ երեւան կ՚ելլէին փողոցին մէջ: Բանջարեղէններով ու կաթի ամաններով բեռնաւորուած ձիեր հանդարտաքայլ կուգային, կ՚անցնէին վիզերնուն կապուած զանգակներուն ձայնովը արթնցնելով քարուկիր շէնքերուն արձագանգը:

Հիմա ալ լուսնալու մօտ էր ու Բերայի տուները կը ճշդուէին ստուերամած հորիզոնին վրայ. ձայները երթալով կը շատնային. խանութներու երկաթէ փեղկերը կը շարժէին. կանուխ ելլող սպասաւորներ, պահապաններ, փեղկին մէջ բացուած դռնակէն դուրս կ՚ելլէին ու վաճառատուններու առջեւի սալաքարերը կը մաքրէին խանութին ներսը աւլելէ վերջը. բոկեղ, կաթ ու սալէպ վաճառողներ պոռալով կ՚սկսէին իրենց առտուան առուտուրը, այդ ծառաներուն, բեռնակիրներուն ու պահապաններուն բերելով աժան գինով նախաճաշ մը. «բարի լոյս»եր կը փոխանակուէին դրացի մարդոց մէջ:

Բ


Մութին հետ ելաւ Մարտիրոս. խանութը աւլեց, առջի օրուընէ անկարգ թողուած տուփերն ու ծրարները տեղը դրաւ, վաճառատան մեծ ապակին սրբեց ու երկաթեայ փեղկերը բացաւ: Քիչ մը վերջը ալ բոլորովին լուսցած էր, գործաւորներ, արհեստաւորներ, ամեն ազգէ ու ամեն կարգէ, Պոլիս կը դիմէին ու Մեծ Փողոցը կը զարթնուր, կը շարժէր այս անցուդարձով. կամաց կամաց խանութները կը բացուէին, ապակիները կը մաքրուէին, գրագիրներ իրենց պաշտօնին, կար կարող աղջիկներ իրենց գործին գլուխը կուգային:

Առտու էր:

Վեց ամսէ ի վեր այս մաղազային մէջ կ՚աշխատէր իր հօրեղբօրը տեղ, որ տասը տարի իբրեւ բեռնակիր ու պահապան ծառայելէ վերջ հայրենիք վերադարձած էր, Մարտիրոսը թողլով իր տեղը:

Տասնըինը տարու կար չկար. բարձրահասակ ու մենծ մենծի էր, ինչպէս կ՚ըսէին կիները, բայց իր թուխ ու գեղեցիկ դէմքը պատանութեան փափկութիւնը կը պահէր առնական դրոշմը առնելով հանդերձ. սեւահեր ու սեւաչուի էր. քաղցր, վեհերոտ եւ տղայական բան մը ունէր իր նայուածքը. լայն ու դուրս ցցուած կուրծքը իր հզօր ու հպարտ իրանին բոլոր առաւելութիւնները ցոյց կուտար: Կապոյտ չուխայէ ձեռք մը հագուստ շինել տուեր էին իրեն, որ աղէկ կը վայլէր իր կորովի ու առոյգ մարմնին. ջլապինդ բազուկները հազուագիւտ ոյժ մը պէտք էին ունենալ, մինչդեռ կարճ ու ամփոփ փոխանին զանգապանը ազդրերուն հարուստ ու բարեձեւ լեցունութիւնը կը հաստատէր:

Բերայի մէջ նորութիւն մը եղաւ այս նորեկ պահապանը. կիները հիացան ու սքանչացան այս երիտասարդին վրայ, որուն ամչկոտ համեստութիւնը նոր ու կանանց համար միայն հասկնալի հրապոյր մը կուտար իրեն:

Վաճառատան համար ձգողութեան պատճառ մը եղաւ այս պատանի մարդը. ինքը միայն չհասկցաւ այն հետաքրքիր ու մանրախոյզ նայուածքները, որոնց ենթակայ էր. ամենքը համակրելի կը գտնէին զինքը ու չէին քաշուեր բացէ ի բաց իր երեսին ըսելու այնպիսի անհաւատալի համարձակութեամբ մը, որուն վրայ կը զարմանար:

— Ամուսնացած ես, կը հարցնէին իրեն ամեն կողմէ:

Ու հաստատական պատասխանին վրայ, որը կը ցաւէր, որը կը ծիծաղէր. այս Պոլսեցի կիները կատակը կը սիրէին. այնպիսի յիմար բաներ կը տեսնէր, որոնց վրայ հազիւ իր խնդուքը կը զսպէր:

Առանց բացորոշ բան մը գիտնալու, իր նրբամիտ դրսեցիի բնազդումովը կ՚ըմբռնէր սակայն որ իր նպաստաւոր ընդունելութիւնը աւելի վայելուչ մարմնին կը պարտէր, քան թէ իր աշխատութեանը:

«Բռէնթան»ի վաճառատան մէջ առջի օրերը Մարտիրոսի համար ապշութեան, զարմանքի ու սքանչացման օրեր եղան:

Այս բազմայարկ ու փառաւոր շէնքը, իր հազար ու մէկ բաժանումներովը, օձապտոյտ սանդուխներովը, ճոխութեամբը, յաճախորդներու անընդհատ հոսանքովը, պզտիկ, բայց երանելի քաղաքի մը ազդեցութիւնը ունեցաւ իր վրայ:

Առտուընէ մինչեւ իրիկուն ոսկիներու, մէճիտիէներու հնչիւնն էր, որ կուգար դրան մօտ դրուած սեղանին կողմէն, ուր յատուկ պաշտօնեայ մը տոմարներու վրայ ծռած` անհաւատալի գումարներ ժողվելու միայն զբաղած էր:

Յաճախորդներ, մեծ մասամբ կիներ, համարձակ, երեսնին բաց, ամեն ազգէ, գլխաւորապէս Ֆրէնկներ, մինչեւ անգամ թրքուհիներ ու հայուհիներ, շպարուած ներկուած, միշտ գեղեցիկ ու ալ աւելի գեղեցիկ լինելու հետամուտ` կուգային անվերջանալի պահանջներով վէճերով զբաղեցնելու բոլոր խանութը:

Ինքը` հոն կանգուն էր, շուարած, բան մը չհասկնալով այս տարօրինակ ու միջազգային լեզուէն զոր կը խօսէին եւ այս առուծախէն, որուն օգտակարութիւնը չէր ըմբռներ: Յետոյ ինքն ալ վարժուելով քիչ քիչ այս բուրդէ, մետաքսէ, ասուիէ, շղարշէ, թաւիշէ ծրարներուն զորս մէկ օրէն միւսը, այս կանանց շրջազգեստը դարձած կը տեսնէր, տակաւ առ տակաւ հասկնալով այս ամենը, ֆրանսերէն բառեր շարունակ լսելով ու սորվելով: Պարապ չէին թողուր զինքը խանութին մէջ, անընդհատ տարուբեր այս բոլոր նիւթերուն մէջ, զորս մէկ տեղէն միւսը կը փոխադրէր մինչեւ իրիկուն:

Եւ գիշերը, երբ այս բոլոր ժխորը դադրէր ու մինակ մնար ընդարձակ խանութին մէջ, վարանոտ ու հետաքրքիր, կը խառնէր, կը ջանար հասկնալ իր շուրջի բոլոր նիւթերը:

Հոս՝ ֆիլտէքօսէ կամ մետաքսէ կանացի գուլպաներ գոյնզգոյն, բանուած, մինչեւ զիստը ամփոփելու չափ երկայն, որոնց ներդաշնակ շրջագիծը` մարմնի ճշդութեամբ պատկանելու համար ձեւուած էր. անդին ճերմակեղէններ` սպիտակ ու նուրբ վուշէ, որոնց իր համբակ մտքովը գործածութեան տեղ չէր գտներ. շապիկներ` երկար, լայն, թափանցիկ, փրփուր տանթէլներով խառն, որոնք կուրծքը մերկ ձգելու քան թէ ծածկելու համար պատրաստուած էին. ուրիշ ճերմակեղէն հանդերձներ, կարուած թէ կարուելիք, չէր գիտեր, վասն զի էն անհրաժեշտ մասերը իրարմէ անջատ ու բաց թողուած կը տեսնուէին. աւելի անդին գլխարկներ, թռչուններով կամ ծաղիկներով զարդարուն, կօշիկներ տարօրինակ ձեւերով, ձեռնոցներ, պախճաւանդներ, ծնրակապեր — այս վերջինները կը ճանչնար հայրենիքէն, եւ զորս երբեմն իր ծունկին վրայ կը փորձէր — վերջապէս հազար խռովիչ ու հեշտաւէտ առարկաներ, մանաւանդ գեղաբոյր փոքրիկ ու զարդարուն շիշեր որոնք իր դրսեցիի դիւրագրգիռ քիթին համար ամենէն ախորժելի էին:

Բայց վերի յարկը ալ աւելի զարմանքներու կը հանդիպէր. կար կարողներու սենեակին մէջ, մերկ, բոլորովին մերկ կին մը, ոչ, կանացի փայտաշէն մարմին մը, ճշմարիտ ու կենդանի կարծուելու չափ ճարտարութեամբ շինուած, իր զմայլած աչքին կը պարզէր, յայտնի լրբութեամբ մը, այն բոլոր թաքուն հրապոյրները, որոնք իր նոր ամուսնացած երիտասարդի տենդագրգիռ արիւնը կը բորբոքէին: Ու մինչեւ լոյս չէր քնանար, կանանց մարմնին համար մտածուած, երեւակայուած, ստեղծուած այս բոլոր խօսուն եւ գրգռիչ նիւթերէն շրջապատուած, որոնց բոլորին վրայ, իբրեւ հրաշալի աշխարհի մը մէջ, այդ մերկ կինը` սէգ, խրոխտ, բայց միանգամայն կարծես թէ անձնատուր ըլլալու պատրաստ, կը տիրէր իր մարմնին շլացուցիչ գեղովը: Ու կանանց յատուկ, անոնց գաղտնիքներովը, հրապոյրներովը լեցուն այս քաղաքին մէջ անզգայ պահապան մնալու դատապարտուած` այս երիտասարդը կուրտ աքաղաղի տարօրինակ դեր մը կ՚ստանար:

Գ


Հայրենիքը, Զարդար, իր մանկամարդ կինը, կ՚սպասէր: Իրենց սուրբ պսակէն ի վեր հազիւ մէկ երկու ամիս էրկանը երեսը տեսած էր, ու ստակ վաստկելու աննահանջելի հարկը` հեռաւոր երկիրներ առաջնորդած էր զայն:

Կը սիրէր արդեօք այն երիտասարդը, որ իր ամուսինը եղած էր. այն կոյր ու անտրտունջ հնազանդութեան մէջ, որ հայուհիներու բոլոր կեանքը կը կազմէ այդ կողմերը, ոչ խորհելու եւ ոչ զգալու տեղի մնացած է. իրեն չէին հարցուցեր երբեք, թէ կ՚ուզէր այն մարդը, զոր իրեն սահմանած էին. ինքն ալ չէր մտածեր անոր վրայ. ոչ կ՚ատէր եւ ոչ կը սիրէր զայն մինչեւ իր ամուսնութեան օրը: Եւ ամուսնութենէն ետքը այնչափ քիչ ատեն անցուցած էր հետը, այնչափ մտերմութենէ զուրկ, որ գրեթէ պաշտօնական եղած էին իրենց յարաբերութիւնները` միեւնոյն յարկին տակ բնակող բազմաթիւ ազգականներու աններող նայուածքին տակ:

Այդ նոր ընտանիքին մէջ, ուր կը մտնէր գլխաւորապէս ծառայութեան համար, ամենէն քիչ իր էրկանը կը պատկանէր. վասն զի կեսրոջը, աներին, միւս ազգականներուն սպասաւորութիւնն էր իր աւագ պարտաւորութիւնը:

Այս գեղի աղջիկը գորովի եւ սիրոյ անսպառ գանձեր ունէր սակայն իր սրտին խորը, որոնք մէկ բառով, մէկ գգուանքով թերեւս պիտի յայտնուէին: Բայց աւանդութիւնը կար իր աչքին առջեւ, իր ամուսնին հօրեղբայրներուն կիները կային, նոյն իսկ իր կեսուրը կար դէմը, Պոլիս գացող մնացող ամուսիններու սպասելով, տանը անհատնում հոգերուն ու աշխատութեանցը մէջ մաշելով ծերացած կիներ, հիմա գրեթէ պառաւներ, ճիշդ իրեն պէս, նոր հարսի պէս լռիկ ու խոնարհ` այդ մարդոց քով որոնք յանկարծ, երկարատեւ տարիներէ ետքը, յիշեր էին, թէ այդ դժբաղդներուն ամուսիններն էին իրենք ու հայրենիք վերադարձեր էին, այլեւս աննպատակ ու անօգուտ դարձած ամուսնական կեանքը շարունակելու:

Ահա այս հէք, աղեբեկ ու կորաքամակ օրինակները կային իր առջեւ, որոնք ստուերներու պէս անխօս` իր շուրջը կը դառնային, եւ Զարդար էրիկ կնկան ուրիշ տեսակը չէր երեւակայած երբեք:

Չզարմացաւ ուրեմն երբ կարգը էրկանը եկաւ մեկնելու: Իր մշտնջենապէս կրաւորական դերին մէջ գաւառացի հայ կինը գանգատելու անգամ զօրութիւն չունի. Պոլսէն թուղթ եկաւ. հօրեղբօր մը գալուստը իմացուցին ու Մարտիրոսի մեկնելու պատրաստութիւնները տեսան. հարսը` իր հոգածու ամուսինի պատրաստութեամբը` երկու զոյգ բուրդէ գուլպայ շինեց, մայրը ու միւս ազգականները մէյ մէկ յիշատակ տուին ճամբորդին ու երկուշաբթի օրուան կարաւանով մօտի գիւղէն Պոլիս գացող ուրիշ երիտասարդի մը` Խաչոյին հետ ճամբայ դրին զայն: Զարդար մինչեւ իրենց արտը, որ ճամբուն կողմն էր, մէկտեղ գնաց ու վերջի պահուն, երբ հրաժեշտի ողջոյններ փոխանակուեցան, արցունքի փախստական կաթիլ մը սահեցաւ ինկաւ հարսին աչքէն երիտասարդին ձեռքին վրայ. այսչափ ահա այս բաժանման բոլոր սրտայուզութիւնը:

Մարտիրոսի մեկնելէն ի վեր հարսը իր բաժինը առած էր տան աշխատութենէն ու իր տեղը կեսուրը հանգստեան կոչուած. հաց եփել, կաթ կթել, ջուր ու փայտ բերել իրեն կ՚իյնար միշտ, ու երիտասարդ կինը` ագարակի կենդանիներու յատուկ հեզութեամբը իր ծառայութիւնը կը կատարէր:

Դ


Բերայի Մեծ Փողոցին մէջ վաճառքի ահագին հակի մը անտանելի բեռին տակ ճնշուած, քրտնաթոր, ճակատներուն երակները պայթելու չափ ուռած, հագուստնին պատառուն, ցեխոտ, չորս բեռնակիրներ, մէկը ծերուկ, այս տառապանքներուն տակ ալեւորած, միւս երեքը դեռ երիտասարդ, կ՚անցնին հեւալով:

— Խաչօ, պոռաց ձայն մը անոնցմէ մէկուն:

Խաչօ գլուխը դարձուց, մեծահարուստ վաճառատունէ մը իր անունը տուող ձայնի տէրը ճանչնալու համար:

Նոր լաթեր հագած գեղապանծ երիտասարդ մը, կապոյտ լօթիկին մէջէն ցոյց տալով վահանաձեւ կուրծքը, ածիլուած, մաքուր, ֆէսը աջ կողմը ծռած քիչ մը, իր փոխանին փոթերը շտկելու զբաղած, վաճառատան դրան մօտ կեցեր ու իրեն կը ձայներ:

Բեռնակիրները արդէն ուժասպառ վար դրին իրենց բեռը. բայց Թաղապետութեան չավուշները ընդդիմացան. Բերայի Մեծ Փողոցը յոգնութիւն առնելու տեղ չէր, բեռնակիրները շունչ առնել կ՚ուզէին եւ չավուշները թող չէին տար:

— Օլմազ, կ՚ըսէր սպիտակ ժապաւէններով զարդարուած ու մէջքը սուր կապած կէս-լեզու յոյն պաշտօնեայ մը, որ անոնց մեծը կը թուէր:

Բեռնակիրները իրենց հայախառն թուրքերէնով կը բողոքէին.

—Պիզիմտէ ճանիմիզ եօխ մի. պէ մարդ Աստուծոյ, կը գոչէր ծերուկը:

Գլխարկաւոր անցորդներ կը շրջապատէին զիրենք, կիները կանգ կ՚առնէին վէճին պատճառը իմանալու հետաքրքիր: Ու բեռնակիրները կը ծռէին իրենց տաժանելի խաչին տակը մտնելու համար նորէն:

Աղքատութիւնը հարստութեան դէմ կանգ առնելու իրաւունք չունէր:

Մարտիրոս իր չորս հէմշէրիներուն հեռանալը տեսաւ. ուր Խաչօն, ուր ինք. եւ սակայն միեւնոյն գեղէն էին գրեթէ, միեւնոյն տարիքը ունէին եւ միասին մեկներ էին երկրէն. Խաչօն ալ կայտառ ու յաղթամարմին տղայ մըն էր, իր նշանածը թողած, ինչպէս որ ինքն ալ իր կինը ձգած էր` ստակ, միշտ ստակ, յաւիտեան ստակ վաստկելու համար:

Ինքը Բերա էր ու Խաչօն Ղալաթիա մնացեր էր. մէկը լերան վրայ, միւսը ստորոտը, եւ կը թուէր, թէ երբեք այդ ստորոտէն վեր չպիտի կրնար ելլել: Մարտիրոս այս բաղդատութիւնը կ՚ընէր մտքէն:

Աղէկ շահ կար իր ծառայութեան մէջ ու աղէկ հաճոյք. հայրենի տան աղքատիկ ու միօրինակ կեանքը` լուսուն ճեղքուելուն հետ անհետացող անհաճոյ եւ անկարելի երազի մը տպաւորութիւնը կը դառնար հետզհետէ. այս բոլորովին իգական աշխարհին սեմէն ուր հազիւ ոտք կը կոխէր, ապագան փայլուն ու հիանալի կ՚երեւար. ֆրանսերէն սորվիլ կը սկսէր ահա ու մատամ կ՚ըսէր տիկիններուն խօսած ատենը, վասն զի տիկիններուն հետ կը խօսէր. շարունակ փոքր ու մեծ ծրարներ կը տանէր անոնց տունը ու պախշիշ կ՚առնէր:

Յայտնի էր որ քիչ շատ ամենուն հաճելի սպասաւոր մըն էր: Ֆրանսուհի մը` Արեւելքցիներուն այս կատարելագործեալ տիպարին սիրահար, ու մանաւանդ Բերացի հայ տիկին մը ամենէն անակնկալ կերպով իր փոքրիկ ծառայութիւնները կը վարձատրէին, ու ինքը այս ներհակ, նախանձոտ ու ոսոխ հրապոյրներու մէջ կը վարանէր իր դեռաբոյս պեխերը շոյելով:

Ե


Հայ տիկինը հարուստ վաճառականի մը ամուսինն էր. շարունակ յօդացաւէ տանջուող էրիկէն զզուած` մոռցեր էր, որ այս ծեր բայց հարուստ մարդը աղքատութենէն դուրս հանած ու իրեն կին ըրած էր զինքը:

Այս հարստութիւնը` զոր ատեն մը աղքատութեան խոշորացոյցովը տեսած էր` չէր փոխարիներ հիմա հիւանդոտ ու ալեւոր մարդու մը կինը ըլլալու դժբաղդութիւնը եւ այս առուտուրէն` որ իր ամուսնութիւնն էր` պարագաներուն ներածին չափ` զղջումը յայտնած էր:

Անկախ, ինքնիշխան, իր անսահման ազատութիւնը ինչ բանի գործածելու շուարած` այս կինը ամեն օր Բերայի խանութներուն մէջ թափառիկ, մեծածախ արդուզարդի մտմտուքով զբաղած, ոչ ոք գտած էր մինչեւ այն ատեն իր արտակարգ բնաւորութեանը յարմար: Շուրջը դարձող երիտասարդները միշտ մեծարանքով ու փայփայանքով վայելեր էին զինքը եւ սակայն այս թոյլ ու վատ եղանակը չէր իր տարփատենչ երազը:

Յանկարծ օր մը իր յաճախած խանութներէն մէկուն մէջ երիտասարդ մը տեսաւ առոյգ, գեղեցիկ ու կոպիտ, որ ճիշդ իր փնտռած առնական տիպարն էր, եւ այն վայրկեանէն ան եղաւ իր միակ կիրքը: Ալ չպակսեցաւ այդ վաճառատունէն մանր մունր բաներ գնելու պատրուակով: Անթիւ, անհամար ծրարներ կը ղրկէր տուն զորս Մարտիրոս յօժարափոյթ կը տանէր, ու երբ պատահէր, որ իր մեծաճոխ շրջազգեստը երիտասարդին դպէր, կամ դրամ տալու առթիւ իր քնքոյշ ու փափուկ ձեռքը անոր լայն, ամուր ու ջղուտ ձեռքին հանդիպէր, սարսուռ մը կ՚անցնէր իր մորթին վրայէն:

Երբեմն տունը կը գտնուէր ու մոռցուած յանձնարարութիւն մը լսելու համար Մարտիրոս մինչեւ հանըմին երանաւէտ սենեակը կ՚ելլէր:

Այսպէս շարունակեց տիկինը ատեն մը, բայց յետոյ համբերութիւնը հատաւ. վերջապէս այդ գեղեցիկ համալը սեպելու մարդ չէր: Բայց միշտ հնարամիտ ճարտարութեամբ իր տեսակցութիւնները կարգադրեց այս դրսեցի տղուն հետ որուն անփորձ պարզմտութիւնը իր տարփանքին սաստկութեանը չափ մեծ էր: Կ՚զգար, որ յիմարութիւններ ընելու կարող էր անոր համար. ու թաղուած գանձ մը գտնող Ագահի մը պէս իրեն միայն վերապահել ու յատկացնել կ՚ուզէր զայն, մինչդեռ Մարտիրոս` որ իր լեռնցի մարդու բնութիւնը ձգելու ատեն ունեցած չէր, այս քաղաքի մարդոց ու կիներուն վրայ հաւասարապէս կը զարմանար:

Եւ այս զբօսանքներուն մէջ մոլորուած, հայրենի տնակին մէջ թողած օրինաւոր ամուսինը չէր յիշեր այլեւս. այն արցունքով գրուած տողերը զորս հէք կինը իր ձեռքը կը հասցնէր, անոր քարացած ու ապականած սիրտը շարժելու անկարող էին. ստակ կը ղրկէր որչափ որ ուզէին, բայց դառնալու խօսք մտիկ չէր ըներ:

Ու հէմշէրիները, անդին, իրմէ քայլ մը հեռու, խնայողութեամբ ու զրկանքով ստակ հաւաքած, մաս առ մաս կը վերադառնային հայրենիք, սիլանուն խաւուշմիշ ըլլալու:


Զ


Ձմեռնամուտին, շրջակայ գիւղերէն շատեր Պոլսէն դարձան եկան. ամուսիններ, նշանածներ ու աղջիկներ խնդացին. գիւղային ու ընտանեկան կեանքը իր բոլոր սուրբ ու մաքուր եռանդովը վերակենդանացաւ:

Խաչօն այդ վերադարձողներէն էր. արտ մը ու զոյգ մը եզ գնելու չափ ստակ ժողվեր ու եկեր էր. նշանած էր արդէն ու հարսնիքը չուշացուցին. Մարտիրոսի մէկ հօրեղբայրը կնքահայր եղաւ. ամենքը կը սիրէին Խաչօն. ուրախութեան, տօնի օր մը եղաւ հարսնիքին օրը:

Զարդար հոն էր. իրեն ալ ճիշդ վեց տարի առաջ այսպէս ուրախութեամբ տօներ էին հարսնիքը. դրացի ու գիւղացի եկեր էին, այո, ճիշդ այսօրուան պէս հազար մաղթանքներ ընելու: Բայց քանի մը օր վերջը էրիկը ձգեր գացեր էր զինքը ու ալ չէր երեւցեր, եւ իր առանձնութիւնն ու լքումը ամօթ մը կը թուէր իրեն` այս ցնծայոյզ բազմութեան մէջ:

Ետ դարձան. հետեւեալ օրը իրենց ամայի տնակը բոլորովին մութ ու խաւար երեւցաւ իր աչքին:

Գուցէ տասներորդ անգամը ըլլալով սրտաբուխ ուխտով եկեղեցի վազեց ու Տիրամօր պատկերին առջեւ արտասուելով իր խնդիրքը ըրաւ. եւ Տիրամայրը, արծաթէ թագը գլխուն, ունկնդրեց իր սեւցած ոսկեզօծ շրջանակէն, ինչպէս շատերուն աղաչանքներուն էր ունկնդրած:

Ապա ձմեռը հասաւ իր բոլոր սաստկութեամբը, իբրեւ թէ այս հայրենիք դարձողներուն յիշեցնելու համար, որ յարմար ժամանակին հասած էին հայրենի վառարանը:

Ու Պոլսէն լուրեր, տեղեկութիւններ կու գային գիւղէ գիւղ անոնց վրայ, որոնք այս աշնան չէին կրցած միասին դառնալ: Կարապետ յաջորդ տարին, իսկ Կիրակոս միւսին պիտի դառնար: Միայն Մարտիրոսի վերադարձին խօսքը չկար: Յետոյ ձիւն ու սառոյց ամեն կողմ, ամեն ոք իր տան մէջ փակուած, եւ այսպէս տարի մը եւս լրացաւ:

Է


«Բռէնթան»ի վայելչակազմ պահապանը աղէկ ճամբու մէջ էր: Մոլութիւնն ու ապականութիւնը սահուն զառիվար մըն Է, որուն կէսին վրայ կանգ առնել դժուար է:

Տարիները կ՚անցնէին միշտ ու ինքը, Բերայի փողոցներուն մէջ կը շրջէր թափառայած, միշտ մաքուր հագուած, ածիլուած, սեւ պեխերը ոլորուն ու հնդիկ իշխանի մը պէս պահելով իր հայրենի զգեստները, որոնք իրեն այնքան աղէկ կը վայլէին: Օր մը միայն, փորձի համար, եւրոպական զգեստներ հագած էր եւ այն օրը ոչ ոք երեսը նայեցաւ:

Հիմա Բերայի ամեն սովորութեանցը, զբօսանքներուն, մոլութեանցը տեղեակ մէկն էր. բաւական ատենէ ի վեր ահա կը վարէր գեղեցիկ ու առոյգ հսկայ մարդու դերը:

Այս կեանքը չէր կրնար տեւել այսպէս. իր ազդած հրապոյրը կը ռամկանար. առջի հետաքրքրութիւնը կը նուազէր:

Նոր եկող պարզամիտ տղան չէր. բայց ինչ օգուտ, հարուստ տիկնանց համակրութիւնը` ծառերուն վրայ կեցող թռչուններուն պէս անհաստատ է:

Իր պաշտպանուհին ճամբած էր զինքը, ու խանութին մէջ հին օրերու վաստակին տասներորդը անգամ չունէր. մօտան անցնելը այդ վաճառատան մէջ գտնուող բոլոր նիւթերուն ճակատագիրն էր, եւ ինքն ալ այդ նիւթերէն մէկը եղած էր բաւական ատեն: Սակայն վստահ ու յանձնապաստան ձեւ մը ստացեր էր ու իր երիտասարդութեան ատենէն մնացած վարժութեամբ մը, եթէ ոչ տիկիններու, գէթ կար կարողներու կամ ասդին անդին տուներու մէջ աշխատող սպասուհիներու մօտ յարգի էր:

Յանկարծ հայրենիքէն թուղթ մը եկաւ, որ բռնի կը յիշեցնէր իրեն մոռցած ու ոտնակոխ ըրած սրբազան պարտաւորութիւնները. այն բարակ պահարանին մէջէն ելլող քառածալ թուղթի կտորը անխուսափելի պարսաւ մըն էր ուսկից ակամայ կ՚ամչնար. այդ անզգայ փոքրիկ սուրհանդակը ընտանի եւ անողոք մարդու կերպարանք կ՚առնէր եւ զինքը կը յանդիմանէր: Որքան արժանի էր այս յանդիմանութեանց. այն ատեն կը զղջար, ինքնիրեն որոշում կուտար երկիր երթալու. վաղանցիկ ու անհաստատ որոշում, զոր գործադրելու ոյժը կը պակսէր իրեն:

Ու այսպէս կը համոզուէր, որ Պոլիս մնալէ ուրիշ միջոց չկար իրեն, ու ժամանակը կ՚անցնէր:

Օր մըն ալ զգաց որ տարիքը առնելու վրայ էր. սպիտակ թելեր կ՚երեւային մազերուն մէջ. հայելին` աւերած ցուցուց իր դէմքին գիծերը: Զարմացաւ. ինչ շուտ. երկու օր մտածեց ասոր վրայ, յետոյ դարձեալ շարունակեց իր առջի ընթացքը:

Հարցնողներուն ալ չէր ըսեր, որ ամուսնացած է. բաւական ատենէ ի վեր վաճառատունէն ալ ելած էր ու դրամի նեղութիւն ունեցաւ:

Պարտիզակցի սպասուհի մը` վերջին մնացորդ իր նախկին յարաբերութիւններուն, աւելցուցած բոլոր ստակը, իր չորս հազար ղրուշը կուտար իրեն, եթէ զինքը կնութեան առնէր:

Մարտիրոս բեռնակրութիւն ընելու ոյժ եւ կամք չունէր. գործ մը բռնել կ՚ուզէր ու գործը առանց դրամագլխի չըլլար: Ինքնիրեն ըսաւ նաեւ, թէ քանի որ երկիր չպիտի երթար, առանց կնոջ ապրիլը անկարելի էր:

Գաղտնի ու անձայն պսակուեցան, գողերու պէս, առանց Պատրիարքարանին լուր տալու, բարեկամ մը հրաւիրելու. ոսկի մը տուին քահանային ու խնդիր չմնաց: Այս եղաւ իր վարած կեանքին վերջաւորութիւնը:

Ը


Հայրենիքը իր կինը կ՚սպասէր. ձմեռը ամառուան, ամառը ձմեռուան կը յաջորդէր, ու տարիները կ՚անցնէին անփոյթ ու անտարբեր իր թախծալից ու սգաւոր կեանքին համար:

Պոլսէն թուղթերը ցանցառ եւ ուշացած կուգային. փօլօսները չէին վճարուիր ալ ու աները իր նամակներուն մէջ կը սպառնար հարսը վռնտել երբոր երկրորդ փօլօսն ալ անվճար մնար. տանը մէջ ամենքը զինքը յանցաւոր կը բռնէին էրկանը անտարբեր ընթացքին համար:

Գացողները կը շարունակէին Պոլսէն դառնալ, ու պատանիներ կ՚երթային պանդխտութեան տառապանքներուն պակասը լեցնելու մայրաքաղաքին մէջ: Ու թուղթերը կը ճամբէին գեղէն, բարեւներէ, ընտանեաց անդամներու ողջ առողջ ըլլալուն լուրէն եւ ստակ ղրկելու յաւիտենական պահանջումէն բաղկացած: Պատասխան չկար: Հարսը` հիմա կատարեալ կին եղած՝ կրնար երբեմն անկիւն մը քաշուած արտասուել:

Ամեն կիրակմուտքի եկեղեցի կ՚երթար. կիսակործան ու գիւղին տնակներուն պէս հին ու սեւցած եկեղեցի մը, ուր պզտիկուց ի վեր գացած էր եւ ուր իր պսակը օրհներ էին:

Հոն, սուրբերու պատկերներուն դէմ զորս լուռ բայց անաչառ վկաներ կը կարծէր իր ամուսնութեան, իր տառապանքը կը պարզէր ու ջերմեռանդ աղօթքներովը, որոնք յանդիմանութեան պէս բան մը կը նշանակէին, պատասխանատու բռնել կ՚ուզէր այս եկեղեցին իր խորանովը, մասունքներովը, բոլոր սուրբերովը, իր կործանած յոյսերուն համար: Սակայն այս յաւիտեան բացակայ էրկանը համար ըրած աղօթքները չէին փոխեր իր ճակատագիրը:

Այն ատեն հարկ կ՚ըլլար համոզուիլ, բոլորովին յոյսը կտրել այս ամեն ժամ սպասուած ու ամեն ժամ ի դերեւ եղած վերադարձէն:

Գիտէր, ստոյգ գիտէր ալ, որ ամուսինը չպիտի գար. բայց իրիկունը, առանց ուզելու, քայլերը կ՚առաջնորդէին զինքը այն արտը, ուրկէ վերջին անգամ տեսած ու Պոլիս ճամբած էր իր երիտասարդ էրիկը: Հոն, կանգուն եւ առանձին, հեռուն տարածուող ընդարձակ ու հարթ դաշտին վրայ պտըտցնելով իր հետախոյզ նայուածքը, Այրին դեռ կ՚սպասէր:

ԽԱՐԻՍԽԸ
Ա


Ոչ ոք իրեն չափ աստուածասէր ու աստուածավախ էր միանգամայն. կեանքի բոլոր երեւոյթները, բնութեան բոլոր գաղտնիքները Աստուծոյ գաղփարովը կը բացատրէր ու կը հասկնար, ինքը՝ խելացի կին մը սակայն։

Աղօթքը իր հոգւոյն ամենէն անդիմադրելի պէտքն էր, հօրմէն մօրմէն ժառանգած այս որոշեալ ժամերու աղօթելու սովորութիւնը զոր զաւակներուն թողուլ կը խորհէր։

Իր ամուսնութեան առջի օրէն, դեռ երիտասարդ կին ու աղքատացած մարդու աղջիկ, էրկանը փարթամ ու հարուստ տանը մէջ չէր կրցած համակրութիւն շահիլ, ու պարտաւորուած էր հիւրի մը պէս, աւելորդ ձանձրացուցիչ օտարականի մը նման, զգոյշ ու անձայն մնալ, ոտքին մատներուն վրայ կոխել։ Այն ատեն ժամասիրութիւնը իր ճշմարիտ սփոփանքը եղած էր։

Այն գեղին, ուր Սօֆիկ հանըմ հարս եկած էր, կը սիրէր փոքրիկ եկեղեցին. պարտէզ մը կը բաժնէր իրենց տունը Աստուծոյ տունէն։ Իր հարսանեկան սենեակին մէկ պատուհանէն կը դիտէր ծովը մշտաշարժ ու անհուն կապոյտովը. միւսէն՝ եկեղեցւոյն կամարները, երկուստեք դուրս ցցուած պահարաններով, որոնք շէնքին երկայնքին հետ ամրակուռ ու քառակուսի Խաչ մը կը ձեւացնէին, իբրեւ անքոյթ ու անշարժ խարիսխ մը որուն իր ձեռքն էր փարիլ։

Իր ամուսնութիւնը որով աշխարհի պայքարին մէջ կը թեւակոխէր, Աստուծոյ բացորոշ կամքին վերագրած էր միշտ եւ այս անծանօթ տան ու կեանքին, նոր բացուող ապագային մէջ այս ուղեւորութիւնը՝ ամենազօր էակի մը երաշխաւորութեանը տակ դրած էր։

Ուրիշներ՝ պարի, խրախճանութեան, զբօսանքներու համար կը հագուէին. ինքը՝ կիրակի առտուները եկեղեցի երթալու, վերնատան իր յատուկ անկիւնին մէջ կենալու աղօթելու համար կը սիրէր արդուզարդը, որուն մէջ ցոյց կուտար ընտրանքով ու ճաշակով հագուող կնոջ բնական գերազանցութիւնը։

Գլխարկին, կօշիկին, շրջազգեստին բարեձեւութեանը զմայլողները հոն հանդիպած էին այս երիտասարդ կնոջ։ Մեծ Պահքի չորեքշաբթի օրերը, Ծնունդի եւ Զատկի տօները անպատում խնդութեան օրեր էին իրեն համար։ Էրիկ մարդիկ բակին մէջ, բանկալին քով կը սլքտային, կ՚սպասէին, երբ բարձրագլուխ կը յառաջանար, ժպտուն ու երջանիկ, փղոսկրէ ծածկոյթով աղօթագիրքը ձեռքը եւ ամփոփ շրջազգեստին եզերքէն ցոյց տալով փոքրիկ կօշիկներուն ծայրը եւ հեշտաբոյր հոտ մը ծաւալելով շուրջը։

Երբեմն գաւիթին մէջ կը կենար, ջերմեռանդ խաչակնքումներովը, ծնրադրութիւններովը, մրմունջներովը զմայլեցնելով իր թաղեցիները եւ յատկապէս այն այրերը որ Աստուծոյ նուիրուած այս գեղեցիկ կնկան հետամուտներն էին։

Բ


Այս էր իր հրապոյրը, իր յաղթութիւնը, սուրբ, բոլորովին կրօնական բան մը, իր խանդավառ կնոջ մարմնական անձկութիւնները՝ քաւութեան ու թողութեան գաղափարներու ուժովը զսպելով շարունակ։

Եւ սակայն հաշիւ մը կար այս աստուածասիրութեանը մէջ։ Ատենով հարուստ յետոյ չքաւորութեան մատնուած հօր մը զաւակն էր։ Աղջիկ ատենէն երբ պասմա շրջազգեստի մը ախը քաշած էր բոլոր ամառը, երբ իրենց աղքատիկ կարասիներուն նայելով, ճոխ ու զարդարուն սենեակի մը կարօտովը տանջուած էր, երբեք յուսակտուր եղած չէր. կ՚զգար, ինչուն չէր գիտեր թէեւ, որ այս չքաւորութիւնը վաղանցիկ բան մըն էր, այս հինումին տունը վերջնական կայան մը չէր։ Կը յիշէր, իբրեւ մշուշի մը մէջէն, իր մանկութեան օրերուն փարթամ վիճակը, բազմաթիւ սպասաւորներով ընդարձակ ապարանքը, անհատնում սրահներով ու սենեակներով լեցուն, հեռանկար մը որ կը հրահրէր, կը տոչորէր իր երիտասարդուհիի իղձերն ու տառապանքը։

Ու կը խորհէր որ այս ամենը վերադարձնելու, իրականացնելու կարող մէկը, աղերսանքի ունկնդրող հազուագիւտ մէկը, քովը, մօտը, գլխուն վրայ էր. Աստուած։ Եւ իր ամուլ մնացող փափաքներուն, փառասիրական ցնորքներուն սաստկութեանը չափ, Աստուծոյ վրայ իր հաւատքը զօրաւոր ու հաստատ կը դառնար։

Կը հաւատար որովհետեւ անհրաժեշտ էր այդ հաւատքը իր կարօտ ու զրկեալ հոգւոյն։

Իսկ հիմա անչափ աւելի որքան այդ պատանուհիի երազները՝ անյուսալի, ոհ բոլորովին անյուսալի ամուսնութեամբ մը ստուգութեան փոխուած էին. եւ անկեղծ երախտագիտութեամբ մը լեցուած, ինքը գոհ ըլլալուն համար կարծելով որ ամենքն ալ պէտք են գոհ ըլլալ, պարզամիտ եւ ակամայ եսութեան մը բերմամբ, ինքն ալ փոխադարձապէս պաշտպան կը կանգնէր իր Աստուծուն ամեն կարգի թերահաւատներու դէմ որոնց շատնալը կը դիտէր ցաւով ու զարմանքով։ Կը մաքառէր անկեղծ եռանդով մը, չզգալով իր փաստերուն տկարութիւնը։

Կը ծաղրէին զինքը, կը խնդային իր անդրդուելի համոզմանը վրայ. ամեն կերպ աղէտներ, մահ, աւերում, հրդեհ, աղքատութիւն կը թուէին իր առջեւ, համար պահանջելով այս ցաւերու եւ անիծից Աստուծմէն։ Ոմանք, հայհոյիչներ, անոր գոյութիւնը կ՚ուրանային, ու Սօֆիկ հանըմ, չկրնալով այս նախատանքներուն տոկալ, ոտքի կ՚ելլէր ձեռնամած գոչելով.

— Անուշիկ Աստուածս, աս ինչեր պիտի լսեմ եղեր։

Ինքը բարիք միայն վայելած էր անկէ, այդ մահերուն, աւերումներուն զոհ գացող անձերուն համար անշուշտ Աստուծոյ արդարութիւնը այնպէս տնօրինած էր, եւ այս պատուհասները առանց պատճառի չէին հարկաւ։

Գ


Հիմա «վերադարձի վրայ» կին մըն էր. բացորոշ ծերութեան մէջ թեւակոխելէ առաջ կիները երիտասարդութեան, թարմութեան հրապոյր մը կը վերստանան միշտ. Սօֆիկ հանըմ այդ վերջալոյսի հրապոյրովը կը փայլէր, իր աղջկանը չէին փոխեր զինքը։ Դարձեալ առջի հաւատացեալ կինն էր, թէեւ այն քսանըհինգ տարիներուն, որոնք անծանօթ ու թշնամի հովէ մը մղուած ալիքներու պէս եկեր անցեր էին, շատ կորուստներ տուած էր։ Իր կրօնասիրութիւնը անդրդուելի մնացած էր սակայն այն յարատեւ ձախորդութեանց մէջ զորս չըմբռնել կ՚սկսէր։ Քանի մը տարուան մէջ չորս զաւակներէ երկուքը մահը առեր տարեր էր իր ձեռքէն եւ էրկանը հարստութենէն՝ քօնսօլիտէի կորուստներու, հիմնայատակ փճացումին յիշատակը մնացած էր։

Ինչ բանի համար արդեօք Աստուած կը պատժէր զինքը. հետաքրքիր, անձկայոյզ կը քննէր կը պրպտէր իր կեանքը, ուշադիր՝ սեւ բիծ մը, չար գաղափար մը չմոռնալու չափ. այս անվերջ հետախուզութիւններուն մէջ ոչինչ կը գտնէր՝ անընդհատ դժբախտութեանց արժանանալու չափ կարեւորութիւն ունեցող։ Կը սարսափէր մանաւանդ վերահաս աղքատութենէն։ Դժգոհ եւ անհանգիստ կը մնար միտքը, զարմանալով այս բարեկամ Աստուծուն իրեն դէմ բռնած տարօրինակ ընթացքին վրայ։

Կ՚աղօթէր, հարցումներով լեցուն աղօթքներ, իբր թէ իր մտերիմին երեսին ըսէր.

— Ինչ պատճառով մեզի նեղացած էք։

Ինչ կար անցած դարձած մէջերնին այսչափ գժտելու համար. եւ ընդունելի պատճառ մը գտնելէ յուսաբեկ, հարիւր անգամ քաւուած ու թողութեան արժանացած մեղքերու վրայ միտք յոգնեցնելէ ձանձրացած, կ՚առանձնանար իր սենեակը, առջի հարսանեկան սենեակը, եւ աչքին առջեւ ցածուկ եկեղեցին իր քառաթեւ որմերով կը տարածուէր, իր կամարներուն ուռեցքը կը թաւալէր օդին մէջ, հանդարտ ու անքոյթ առջի օրուան պէս։ Խարիսխը կը շարունակէր վստահութիւն ներշնչել։

Յետոյ պզտիկ հաշտութեան թուական մը սկսաւ Աստուծոյ եւ իր տանը մէջ. առջինեկ զաւակը եկաւ հասաւ, ճիշդ ժամանակին, վասն զի բոլորովին փճացած էին ալ. որքան աղօթած, պաղատած էր Աստուծոյ այս սիրական զաւկին համար, հիւանդոտ ու նիհար տղայ մը։ Ամենքը կը գովէին այս երիտասարդը որ կառավարական պաշտօնի կոչուած՝ փայլուն ապագայ մը կը խոստանար։ Այն ատեն Սօֆիկ հանըմ ինքզինքը մեղադրեց վայրկեան մը կասկածած ըլլալուն համար Աստուծոյ անհուն գթութեանը վրայ. առտու իրիկուն իր եկեղեցին վազեց, մոմ վառելով խորանին ու բոլոր պատկերներուն առջեւ։

Շատ մը մարդիկ չտեսնել կը ձեւացնէին իր ամուսինը՝ իմացած ըլլալով անոր դրամական վիճակը։ Հիմա զաւկին յաջողութիւնը լսելով նորէն բարեւել կ՚սկսէին զինքը իբր թէ ճամբորդութենէ մը վերադարձած ըլլար։

Եւ այս տեսած բարիքին փոխարէն, երախտիք ճանչցող անձի պարկեշտութեամբ, Սօֆիկ հանըմ, որոշեց Աստուծոյ տան պայծառութիւնը հոգ ու նպատակ ընել իրեն անկէ ետքը։

Մեծ խորանին, պզտիկ խորանին, աւագ կամ լուր օրերու յատուկ, պարզ կամ ոսկեզօծ վարագոյրներով, շապիկներով, գորգերով, ձեռագործներով եկեղեցին զարդարեց։

Սուրբ մուրացկանութեամբ տունէ տուն կը պտըտէր, մէկուն աղջիկը նշանելու, միւսին հիւանդը առողջացնելու խոստումով. ասոր, անոր, բարեկամ, ծանոթ կիներու ուխտ ընել կուտար ու նուէր կը հաւաքէր։ Իր եկեղեցւոյ սուրբին զօրութեանը ապաստանած, ամենուն սրտին բաղձանքը առաջուց կը շնորհէր, եւ եկեղեցին կը ճոխանար այս կանացի բարեպաշտութեան արդիւնքը եղող նուիրատուութիւններով. մինչդեռ իր մտքովը, այս ամեն ջանքերով տեսակ մը ապահովագին տուած կ՚ըլլար՝ իր ընտանեկան յաջողութիւնը ապագայ վտանգներէ զերծ պահելու համար։


Դ

Երեք օրէ ի վեր Սօֆիկ հանըմ իր տղուն անկողնին քով կը հսկէ. երիտասարդը պտոյտի մէջ մսած՝ ծանր թոքատապէ մը կը տառապի։ Սօֆիկ հանըմ չհասկնար այս նոր հարուածը. բժիշկները կուգան կ՚երթան գլուխնին երերցնելով եւ իրենց ապիկարութիւնը, ուրիշ ամեն ատեն ծաղրելի, հիմա սպառնական ու ահարկու բան մը կը նշանակէ։

Կը դողայ այս մարդոց երթեւեկէն, կը դողայ անոնց խորհրդակցութիւններէն, վասն զի ասոնց խօսքը ի դերեւ հանելու կարող մէկը չտեսներ իր քովը։ Ու հիւանդին քնացած մէկ վայրկեանին, գիշեր թէ ցորեկ, կը վազէ շնչասպառ իր եկեղեցին, իր սուրբին, իր Աստուծուն, իր բժիշկին ոտքը, արցունքով ու պաղատանքով օգնութիւն հայցելու, մինչդեռ խորանին առջեւ կանթեղը կը շարունակէ պլպլալ միօրինակ հատնումներով։ Երբեմն, գիշեր ժամուն կը վախնայ կը սոսկայ թանձր ստուերներէն որոնց մէջ ոչ սուրբի, ոչ Աստուծոյ պատկեր կրնայ զանազանել, հապա անտեսանելի ոգիներ, որոնք, իր գալուն, պատէ պատ կը վազվզեն ու եկեղեցիին պարապութիւնը աներեւոյթ բազմութեամբ մը կը լեցնեն։

Հիւանդին քով կը ծածկէ իր տագնապները որոնք ալ յայտնի համարձակ կը գծագրուին իր դէմքին, իր ճակտին վրայ, մազերը կ՚ալեւորին, եւ Սօֆիկ հանըմ, առանց ուզելու, առանց գիտնալու սեւեր հագնիլ կ՚սկսի։

Յետոյ, զաւկին վիճակը ծանրանալուն հետ, փոխն ի փոխ Աստուծոյ կամ մարդկան ապաւինելու վարանումներ, երկմտութիւններ կ՚ունենայ։ Կ՚զգայ որ Աստուած կ՚ուշանայ ու միանգամայն կը զղջայ այսպէս խորհելով մեղք գործելուն համար։

Մահը, իր միակ ապաւէնը եղող այս զաւակն ալ պիտի խլէ արդեօք։ Սօֆիկ հանըմին ակնարկը կը թափառի հեռուն տարածուող, փրփրացող ծովուն ու մօտի ամուր խարսխին վրայ. անիկա հիմա փրկութեան գաղափարը չ’արթնցներ իր մտքին մէջ, այլ ստոյգ նաւաբեկութեան մը տպաւորութիւնը կը թողու։ Ինչպէս կ՚ըլլայ որ մինչեւ այս վայրկեանիս անոր միայն վստահած ու ապրած է, իր բոլոր կեանքը դրած այդ հիման վրայ որ կ՚երերայ, կը շարժի, կը տատանի։



Մինչեւ վերջի վայրկեանին, քաջութեամբ սպասեց իր զաւկին քով. առտուան դէմ նորէն եկեղեցի գնաց, վերջին բացատրութիւն մը ուզելու համար. պարտէզէն անցաւ, պահարանէն ներս սպրդեցաւ. ոչ ոք. իր ծանօթ փոքրիկ եկեղեցին էր. այս գիշեր ժամուն մերկ, ցրտին ու ամայի պատեր միայն տեսաւ շուրջը. սարսուռ մը կը վազէր այս անզգայ պատերուն վրայ։

Խորանին առջեւ նուաղկոտ լոյսի մը նշոյլովը Տիրամօր դէմքը նշմարեց իր յարատեւ ժպիտովը. Սօֆիկ հանըմ ծնրադրեց աղօթելու համար ու բարձրաձայն խօսիլ սկսաւ։

Կանթեղին ցոլացումը հոս հոն դողդոջուն լոյս մը կը նետէր, ու աղօթողին ստուերը նախ գետնին, յետոյ վերնատան, յետոյ քարէ կամարին, յետոյ սիւներուն վրայ կը տարուբերէր, կը պտըտցնէր ու անոնց համեմատ կոտրտելով կը պատշաճեցնէր։

Այսպէս ժամերով կանթեղին վտիտ լոյսը զբօսնեցաւ անոր հետ, մինչդեռ կինը կը բողոքէր զայրագին այս անարձագանգ պատերը արթնցնելու, անոնցմէ վերջնական խօսք մը առնելու ճիգով։ Յանկարծ ետին դարձաւ, ճերմակ ներկուած պատերուն վրայ շուք մը տեսաւ, իր շուքը, սեւ ու սգաւոր իր ապագային պէս, որ հիմակուց կը պատկերանար, սիրելիներու գերեզմաններուն վրայ ոստոստող վհուկի մը պէս։

Անկէ վերջը կանթեղին լոյսը անհեթեթ նկար մը ձեւացուց պատին վրայ. այն երկաթէ ձողէն, որ կամարին բացուածքը կը միացնէր, չուանով կախուած մարմնի մը, Աստուածածնին դէմ լեզու հանող մարմնի մը տատանումը գծեց, միօրինակ եւ հետզհետէ նուազող ճօճումով որ կը շարունակէր դեռ երբոր լուսարարը եկեղեցին բացաւ այն առտուն։

ՏԱԼԻԼԻԱ

ՃԻՏԻՆ ՊԱՐՏՔԸ
Ա


Տ օքթօր, կ՚ըսէի իրեն... ։

Տօքթօրը բարձրահասակ, ոսկրուտ ու նիհար մարդ մը, ԻՄ դէմի սենեակիս վարձակալն էր, այն տանը մէջ ուր կը բնակէի:

Կանուխէն՝ — հազիւ յիսուն տարու կար — հանգստեան կոչեր էին զինքը, սրտի հիւանդութեան մը պատճառաւ որուն մահացու հանգամանքը հաստատուած էր:

Իր մերձաւոր մահուանը գիտակից այս մարդը` կաւէ արձանի մը անվրդով դէմքը ունէր ամեն ատեն:

Լիւքսանպուրի սրճարանին հաստատ յաճախորդներէն մէկն էր ու ամեն օր անխախտ կը գտնէիր զինքը հոն, կէս օրէն վերջը, աջ կողմի կարմիր թաւիշէ նստարանին վրայ, քօնեաքի բաժակի մը առջեւ, «Տէպա»ի կամ «Թան»ի ընթերցման մէջ ընկղմած, չխօսելով մարդու հետ, չզիջանելով նայիլ փողոցը, անցուդարձին, ապրելու, զուարճանալու, վայելելու անձուկը ունեցող աշխարհին, իբրեւ մէկը` որուն ակնարկն ու ուշադրութիւնը մեծագոյն վայելքներու ու վեհագոյն աշխարհի մը վրայ սեւեռած ըլլային:

Ապահովապէս, իր քաշուած մարդու միայնութիւնը` մեզ շրջապատողներէն շատ աւելի աննենգ ու հաստատ դէմքերով, անանց ու հաւատարիմ պատկերներով շրջապատուած էր:

Առանձնութիւն մը` համակ լեցուած այն տեսիլներով, որոնց համար Սիւլլի Բրիւտոմ ըսած է`

որ մնան միշտ

առանձնութիւն մը ըլլալէ չի դադրիր:

Այս մարդը իր նմաններուն պէս ապրելէ զզուած ու նոր ծանօթութիւններու, դէպքերու համար վերջապէս փակուած կը թուէր:

Մենք` մեր սրտաբաց ու հետաքրքիր ձեւովը` ընդունելութեան այն մեծ դահլիճին կը նմանինք ուր ամեն ոք կրնայ գալ, ձեռք սեղմել, տեղ մը գրաւել ու քիչ մը վերջը հեռանալ. դահլիճ` որ կը լեցուի ու կը պարպուի ամեն վայրկեան, ուր գոյները, գիծերը ու հոտերը իրարու կը խառնուին ու կը շփոթուին միշտ:

Անիկա պզտիկ խուցն էր ուր մտերիմները միայն մուտք ունին, առաջուց ի վեր իրենց յատկացուած տեղը կը բռնեն ու միեւնոյն խօսքերը կը կրկնեն երբոր խօսին. յիշատակներ` որոնք այս պզտիկ սենեակը կը կահաւորեն, կը լեցնեն, կը զարդարեն թանկագին գեղօրներու պէս, որոնց` աչքը վարժուած է ալ ու գոց գիտէ ամեն մէկուն դիրքն ու պատկերը:



Բ


Երեք ամիս շարունակ, ամեն հեղ որ սանդուխին վրայ կամ մեր դէմ դէմի սենեակները զատող սրահին մէջ հանդիպեցանք իրարու, բարեւ մը միայն փոխանակեցինք:

Յետոյ, օր մը — սաստիկ հազէ մը կը տանջուէի — խնդրեցի որ սենեակս գայ. եկաւ, դժկամակելով քիչ մը. բազկերակս չքննեց ու լեզուս չնայեցաւ, այլ գրքատունս աչքէ անցուց. դեղեր չտուաւ:

— Խաբեբայ ու սնոտի բաներ են այդ ամենը, ըսաւ ինծի. հիւանդութիւնը իր շրջանը պիտի ընէ:

Տարօրինակ բժիշկ:

Յաջորդ օրը նորէն եկաւ. Վիքթօռ Հիւկօի հատոր մը ունէր ձեռքը. սնարիս քով նստաւ ու առանց վիճակս հարցնելու «Ճին»երը կարդաց: Միւս օրը Լամառթինի «Ժիռօնտէններու Պատմութիւն»ովը եկաւ քովս:

Ռնտցայ ու այնուհետեւ բարեկամ եղանք իրարու:

Առանձին, բոլորովին առանձին էր աշխարհիս վրայ. ազգական ու բարեկամ չունէր եւ ունենալու պէտքը չէր զգացեր երբեք:

Կիւլհանէի շրջանը աւարտելէն ետքը, քսան տարի ամբողջ դուրսերը շրջած էր, լեռնահոլով ու սառուցիկ բարձունքներէ մինչեւ արեւակէզ անապատներու միայնութիւնը:

Ու կը հնազանդէր անտրտունջ, ընկեցիկ մանուկի մը պէս, երթալով միշտ հոն ուր կը ղրկէին զինքը, վայրապար չտանջելով իր սիրտն ու միտքը անիրականալի փառասիրութիւններով, հանգիստ ու հանդարտ կեանքի պահանջումներով:

Ինքն էր որ կը կոչուէր միշտ Միջագետքին մէջ երեւցող ժանտախտին, Սուրիոյ մէջ երեւան ելլող քօլէռային դէմ առողջապահական միջոցները անմիջապէս ձեռք առնելու: Այս մահտարաժամներուն մէջ թրծուած, եփուած մէկն էր, սկեպտիկ մարդ զոր բնութիւնը իր մեծագոյն աղէտներուն վարժեցուցած էր, անտարբեր դարձնելու աստիճան:

Այսպէս թափառայած ու վտարանդի կեանքի վարժութեամբ, հաստատուն կայանի մը, ծանօթ ու սիրելի շրջանակի մը կարօտը զգացած չէր երբեք. իր սրտին խանդաղատանքը` բոյն չէր դրած տեղ մը, այլ ցրուած թօթափած էր ամեն կողմ, ամեն տեղ, բզիկ բզիկ եղած` իր անդուլ ուղեւորութեանը մէջ:

Քաջ վիրաբոյժ էր. այսպէս կ՚ըսէին գոնէ անոնք որ ինձմէ լաւ կը ճանչնային զինքը. բայց երբեք ամենափոքրիկ վիրաբուժական գործողութեան մը մասնակցիլը չէի լսած, թէեւ բժշկութիւն ի գործ կը դնէր մեր թաղին մէջ, ծոյլ ու անտարբեր պաղարիւնութեամբ:


Գ


— Տօքթօր, կ՚ըսէի իրեն, քեզի համար կ՚ըսեն որ քաջ վիրաբոյժ ես. ինչու արուեստդ ի գործ չես դներ:

Դէմ դէմի նստեր էինք Լիւքսանպուրի սրճարանին մէջ. ինքը` իր սովորական տեղը, ես` իր սեղանին դիմացը:

Հարցումս զինքը յանկարծակիի բերաւ, տեսայ, որ իր սովորական անխռով դէմքը այլայլեցաւ, քօնեաքի պզտիկ բաժակը զոր բերնին մօտեցուցած էր, դողաց ձեռքերուն մէջ:

Մարդ չկար մեզմէ զատ:

— Ըսեմ քեզի թէ ինչու այլեւս վիրաբուժութիւն չեմ ըներ, պատասխանեց բժիշկը ինծի:

Այն ատեն յիշատակները ամփոփող մէկու մը պէս վայրկեան մը կեցաւ ու շտկուեցաւ նստարանին վրայ. իր չոր ու կորցած իրանը ուղղեց ոլ խօսիլ սկսաւ:



Բժշկական վարժարանին յառաջադէմ շրջանաւարտներէն եմ. ամբողջ պատանութիւնս, երիտասարդութեանս մէկ մասը աննուէր ու լռին աշխատութեան մէջ անցած է: Գիտութիւնը` ԻՄ միակ ըղձանքս ու հաճոյքս էր, այնքան որ ընկերներս կը ծաղրէին տարիքիս անպատշաճ այս անմեղութիւնը. հիմա որ բնաւորութիւնները, խառնուածքները վերլուծելու կարող եմ, կը տեսնեմ, որ միամիտ ու խանդավառ մէկն էի ես ու առջի դէմս ելլողը բոլորովին պիտի գրաւէր, հրապուրէր զիս. երբեք ինքզինքս բանի մը մասնակի չեմ կրցած տալ. մարդիկ կան, որոնք յանչափս կոտորակներու կրնան վերածուիլ առանց պակսելու, տեսակ մը անուշ հոտի պէս որ կրնայ ամեն կողմ տարածուիլ առանց իր քաղցրութիւնը, իր ոյժը կորսնցնելու. այս մարդիկ կարող են ամեն առարկայէ, զբօսանքէ հաճոյք զգալ. մէկու մը չեն կապուիր ու ամեն բան իրենցը կը համարեն. ասիկա տեսակ մը հոգեբանական ընկերվարութիւն է. ես անոնցմէ չէի:

Առջի դէմս ելլողը Գիտութիւնը եղաւ եւ զայն սիրեցի հոգւոյս, տարիքիս բոլոր զօրութեամբը:

Երբոր վարժարանէն ելայ, ուսեալ տղայ մըն էի ու այսչափ միայն: Այն ատեն ժանտախտը կը ճարակէր Սուրիոյ մէջ. հոն ղրկեցին զիս. երբեք չվախցայ մահէն ու հիմա ալ չեմ վախնար: Իրարու դէմ մաքառելու կոչուած առջի օրէն` բարեկամ—թշնամիներ ենք որ կը յարգենք, կը ճանչնանք իրար. բժիշկ մըն եմ ես ու ան` մեծագոյն բժիշկն է. գիտութեան ստեղծած հականեխական դեղերուն դիմացը` մահն ալ` Աստուծոյ ստեղծած հականեխականն է: Կը հաւատամ որ մեծ ջարդերը, ահագին կոտորածները, որոնց վարժուած եմ ականատես ըլլալու, պատերազմներու մէջ կամ մահացու հիւանդութեանց ճարակած միջոցին, առողջարար պաշտօն մը, նախասահմանութիւն մը ունին: Ժօզէֆ տը Մէթռի իմաստասիրութեան հաւատացող մըն եմ. այս անունը կը ժպտեցնէ քեզ. ես իմաստասիրութիւնը կը սիրեմ իբրեւ գերագոյն բանաստեղծութիւնը. այն չոր ու ցամքած գիտնականներէն չեմ, որոնց բոլոր հոգին ու զգայնութիւնը կաշկանդուած են ֆօրմիւլներու մէջ ու թռիչ չունին:


Դ


Դամասկոսի մէջ մարոնի աղջիկ մը սիրեցի. բայց սիրեցի հիացումով ու շլացումով: Կոյրի մը աչքերը բացուելուն պէս բան մը զգացի. այս էր սէրը: Տալիլա — այս էր աղջկան անունը — ինքը կը զարմանար վրաս. կարծեմ թէ հարիւրապետի ոսկեզօծ համազգեստէս, մայթերուն վրայ ձգձգուող ու զարնուող սուրէս աւելի հրապուրուած էր քան ինձմէ. թեթեւ, զբօսասէր մէկն էր, լուրջ խօսակցութեան մը եւ մեծ ըմբռնումներու անկարող: Ես` ԻՄ մտքիս մէջ` զինքը ամեն կատարելութիւններով օժտեր էի. սիրեցի զինքը, իր անունէն սկսելով մինչեւ ոտքին սիրուն շըփշըփները:

Տալիլա երկայն ծովածուփ մազեր ունէր, որոնք իր ոսկեզանգ դրուագներով շրջապատուած փոքրիկ տիատէմէն դուրս կը թափէին անհնազանդ եւ կամակ ցայտուցքներով. կարմիր չուխայէ պզտիկ սէյմէնին մէջ չսղմող լանջքը` նրբաթել կազի մը պարկեշտօրէն կրկնուած ծալքերով ու փրփուրներովը` գոգ առած առագաստի մը կը նմանէր. իր շալվարը սեւ մետաքսէ էր:

Արքենի հասակով, բարակամէջք աղջիկ մըն էր Տալիլան եւ իր հրապոյրներուն գիտակցութիւնը ունէր. կ՚երգէր եւ ուտի վրայ նուագել գիտէր. իր մօտ, օթոցին վրայ, իր ոտքին քովիկը անցուցած ժամերս, անխօսիկ անմռունչ վերացումներով` շնորհալի երազի մը յիշատակը ձգած են հոգւոյս մէջ:

Բայց որքան անհաստատ սիրտ մը ու թեթեւ գլուխ մը. իր քաղցր նայուածքը` արեւուն ճառագայթին պէս` խտիր չէր դներ իրմով ապրողներուն մէջ ու ամենքն ալ հաւասարապէս իր լոյսովը կ՚ողողէր, ինչպէս կ՚ըսէ Ֆրան տը Բոնբինեան: Ես` նախանձոտ, հպարտ ու նեղսիրտ, չկրցայ հանդուրժել ասոր. սրտմտեցայ. Տալիլա զարմացաւ. ինչ կ՚ելլէր ատկէ. ձեռքս բռնեց ու համոզել ջանաց զիս. այնքան մարդիկ երջանիկ կ՚ըլլային իր մէկ բառովը. կրնար այսքան չնչին բան մը զլանալ անոնց:

— Չես սիրեր գեղեցիկ կնոջ մը երեսը նայիլ երբոր փողոցը հանդիպիս, հարցուց ինծի:

— Երբեք, ըսի իրեն խստութեամբ:


Ե


Հինգ տարի վերջը. Հալէպի մէջ զօրաբանակին կը ծառայէի. օր մը քրիստոնէի մը տունէն կանչեցին զիս վիրաբուժական գործողութեան մը համար: Գետինը փռուած անկողնին մէջ երիտասարդ կին մը տեսայ:

— Տօքթօր, կանչեց իր անուշ ձայնովը:

Տալիլան էր:

Մօտեցայ ու քննեցի խոցը: Գրեթէ սրտին վրայ, ուտիչ վէրք մըն էր որ իր գունդ ու կարմրած ցցունքովը` մարմնին անբիծ ճերմակութեանը վրայ խոյացող գիշատիչ թռչունի մը գլխուն կը նմանէր:

— Ինչ պիտի ընես, Տօքթօր, հարցուց հիւանդը աղերսարկու ձայնով:

— Մի վախնար, ըսի իրեն:

Բայց ան իր պաղատանքը աւելցուց. սենեակին մէջ լեցուող բազմութիւնը դուրս ելաւ. մայրը ու ես մինակ մնացինք իր քովը: Տալիլա կը շարունակէր լեզու թափել:

— Պիտի մեռնիմ, Տօքթօր:

— Ոչ, ոչ, հիմա կ՚ազատիս:

Մայրը բացաւ լանջքը ու ես նշտրակս կեղանկին մօտեցուցի:

— Անդին նայէ:

— Քու ձեռքէդ թող մեռնիմ, ըսաւ Տալիլա մեղմիւ:

Դանակը դպաւ... Աստուած ԻՄ, ինչ ըրաւ ձեռքս, ինչ ըրի ես, ինչպէս, վրդովումս զոր կրցեր էի զսպել, ճնշեց զիս յանկարծ ու նշտրակս մոլորեցուց: Երբեք չգիտցայ. կտրուած երակէն արիւնը վտակի պէս կը հոսէր ու վրաս կը ցայտէր. դուրս վազեցի օգնութիւն ուզելու համար. ես որ վարպետ վիրաբոյժ մըն եմ, ապիկար մարդասպան մը դարձած էի: Հոսումը դադրեցնելու բոլոր հնարքներս ի դերեւ ելան:

Տալիլան ԻՄ ձեռքէս մեռաւ, ճիշդ ինչպէս որ գերագոյն պչրանքի մը վայրկեանին փափաքած էր: