ԿՅԱՆՔԸ ԻՆՉՊԵՍ ՈՐ Է

Համաբարբառ
ԿՅԱՆՔԸ ԻՆՉՊԵՍ ՈՐ Է

ՃԻՏԻՆ ՊԱՐՏՔԸ


Ա

Սեւ կաշիէ մեծկակ պայուսակ մըն էր զոր առտու իրիկուն իր ձեռքը բռնած կ՚երթար փողոցներէն: Իր կեանքին անբաժան ընկերն էր այս տոկուն կաշիէ պարկը որով ամեն իրիկուն իր տան պիտոյքը, հացն ու միսը կը տանէր, կամ պտուղը իր երկու փոքրիկ զաւակներուն, որոնք դրան առջեւէն կը բոլորուէին խոստմնալից ու խոստմնապահ այս պայուսակին շուրջը:

Այս մարդուն բոլոր յոգնաջան վաստակը ու քրտնաթոր գործունէութիւնը անոր մէջն էր, դանայեան տակառ զոր կը լեցնէր շարունակ երեսուն տարիներէ ի վեր առանց յաջողելու: Իր կեանքի պայքարը հոն էր ամբողջ, ապրուստի խնդիր, օրական հացի խնդիր, որուն արհաւիրքովը լեցուն էր միշտ ԱՅԴ կաշիէ պահարանը իր մշտնջենական պարապութեամբը. իր ուրախութիւնները ու ցաւերն ալ հոն էին, իր յիշատակներն ալ: Աղէկ օրեր ու գէշ օրեր ունէր ԱՅԴ տոպրակը. տիրոջը պէս ճակատագիր մը յարափոփոխ, եւ անոր պէս հոգի մըն ալ ունէր կարծես: Ով էր տէրը այս երկուքին մէջ. երեսուն տարի վերջը, երբ ձախորդութիւնը իր երկաթի շրջապտոյտ օղակներով զինքը կը պաշարէր, այս մարդը կը հասկնար որ ԱՅԴ անզգայ տոպրակը իր տէրը եղած էր միշտ:



Բ


Հիմա միջակ հասակով, մօրուօք, ալեւորած մէկն էր Յուսէփ աղան որ վաճառականութենէ, խանութպանութենէ հետզհետէ իջնելով իջնելով առուտուրի միջնորդութեամբ կ՚ապրէր ալ, խանութէ խանութ, դուռնէ դուռ տանելով պասմայի ու ճերմակեղէնի մատուցումներու եւ պահանջումներու անհամաձայնելի ու հակառակորդ հաւաքածոները:

Ով ըսեր էր որ աս երկուքին մէջ ներդաշնակութիւն մը կայ. Յուսէփ աղան ի զուր օրն ի բուն իր հաշտարարի դերը կը կատարէր, ողոքիչ, համոզիչ փաստերով, առնողին ըսելով թէ ապրանքը աժան էր ԱՅԴ գինով, ու ծախողին՝ թէ իր վաճառքը պահանջած գինէն շատ պակաս կ՚ընէր. ոչ. երկուքն ալ կը յամառէին եւ Յուսէփ աղան յուսակտուր ձեռնթափ կ՚ըլլար ալ. առեւտուրի տագնապը, զոր իր վաճառական եղած ատենէն այնքան լաւ կը ճանչնար, նորէն իր վրայ, իր համեստ միջնորդի ապրուստին վրայ ալ կ՚իշխէր ու փճացնել կ՚սպառնար զինքը:

Ոհ, թէ որ մինակ ըլլար, ինչ փոյթ. բայց երկու աղջիկ զաւակներ իրենց պատանութեան ամեն հրապոյրներովը, ամեն պատրանքներովը իրեն կը նայէին. առջի մանկուհիները չէին, այլ խելահաս պատանուհիներ կեանքի վայելքի արդար ու անմեղ ըղձանքներով, ակնկալութիւններով ծարաւի:

Այս զաւակները, իր բոլոր երջանկութիւնը, հիմա կը ճնշէին զինքը իրենց 14-15 տարու աղջկան անմեղութեան ժպիտովը, որ յանդիմանութիւնով լեցուն կ՚երեւար իր հայրական աչքին: Յանցաւորի պէս կը մտնէր ներս, զրկանքներու դատապարտուած այս երկու հոգիներուն առջեւ, մեղաւորի նման գլխիկոր կը դառնար տուն, երեսին վրայ միշտ պահելով զուարթութեան կեղծաւոր երեւոյթը ու այս դիմայլակին տակ պարտկելով իր ապիկար ու շուարած մարդու կսկիծը:


Գ


Սկիւտարի բարձունքին վրայ՝ Իճատիյէի կողմն է իրենց փոքրիկ տունը, ուր երկու հարիւր ղրուշ ամսական վարձքով կը բնակին երեքը, հայրը ու երկու աղջիկները, որոնց մայրը շատոնց մեռած է. փողոցի վրայ նայող փոքրիկ սենեակին պատէն կախուած երիտասարդ կնոջ պատկերը անորն է. էրկանը աղէկ օրերուն մեռած էր կուրծքի հիւանդութենէ մը, որ պատկերին մէջ տեսնուող սպիտակ ու անարիւն երեսէն կը գուշակուի: Բայց իր յիշատակը կ՚ապրի եւ օր չըլլար որ իր խօսքը չընեն. գիշերները, երբ աղջիկները կը քաշուին, ամուսինը կը մնայ դեռ իր վաղամեռիկ կնոջ պատկերին դէմը, անխօսուկ ու առանձին. ու իր ոսկեզօծ շրջանակէն նայող ԱՅԴ անթարթ աչքերէն՝ աղքատացած վաճառականը քաջալերութիւն մը կ՚ակնկալէ, գերեզմանի միւս կողմէն սպասուած զօրավիգ մը:

Վասն զի բարոյական կորովը կը պակսի իրեն օր օրի. իր երբեմնի նիւթական դրամագլխին պէս. հիմա կ՚զգայ որ սրտին քաջութիւնը կ՚սպառի ու կը հատնի քիչ քիչ: Դեռ առտուները իր դողդոջուն ձեռքին մէջն է պայուսակը, զոր առանց ամբողջապէս լեցնելու կը դառնայ շատ հեղ. ու առտուն, նաւամատոյցին վրայ, այն վաճառականներուն քով՝ որոնք մուրացիկի մը ողորմութիւն տալու պէս երբեմն գործ կուտան իրեն, կը սլքկտայ, երբեմն կը համարձակի անոնց խօսքին խառնուիլ, կարծիք տալ, միշտ խօսողին նպաստաւոր կարծիք մը: Անոնց գծին վրայ չի քալեր, այլ քիչ մը ետեւէն, իր անբաժան պայուսակը ձեռքը, ու երբ պատահի որ առեւտուրի մէջ մէկու մը երեսէն վնաս մը կրեն ԱՅԴ մարդիկը, ինք անոնցմէ աւելի կը զայրանայ ԱՅԴ մէկուն դէմ, խաբեբայ ու խարդախ կը կոչէ զայն, որ իր վաճառականին, ԱՅԴ պատուաւոր մարդուն ապրանքները շորթած էր ու ստակները չէր ուզեր հատուցանել: Ուրիշ ատեն՝ անոնց զուարթ վայրկեաններուն՝ կատակներով, փոքրիկ սիրուն պատմութիւններով կը զուարճացնէր, կը խնդացնէր զանոնք, հետեւեալ օրուան համար պզտիկ գործ մը շնորհուելու սպասումով:

Ու վաճառականները կը սիրէին այս պապա մարդը որ ուրիշներու պէս աներես չէր, ու իր միջնորդչէքը իրաւունք մը պահանջելու եղանակով չէր ուզեր եւ առաջարկուած ամեն զեղչի գլուխ կը ծռէր:


Դ


Պասմայի ջոջերը կը քալէին տոտիկ տոտիկ, ճամբուն վրայ խօսելով, իրենց ծախելիք ապրանքներուն հոգերովը բեռնաւորուած ամենքն ալ: Պարսիկ վաճառականները, գլխաւոր յաճախորդները, աչքերնին կ՚սկսէին բանալ. թահացած ու գունաթափ կերպասներու, կշիռէն ու չափէն պակաս ամերիքաններու վրայ առջի շահերը չէին մնացած ալ. եւ վաճառականները խնայողութեան նոր միջոցներ կը խորհէին. մաքսէն ետքը, գրասենեակի ծախքէն վերջը, միջնորդչէքները ծանր կը թուէին իրենց: Ինչ հարկ միջնորդի, անձամբ չէին կրնար առնել կամ ծախել ապրանքները. այնուհետեւ, ուրիշ պատճառներ կուգային զօրացնել այս որոշումը. միջնորդը միջնորդ մըն է վերջապէս եւ ոչ ապրանքին տէրը. ոչ անոր արժէքը կրնայ բացատրել տիրոջը չափ եւ ոչ անոր հոգը տանիլ միշտ, ու Յուսէփ աղան որ ետեւնուն կուգար, իր սեւցած պայուսակը ձեռքը, կը դողար հիմա:

— Յուսէփ աղա, քեզի համար չենք, կ՚աւելցնէին վաճառականները, դուն մեր մարդն ես:

Շունչ կ՚առնէր խեղճ մարդը. բայց գործերը կը պակսէին, աւուրչէքը շահիլը տաժանելի տառապանք մը կ՚ըլլար ու պարտքերը կը դիզուէին շուրջը, գիւղը, չարշին, ամեն կողմ: Հագուստը տակաւին մաքուր կոկիկ էր ու իր արտաքին տեսքէն ոչ ոք պիտի գուշակէր իր զարհուրելի անկումը:

Ու պայուսակը կը շարունակէր կրել ձեռքը, անօգուտ տարուբեր մը հիմա, բայց ամչնալով թողուլ, մէկդի նետել զայն, յուսահատութիւնը խոստովանիլ աշխարհքի առջեւ, վասն զի ինչ պիտի ըսէր աշխարհք ձեռնունայն տեսնելով զինքը այսուհետեւ:

Յետոյ՝ ճարահատած՝ այն վաճառականէն որուն արբանեակն էր, երկու ոսկի փոխ ուզեց ու մերժողական պատասխան ստացաւ. հինգ ոսկի պարտք ունէր. պէտք էր նախ ԱՅԴ պարտքը վճարել: Այն իրիկունը իր պղինձէ փոքրիկ ժամացոյցը ծախեց երեսուն ղրուշի ու պայուսակը մասամբ գոնէ կրցաւ լեցուիլ նորէն:


Ե


Տունը՝ ուրախ ու զուարթ էր. աղջիկները իր վիճակին վրայ տեղեկութիւններ կ՚ուզէին երբեմն. գուշակութիւններ, նախազգացումներ ունէին իրենց ներսիդին:

— Գործերը ինչպէս են, հայրիկ, կ՚ըսէր անդրանիկը:

Ու կրտսերը՝ կապոյտ աչուի, շուշանաթոյր աղջիկ մը որ ճիշդ մօրը պատկերն էր,

— Այսչափ ուշ մի մնար:

Հայրը կը խնդար. ոչ, գործերը գէշ չէին երթար. Աստուծով ասկէ վերջը աւելի պիտի բացուէին:

— Վաղը կանուխ եկու, եւ մեզ պտըտցնելու տար:

Ու ողորմելի հայրը կը խոստանար, ամեն բան կը խոստանար, կանուխ պիտի գար ու պտըտցնելու պիտի տանէր այս հէք զրկեալ որբերը, որոնց էն աղուոր տարիները չքաւորութեան մէջ կ՚անցնէին. երեւակայեցէք ուղեւորութիւն մը որուն էն գեղեցիկ տեսարանը թիւնէլի մը անցքը ըլլայ, մութ ու քարակոփ պատեր, եւ որուն միւս ծայրէն սպասուած լոյսի շառաւիղը չտեսնես երբեք:

Եւ առտուն, կանուխ կանուխ, առջի շոգենաւով կ՚երթար Պոլիս, իր ոյժաթափ թեւին տակ սեղմելով իր պարպուած պայուսակը, այս յաւիտենական թշնամին ու յաւիտենական անկուշտը որ չէր յագեցած երբեք երեսուն տարիէ ի վեր. ու հոն, թեւին տակը, խեղդելու պէս կը սեղմէր զայն, ԱՅԴ պարպուած փորը ու չքացնել կ՚ուզէր:

Պոլիս գործ չկար. ժամացոյցին ստակէն մնացորդը երթեւեկութեան ծախքին մէջ սպառեցաւ ու վայրկեանը կը մօտենար ահաւոր արագութեամբ մը խոյանալով իր վրայ, ուր վերջին երեսուն փարան Գուզկունճուքէն Պոլիս իջնելու, յոյսի մը ետեւէն վազելու ծախքը՝ — վասն զի հիմա յոյսի ետեւէն երթալն ալ ծախքով է — պիտի հատնէր:

Այն ատեն. այս հարցումը զոր միտքը կ՚ընէր, որուն պատասխանելու հարկէն չէր կրնար խուսափիլ, իր դէմը կ՚ելլէր, խոշոր, հսկայ տառերով կը գրուէր օդին մէջ, ու իր առջեւէն կը քալէր իր նայուածքին փակչելով ամեն տեղ:


Զ


Ինչպէս կ՚ըլլայ որ մարդ հացի մը ստակին կարօտը կը քաշէ կամ շոգենաւի մը ստակը չվճարելուն համար կեցած տեղը կը մնայ գամուած, անշարժ:

Յուսէփ աղան հիմա այս խնդիրները կը յարուցանէր մտքին մէջ, լուծելու կը ջանար, եւ փողոցին մէջ քալելով, իր դատարկ պայուսակը զգալով, շօշափելով մատներուն տակ, իր տունը փոխադրուած կ՚զգար ինքզինքը յանկարծ, իր սիրուն զաւակներուն քովիկը, եւ պահ մը վերացած՝ կը մոռնար ինքզինքը, իր աւուր հացի կարօտ մուրացկանի դիրքը, վայրկեան մը գոնէ, հարուստ ու ամենակարող ըլլալու համար. ԱՅԴ փոքրիկ տունը կը ձգէր, աւելի ճոխ բնակութիւն մը տալու համար իր զաւակներուն. նոր զգեստներ, գլխարկներ անոնց, երիտասարդի բոլոր պահանջումներէն աւելին, շատ աւելին կուտար, ու հրճուանքնին տեսնելով կը բերկրէր: Ինչ դիւրին ու ինչ դժուար երջանկութիւն:

Եւ ձեռքին տակ՝ պայուսակը իր կաշիի կոպիտ ու ծակոտկէն երեսովը կը դողդղար, կ՚արթնցնէր զինքը, իրականութեան քով կը քաշէր կը բերէր, անօթի առնելիքուորի մը պէս:

Յետոյ վերջին հնարքները սկսան ապրուստի. մանր ու արհաւրալից բաներ. նորոգելու պատրուակով տունէն տարուած ու չնչին գինով վաճառուած կարասիներ. տնական պէտքերը հոգալու համար նորէ նոր՝ ամեն օր տարբեր խանութներու, ծախողներու դիմումներ. ապառիկ գնելու համար հաստատուած մտերմութիւններ, բարեկամութիւններ. յետոյ շոգենաւի տոմսակը ուրիշի ստակով առնելու համար ուրիշին քով սպասելներ. զուր ջանքեր բոլորն ալ՝ լեցնելու, ոհ, մասամբ գոնէ լեցնելու համար իր պահանջող պայուսակը զոր բռնած կը տանի դեռ, առանց պատճառը գիտնալու, առանց պէտքի, անգիտակից շարժումով:


Է


Այն առտուն իր առջինեկ աղջիկը տուաւ պայուսակը ձեռքը. — «Երէկուան պէս միսը չմոռնաս. քիչ մըն ալ պտուղ բերես. պանիր ալ»:

Ու փախստական հօրը ետեւէն որ կ՚աճապարէր հեռանալու, կը շարունակէր իր չնչին խնդրանքներուն անհատնում շարքը:

Զառիվայրէն իր ընդոստ աճապարող քալուածքին հետ պայուսակը կ՚երերար, պարապ որովայնի ձայներ, հեծկլտուքներ կը հանէր:

Երեք մեթալիք տասնոցները զորս իր գրպանին մէջ յուսահատօրէն կը սեղմէր, չկորսնցնելու սարսափով, Պոլիս պիտի տանէին զինքը. ինչպէս պիտի վերադառնար իրիկունը. ու կը զղջար, որքան կը զղջար բնակելուն Սկիւտար ուր ոտքով չերթցուիր, ու չի բաւեր բարի կամեցողութիւն կամ աշխարհիս մեծագոյն քաջութիւնը ունենալ՝ նոյն իսկ պարապ ձեռքով տուն դառնալու համար:

Շոգենաւին մէջ ծանօթներէ հեռու նստաւ, ծայրը, հոն ուր մէվգի չկայ. ոջլոտ մարդերու մօտիկ: Լաւ մը իր քովը տեղաւորեց պայուսակը. խնամքով, հոգածու ձեռքով անոր փոթերը շտկեց: Յետոյ անիւներուն բօֆ բօֆը իր ուշադրութիւնը գրաւեց. այս եղանակը իր հետաքրքրութիւնը շարժեց. անիւները իրենց շրջանին մէջ, տեղ մը հասնելնուն, միշտ վարանումի պէս բան մը ունէին նոր շրջան մը սկսելէ առաջ. ասով մասնաւոր եղանակ մը կը ձեւանար. բօֆ, բօֆ, բօֆ, բօֆ... բօֆ. մտքէն այս տարօրինակ նուագին կը հետեւէր, հաճոյք մը կ՚զգար: ԱՅԴ վայրկեանին իր հոգւոյն ու մտքին մէջ ԱՅԴ խորհրդաւոր ձայնէն զատ բան մը չկար. ով էր ինքը, ինչ կը փնտռէր այս շոգենաւին մէջ. ուր պիտի երթար. չէր գիտեր. իրաւ որ չէր գիտեր:

Պոլիս իր վաճառականներուն հանդիպեցաւ. խոժոռ ու դաժան դէմքեր գտաւ միայն որոնց տեսքը անգամ իր լեզուն պապանծեցուց. քաջութիւն. ըսէ սա երկաթէ քացան խրոխտօրէն բացող ու գոցող մարդուն որ զաւակներուդ ուտելիք տանիլ խոստացած ես այս իրիկուն. ոչ. չկրցաւ ըսել:

Շուկան թափառեցաւ առանց բան մը ըսելու մէկու մը. խանութներէն ներս նայեցաւ քիչ մը. յետոյ, ոսկերիչներու կրպակներուն դէմը կեցաւ քառորդ ժամի մը չափ, ադամանդէ զարդերու վրայ զմայլած. իր աղջիկներուն երբեք չէր կրցած հատ մը տալ ասոնցմէ, ու յիշեց որ իր երկու աղջիկները կ՚սպասէին իրեն: Ժամը հարցուց: Իրիկուն էր. այն ատեն վազել սկսաւ. ուշ մնացեր էր. պարապ վարանումներու ու մեծսրտութեան ատեն չէր. հաց պէտք էր ու պիտի ուզէր առջի դէմը ելլող ծանօթէն: Զարմանք. ինքը որ այնքան շատ մարդ կը ճանչնար, անոնցմէ մէկուն չէր հանդիպեր: Սա դէմի կողմէն քալողը կը ճանչնար անշուշտ. ատենով իրենց մրցակից եղող վաճառական մըն էր, բայց շատոնց բարեւը կտրած էին, իր աղքատանալէն ի վեր. սա միւսը, որ արագ քայլերով իր քովէն անցաւ հիմա, ան ալ կը ճանչնար, ատենով երաշխաւոր ալ եղած էր անոր, բայց քանի մը օր առաջ մէճիտիէ մը փոխ տալ մերժած էր եւ հիմա ալ փախչելու պէս, երեսը պահելով իր քովէն կ՚անցնէր: Ծերուկ մը, մինակ, բարեւեց զինքը. իրմէ աւելի դժբաղդ մը:

Կամուրջը հասած՝ կեցաւ. չկրցաւ անցնիլ. տասը փարա չունէր. ԱՅԴ պահուն զգաց որ բան մը կը պակսէր: Ինքզինքը հարցուփորձեց ու պատճառը գտաւ. պայուսակը մոռցեր էր տեղ մը. ետ դարձաւ, վազեց, ինչ ընելու համար:


Ը


Ծովուն վրայ կը ծփար, կ՚օրօրուէր, կը տատանէր, կռնակին վրայ պառկած, բոլոր հասակովը ջուրին երեսը. գէր մարդ մըն էր ասիկա, մեծ մեծ բացուած, կարծես թէ զարմացած աչքերով, ու անթարթ, յամառ նայուածքով մը դէպի երկինք՝ ուր լուսինը, իր տասնըհինգին մէջ, արծաթէ կլոր ու հսկայ դրամի մը պէս կը փայլէր:

Ու մարդուն վզին սերտիւ կապուած սեւ կաշիէ պայուսակի մը մասը, ջուրէն դուրս մնացած, կը ծփար անոր հետ, ատեն ատեն գլուխը սուզել տալով քիչ մը դէպի վար. յետոյ ԱՅԴ գլուխը վեր կ՚ելլէր իսկոյն, ազատելու ճիգով մը պայուսակին ծանրութենէն:

Ծովին հայելիի պէս արծաթած երեսին վրայ՝ այս մարմինը, իր ճիտէն կախուած պայուսակովը, մակոյկը ետին ձգած նաւու մը կը նմանէր, հեռուն, խիստ հեռուն. ջուրին մէջ երկուքն ալ կապուած էին ինչպէս կեանքին մէջ ալ զատուած չէին իրարմէ: Կապը անեղծ կը մնար ամեն տեղ: Քար լեցուած այս կաշիէ տոպրակը ալ պարպուելու վախ չունէր այսուհետեւ. յագեցած ու կշտացած փորն էր, գիրգ եւ ուռեցւորած. իր տեղը՝ մարդոց թեւին տակը չէր ուր այդքան տարի ծալլուած, սեղմուած ու շնչահեղձ մնացած էր. ոչ. ԱՅԴ պայուսակը՝ իր անողորմ յամառութեամբը, իր յուսահատեցուցիչ դատարկութեամբը, մարդոց ճիտին պարտքը կը մարմնացնէր անշուշտ. իր ճշմարիտ տեղը, ուրեմն, անոր վզին վրայ էր, ճիշդ հոն ուր հաստատուած էր հիմա:

Եւ երեսուն տարիէ ի վեր, վտարուածի մը նման՝ որ առջի անգամ իր բուն տեղը գտնելուն ու բազմելուն համար կ՚ուրախանայ, քէյֆ կ՚ընէ, ծովուն ամեն ծփանքին հետ՝ պայուսակը՝ իր կոպիտ մորթովը մարդուն երեսը կը գգուէր ու կը շոյէր:


ԵՐՋԱՆԻԿ ՄԱՀԸ

Ա

Տօքթօր Վահանեան սովորական բժիշկ մը չէ. մարմնի հիւանդութիւններուն չափ ու, թերեւս անոնցմէ աւելի, հոգիի ցաւերուն հետամուտ, հետաքրքիր բժիշկն է անիկա: Իր ըմբռնումին ու դատողութեան չափ՝ իր ներողութեան սահմանը ընդարձակ է: Գիտութեան ֆօռմիւլներուն, կամ իր արհեստին մեքենական կիրառումին մէջ տափակցած ու չքացած միտք մը չէ:

Իր հմտութեան մեծութիւնը՝ չոր ու ցամաք ապառաժի զանգուածին չի նմանիր բնաւ, այլ դալար դաշտավայրի մը ծիծղուն երեւոյթը ունի:

Վաթսունի մօտ, մազը մօրուքը ճերմկած, տկարակազմ բայց զուարթախոհ մէկն է Տօքթօրը:

Մահուան դէմ՝ իր քառասուն տարուան բժիշկի մղած պայքարովը, մտերմութիւն մը հաստատած է կարծես անոր հետ. անոր ամեն դաւերը ու խաղերը գիտէ. անոր զարհուրելի, երբեմն յանկարծահաս ու երբեմն յամեցող հարուածներուն բոլոր գաղտնիքները ուսումնասիրած է:

Իր խօսակցութիւնը օգտաւէտ դասերով, ուղիղ դիտողութիւններով ու իմաստուն խորհրդածութիւններով կը վխտայ: Անձնական փորձառութենէն ու յիշատակներէն ընդելուզուած պատմութիւնները հետաքրքրութեամբ մտիկ կ՚ըլլուին:

Գատըգիւղի իր տանը մէջ իրիկուն մը ժողվուեր էինք, եւ մարդոց համար ամենէն հետաքրքրական հարցումը մէջտեղ նետուեցաւ յանկարծ: Որն էր հազար տեսակ մահերուն ամենէն քաղցրը, բժշկական ու հոգեբանական կրկին տեսակէտով:

Յայտնուած կարծիքներուն մէջ համաձայնութիւն չկար. առողջ ու կայտառ աղջիկ մը, որ Ռաֆայէլ կարդացեր էր եւ դալուկ ու նիհար կազմուածքի մը կը տենչար, թոքախտի հիւծումն է, ըսաւ, էն գեղեցիկ մահը. երիտասարդի մը կարծիքին նայելով՝ ռէվօլվէրի գնտակն էր ուղեղին մէջ. ուրիշ մը՝ ծովահեղձ ըլլալը ամենէն քիչ տանջանք տուող վախճան մը ըլլալուն վրայ պնդեց. քլօրօֆօրմը երկու կուսակից գտաւ:

Բնութեան ու գիտութեան հնարած բոլոր միջոցները զատ զատ քննուեցան ու քննադատուեցան. ամենքն ալ իրենց աղէկ ու գէշ կողմերը ունէին:

Տօքթօրը ինքը, մտիկ կ՚ընէր ամենուս, առանց բառ մը արտասանելու. վէճը կ՚երկարէր ու համաձայնութեան մը գալէ հեռու էինք:

— Ես, ըսաւ Տօքթօրը, խօսքերնիս կտրելով, ամենէն քաղցր մահը տեսայ, բայց չեմ կրնար պնդել որ ամեն անգամ մարդս կրնայ զայն իր ձեռքին տակ ունենալ. մէկ հատիկ մահն էր ասիկա զոր, իմ տեսած հազարաւորներուս մէջէն, ոչ միայն ամենէն հեշտն էր կրնամ ըսել, այլ իրօք քաղցրն ու երջանիկն էր:

Պատմութիւն մը ունէր լեզուին ծայրը. խելօք կեցած տղոց պէս մտիկ ըրինք զինքը:

Բ


Տասը տարի կայ անկէ ի վեր. Բարեկենդանի գիշեր մը իմ դրացիներէս մէկուն տանը մէջ երեկոյթ մը կար. Տիկին... անունը պէտք չէ ձեզի, այնպէս չէ, քառասունը հազիւ թեւակոխեր էր, բայց երեսունըհինգ տարու չէր ցուցներ վրայէն. այն շատ հաւնուած ու շատ սիրուած կնիկներէն մէկն էր որոնց սերունդը հետզհետէ պակսելու, անհետանալու վրայ է մեր մէջ. իր մասին պատմուած առասպելներու վրայ ամենէն առաջ եւ ամենէն շատ խնդացողը ինքն էր: Սուտ պարկեշտութիւններու, կեղծաւոր կարմրութիւններու կինը չէր այն կինը. գլխէն մինչեւ ոտքը ամեն բան խիզախ ու համարձակ էր վրան:

— Աղուոր կուրծք մը չունեցողները միայն décolletéին [1] թշնամի են, կ՚ըսէր խնդալով, եւ յօժարակամ կը պարզէր իր լանջքին կոհակները քօռսէին բացուածքէն:

Էրիկը, ծերունի մը, հայր մը գրեթէ տարիքով, հօր մը թոյլտուութիւնները, ազատութիւնները թողած էր անոր: Էն աղուոր երիտասարդները, էն շնորհքով մարդիկը իր շուրջն էին, թիթեռնիկներու պէս դառնալով, երբեմն էրելով մրկելով, իր ջերմ ու կիզիչ մթնոլորտին մէջ:

Բոլոր կիները չէին քաշեր զինքը, կը նախանձէին, կը չարախօսէին իր վրայ. անոր համարձակ վարմունքը իրենց պարտկուած մեղքերուն, իրենց շինծու ամօթխածութեանը դէմ պայծառ արեւի մը հալածիչ լոյսին կը նմանէր՝ խպնոտ ստուերներու վրայ սփռուած:

Ասոր հետ մէկտեղ, երբեք չէին պակսեր անոր տունէն, անոր երեկոյթներէն, ուր էն աղուոր, էն զուարթ, էն նրբամիտ ընկերութիւնը գտնելնուն ապահով էին:

Ատեն ատեն կը կանչէին զիս այս տունէն, տիկնոջ համար որ մարելիքի պէս տագնապներ կ՚ունենար երբեմն: Առջի քննութենէս՝ սրտի հիւանդութեան մը հաստատ նշանները գտեր էի վրան, բայց զինքը չխռովելու համար բաւականացեր էի ըսելով.

— Բան մը չեն ասոնք, պարզ ջղային անհանգստութիւններ:

Գլխաւոր բանը քիչ մը հանդարտ կեանք վարելու պէտքն էր. այս եղաւ իմ պատուէրս ալ. բայց ով մտիկ կ՚ընէր ինծի:

Օր մը նեղացայ:

— Տիկին, ըսի, պարապ տեղ երթալ գալէն չեմ ախորժիր. քանի որ իմ պատուիրած բանս չէք ըներ, պէտք չկայ որ զիս կանչէք ուրիշ անգամ. աւելի հաճոյակատար բժիշկի մը դիմեցէք, խնդրեմ: Հիւանդս հասկցաւ, եւ որովհետեւ մտքի ու սրտի տէր կին մըն էր, իսկոյն ներում խնդրեց այնպիսի քաղցր ու անուշ ձայնով մը որուն դէմ կենալու էն քարսիրտ մարդն անգամ կարող չէր:

— Ձեր աղէկութեան համար է իմ պահանջումս. չեմ կրնար առողջապահութեան բոլոր կանոններուն հակառակ ձեր վարած կենցաղին աւերումները տեսնել եւ լուռ կենալ, չեմ կրնար ձեզ չարգիլել այս կեանքը շարունակելէ:

— Օր մը աւելի ապրելու համար, Տօքթօրս, պատասխանեց ինծի ժպտելով, օր մը աւելի տառապելու համար. եւ բռնելով ձեռքս, ստիպելով զիս որ քովը նստիմ, երբ ես մեկնելու կը պատրաստուէի արդէն, շարունակեց.

— Դուք, բժիշկներ, կեանքը երկարցնելու աշխատող մարդիկ, կիներուն՝ այս հէք էակներուն կեանքը պահպանելու մի աշխատիք, քանի որ չէք կրնար ԱՅԴ կեանքը իր թարմութեան, իր գեղեցկութեան մէջ անայլայլ ու հաստատ պահել. ճերմկած թափած մազերու, փոթփոթած երեսի, թուլցած միսի մը աւելի կամ նուազ տեւողութիւնը նշանակութիւն չունի. կինը իր երիտասարդութեան, իր հրապոյրներուն մէջ կրնաք վար դնել, կեցնել: Չեք կրնար, թող տուէք ուրեմն որ երթայ հոսկէ. իր պաշտօնը, իր կոչումը աւարտած է ան. ինչ, կը պահանջես ձայնը մարած երգիչէն՝ որ սրահին վրայ կենայ, մինչեւ որ սուլեն, ծաղրեն ու նախատեն զինքը. կինը ծիծաղ մըն է, պէտք չէ որ լացի փոխուի:

Հիւանդութիւնը կը սաստկանար, հեղձումները կը յաճախէին ու միշտ խուլ կը մնար անիկա իմ խրատներուս, եւ իր զբօսանքի, հաճոյքի կեանքը անխափան կը շարունակէր: Տարօրինակ, բայց թերեւս ամենէն ուղիղ ըմբռնումն էր իրենը՝ աշխարհիս մէջ կնոջ մը դերին եւ կոչումին վրայ: Յոյսը եւ Ուրախութիւնն էր ինքը եւ անձնուրաց արիութեամբ մը կը բաշխէր իր կենդանութիւնը, իր շնորհը, իր հրապոյրը, երբոր ինքը պէտք ունէր ատոնց, Քօբէի մանիշակ ծախող աղջիկին պէս,




Գ


Երեկոյթը իր ամենէն ցնծայոյզ վայրկեանին մէջն էր: Շատ մը աղուոր կիներ, շատ մը շնորհալից աղջիկներ, այնքան ալ երիտասարդ մարդիկ ու պատանիներ. լուռ ըղձանքներով ծանրացած մթնոլորտ մը, որուն մէջ՝ տանտիկինը իր հասակին ու արդուզարդին շքեղութեամբը ամենէն զմայլելին կը հանդիսանայ:

Քովէս՝ պզտիկ ձայն մը. ասանկ երեկոյթներու սովորական չարախօսութիւնները, որոնց ամենէն թունաւորները տանտիրուհւոյն դէմ կ՚արձակուէին:

— Տեսէք, իր սիրած երիտասարդէն վայրկեան մը չի բաժնուիր. մարդ չի սեպեր աս կնիկը:

Երիտասարդը՝ տժգոյն ու նիհար մէկն էր, զոր կիները իրարու ձեռքէ կը խլէին: Իր վրդոված կեանքին կը պարտէր այս ձգողութիւնը: Ուրոյնութիւն մը ունէր անիկա, եւ իրեն յատուկ դրոշմ մը կար իրեն պատկանող ամեն բանի մէջ: Արհամարհոտ պզտիկ ժպիտ մը նուրբ ու սեւ պեխերուն ծայրը. կոպերը կտրած աչքեր որոնք իր գիշերամոլ մարդու յոգնութիւնները կը պատմէին. վէս խրոխտութիւն մը որ վաղաթարշամ երիտասարդութեանը վրայ ծաւալած ծանրութեան պէս բանի մը կը նմանէր, կարծես ուսումներու եւ հսկումներու մէջ խորասուզուող մարդու ծանրութիւնը:

Մտքի ու ճաշակի տէր մէկն էր: Իրաւագիտութիւն սորվելու համար Եւրոպա կեցած տարիներէն՝ միջակ վկայականով մը, բայց նրբացած իմացականութեամբը վերադարձած էր հոս: Համալսարանին սրահներէն աւելի՝ գեղեցիկ կիներու քով, միանգամայն՝ տաղանդաւոր մարդոց եւ լաւագոյն ընկերութեանց մէջ մտած ու ապրած էր, մսխելով փճացնելով ունեցածը եւ չունեցածը: Հոս ոչ փաստաբան եղեր էր եւ ոչ դատաւոր. անկեղծութեամբ, քաջութեամբ խոստովանած էր իր ապիկարութիւնը:

Ամեն ինչ չափաւոր, գրեթէ մեղմ էր իր վրայ, իր ձայնը, իր շարժումները. բայց ատոր խորը կը տեսնայիր անձնավստահ մարդու, կամ՝ աւելի ճիշդը ըսելու համար՝ իր գերազանցութիւնը գիտցող մարդու մը անխռով հանդարտութիւնը:

Աղջիկներու ետեւէն չէր վազեր. երեխաներ անոնք՝ իր փորձ, գրեթէ հայրական աչքին: Զիջում մը, ստորնացում մը պիտի ըլլար իրեն համար խռովել կոյսի մը մաքուր հոգին. այս կենցաղասէր մարդուն մէջ՝ ահա այս կերպ իր կեանքին հակասող ազնուութիւններ ալ կային: Իր ասպետական, կռիւով, յարձակումով բերդ առնող մարդու համբաւին եւ սովորութեանցը հակառակ էր տեսլական սիրոյ մը հեռանկարովը աղջկան մը սրտէն ներս սպրդիլ. այս Ոդիսեւսի միջոցները իրեն չէին պատշաճեր:

Զրուցուածին նայելով՝ տարիէ մը ի վեր Տիկին ***ի մտերիմն էր, ու ամենքը, իրենց բոլոր չարախօսութեանց մէջ անգամ, այս երկուքին միջեւ ճշմարիտ ներդաշնակութիւն մը գտեր էին որ երկուքին ալ սովորական էակներ չըլլալէն առաջ կուգար անշուշտ:


Դ


Հիմա կը պարէին. այրերը իրենց պահանջումներուն անհամբերութիւնը բերելով հոս ալ, կիները իրենց անձնամատոյց մեղկութիւնը. խօլական գիրկընդխառնումներու, վէտվէտումներու անընդհատ շարք մըն էր այս ամենը:

Վալսին՝ Տիկինն ալ ելաւ այն երիտասարդին հետ որ իր խօսակիցը եղած էր գրեթէ շարունակ, եւ պարողներուն մէջ այս եղաւ էն շնորհալի զոյգը: Զմայլած կը դիտէինք զիրենք. պար մը չէր այս, այլ շլացուցիչ բան մը, եթերային ու ցնորական սլացում մը, յափշտակութիւն մը, քերթուած մը ամբողջ:

Միւս պարողները իրենք ալ կանգ առեր էին այս զոյգին շուրջը հիացած, հիացում որուն մէջ նախանձը իր արդար բաժինը ունէր:

Յանկարծ, սայթաքումի պէս բան մը պատահեցաւ, կինը իր բոլոր ծանրութեամբը վար իյնալու պէս եղաւ. երիտասարդը մեծ ճիգով յաջողեցաւ իր գիրկին մէջ բռնել զայն:

— Ոտքը սահեցաւ, կ՚ըսէին:

Ոչ, աւելի բան մըն էր, նուաղում մը ունեցեր էր:

— Հասէք, Տօքթօր, պոռաց երիտասարդը:

Իսկոյն քովը վազեցի ու երկուքնիս բազմոցին վրայ տեղաւորեցինք զինքը. հազիւ կրցաւ աչքերը բանալ. անմիջապէս տեսայ սրտի կաթուածի բոլոր նշանները:

Ընդհանուր տակնուվրայութեան մէջ՝ դեղ մը ապսպրելն անգամ անկարելի կը դառնար. օտարականները հեռացուցինք. հիւրերը մէկիկ մէկիկ մեկնեցան. բայց դեռ սանդուխներուն վրայ անոնց ոտնաձայնը չմարած, անիկա իր հոգին աւանդեց, գլուխը իր սիրած տղուն գիրկին մէջ, նոյն իսկ իր բոյնին մէջ նետահար սպաննուած թռչունի մը պէս, ժամանակ չձգելով որ դեղ կամ դարման մը ընեմ:

Այս եղաւ ահա իր վախճանը. կեանքին բոլոր երանութիւնները միացած խտացած էին այն երկվայրկեանին մէջ ուր կեանքը կը թողուր. ասկէ աւելի երջանիկ մահ մը կրնաք երեւակայել, պատրաստել, շինել ձեզի համար:

Հիւանդութիւններու, ցաւերու մէջ չտառապեցաւ. ծերութիւնը չփճացուց իր շնորհները. պաշտելի ու պաշտուած կինը մնաց մինչեւ վերջի վայրկեանին ու ընդհանուր զմայլումով մը ողջունուած, իր սիրած տղուն թեւին վրայէն գնաց հեռացաւ անիկա: Բաժակի մը պէս որ կոչունքի մը սեղանին վրայ, ցնծութեան մաղթանքներու, բաղխումներու մէջ կը փշրուի, փոխանակ դուրսը սպասաւորներու ձեռքով, լուացքի աղտոտ ջուրին մէջ օր մը կոտրելու անհետանալու, այս կինն ալ էն շնորհագեղ պատկերի մը մէջ գերագոյն երջանկութիւնը զգացած ու պարգեւած ժամուն անհետացաւ:


ԱՅԻՆԿԱ


Ա


Եօքարը Մահալլէին մէջ, բլուրի մը վրայ մանառիկ եւ անձուկ փողոցներով շինուած թաղ մը, կռիւը կ՚սկսէր խուլ շշուկով մը, խուզարկութեան եկող դէտերուն դէմ:

Կիներու բազմութիւնը կ՚աւելնար շարունակ. անկիւններէ, ծակերէ, խորշերէ կ՚ելլէր հետզհետէ ու կը լեցուէր հին, փայտաշէն տան մը առջին, ուռուցիկ շալվարներու կոհակներով խափանելով անցուդարձը. հոծ, գրեթէ միակտուր զանգուած մը ահա, որուն մէջ Ռէժիի համազգեստին կարմիր երիզները կը խառնուէին նուրբ արիւնոտ ջիղերու սողոսկումներով:

Եւ այս կանացի խուժանին բողոքը կ՚ելլէր դուրս, զսպուած հառաչանքի մը պէս բարձրանալով օդին` ամառ ցերեկուան մը հեղձուցիչ մթնոլորտին մէջ, ժխոր մը նախ, յետոյ ճշդուելով քիչ քիչ, որուն մէջ բառ մը յստակ ու որոշ, ականջի կը զարնէր, անծանօթ լեզուի մը բառը, զոր այս բազմութեան մէջ ամեն ոք կը հասկնար, կը կրկնէր, իրարու երեսին կը նետէր եւ զոր երկարող փողոցին անձկութիւնը վիթխարի փողի մը պէս կը տանէր, կը հասցնէր հեռուն, մինչեւ քաղաքը։

— Այինկա, այինկա:

Ռէժիի պաշտօնեաները կը խորհրդակցէին բռնութեան դիմելէ առաջ, չափելով այս տկարութեամբ կազմուած զօրութիւնը զոր ահա պեղել, անցնիլ հարկ կ՚ըլլար մինչեւ սա տունին մուտքը, ուր ծխախոտի մեծաքանակ մթերք մը կար պատրաստ, ինչպէս որ իրենց իմացուցած էին կանխաւ. եւ իրենց վարձատրութեան հաշիւով շահամոլի ջիղերնին կը պրկուէր, աչուընին կը փայլէր ու նոր ջանք մը կ՚ընէին, ուսովնին ճամբայ մը բանալու, քայլ մը աւելի մօտենալու համար ԱՅԴ դէմի դրան, ուրկէ հազիւ տասը քայլ կը բաժնէր զիրենք:

Անդին` բազմութիւնը ալ աւելի կը սեղմուէր, համբերութիւնը սպառելով, վերջ մը տալու պէտքը զգացուելով երկուստեք. զայրոյթը, հին ատելութիւնը՝ այս երկու տարրին մէջ, աւանդական, ճակատագրային բան մը, երեւան կ՚ելլէր բիրտ անկեղծութեամբ:

Ծխախոտի հին խուզարկութիւններու, գրաւումներու յիշատակը կուգար արծարծել մշտնջենական հակառակութիւնը. կռիւներու մէջ տրուած առնուած վէրքերու սպիները կը բացուէին այս պահուս, իրենց շարաւին հոտովը, թարմ արիւնի բուրումովը զայրացնելով հատուցումի պէտքը եւ կծու մարմաջը. յետոյ ամբողջ Եօքարը Մահալլէի մթերքը պահուած էր այս խարխուլ տան մէջ, ամենուն հարստութիւնը, ամբողջ տարուան ապրուստը: Եւ կը հաշուէին մինչեւ հիմա իրենցմէ գրաւուած ծխախոտներուն քանակութիւնը, որուն կսկիծը` ամեն մէկուն համար զատ զատ, ծանր տուգանքներով, երկար բանտարկութիւններով սաստկացած էր:

Ամբոխէն` բերնէ բերան խօսքեր, անցախօս բառեր կը սահէին, կը սպրդէին ներս, պատուէրներ, հրամաններ` փութալու, աճապարելու:

— Ծօ, Յակոբոս, տէ երերա:

Ներսը կ՚երերային, կը շտապէին. ոտնաձայներ, կահ կարասիներու, մթերուած ապրանքներու փոխադրութեան խուլ ջանքեր կը լսուէին, վայրկենական տեղափոխութիւն տանիքներու վրայ, առաստաղներուն տակէն. եւ նեղ փողոցին մէջ հիմա ծխախոտի ուժգին հոտ մը կը ծաւալէր, այնքան որ Ռէժիին դէտերը` յուսահատ` այս բոլոր կիները ցրուելու եւ կողոպուտը չփախցնելու փորձութեամբ կը բռնուէին, մինչդեռ Ոստիկանութիւնը, ամենէն աւելի հեռատես, օրինական ձեւակերպութիւնները կը կատարէր ԱՅԴ տունը կոխելէ առաջ:

Եւ աղաղակը կը բարձրանար աւելի ուժգին, կիզիչ արեւին սկաւառակէն իյնող յորդ ու ջերմ լոյսին պէս զայրացած, աղաղակ մը` որուն մէջ առջի բառը կուգար, կը դառնար, կը վերադառնար շարունակ.

— Այինկա, այինկա:


Բ


Երկու եղբայրներուն մէջ Յակոբոս` այինկաճիներու մեծը` անդրանիկն էր. սեւաչուի, սեւահեր երիտասարդ, ամառ ձմեռ պահելով իր մեղրագոյն ապայէ փոթուռն ու շալվարը, հաստ տոկուն կտաւ, որ դաշոյնի հարուածներու կը դիմադրէր եւ զոր ցերեկները կը պտըտեցնէր Իզմիտի չարշուին մէջ, զօրաւոր մարդու յատուկ դանդաղ ու ծոյլ քայլուածքով:

Լեռներու զաւակ, իր գիւղացիի անձուկ միտքը բնաւ չէր կրցած ըմբռնել Ռէժիի դրութեան նրբութիւնները. եւ իր բնական իրաւունքին յենած` կը կռուէր ահա տասը տարիներէ ի վեր, ճակատաբաց` փոխանակ յանցաւորի մը պէս պահուըտելու. այինկաճիներու համբաւաւոր պետն էր ու դիւցազնը այնքան արիւնոտ ծեծկուուքներու:

Այս երիտասարդն էր, որ վկայութեան համար կանչուած, դատարանի մը առջեւ, իր արհեստը հարցուած ատեն պատասխանած էր անփութօրէն.

— Այինկաճի:

Հիմա ամենուն ծանօթ է ինք, զոր լերան մէջ աւազակը ու ճամբուն վրայ ձիապանը կը ճանչնան, կը սիրեն. մէջքի դաշոյնը, որուն երկաթը Պոլսէն եկած գնած է, Դամասկոսի դիւրաթեք երկաթ, վէտվէտող երանգներով, երբեք զուր տեղը փայլատակած չէ: Ծառերը կը ճանչնան զայն, այնքան շատ իրենց կեղեւին վրայ Յ գիրը` իր երբեմնի դպրոցական կեանքէն մնացող միակ յիշատակը` փորագրած է, սրտնեղութեան, ձանձրոյթի վայրկեաններուն մէջ:

Այս քաղքին շրջակայքը` ծխախոտի ամեն փոխադրութիւն իր աչալուրջ ու ճարտար պահպանութեան կը յանձնուի ամեն ատեն. երբեք չի թողուր փախիր իր արիութեան վստահուած ապրանքը. հնարքը ու քաջութիւնը կը լծորդէ փորձ ռազմագէտի մը պէս ու կը յաջողի:

Հիմա պիտի նշանուի. ով զաւակ կուտայ այս լերան մարդուն. եւ սակայն մէկէ աւելի աղջիկներ սրտատրոփ կ՚սպասեն դուռը իր անցուդարձին, իրիկուան մութին:

— Բարեւ, Յակոբոս, երբ եկար:

— Երէկ գիշեր:

Միշտ գիշեր կուգար այս տղան. անորոշ ժամերով, անծանօթ, անկոխ ուղիներէ զորս իրմէ զատ ոչ ոք գիտէր, ոչ իսկ իր եղբայրը, Սահակ` որ Ռէժիին կը ծառայէ. ինքը՝ ահաւոր Այինկաճիին կրտսերը` քօլճի մըն է հիմա լեցուն թոշակով, երիտասարդ կտրիճ մը. բայց Եօքարը Մահալլէն, իր ազգականներուն թաղը չի ժպտիր իրեն. աղջիկները չեն սպասեր դուռը. էն տգեղը կը ծիծաղի իր վրան, եւ եղբօրը նշանածը, Պերճուհին, չի բարեւէր զինքը:

Ինչու համար յանկարծ թողած է այս տղան իրենները, ատելութեամբ զինուելու համար անոնց դէմ:

Եւ այս նեղ փողոցին մէջ, դէպի խարխուլ տունը, որ ճիշդ իր հայրենի տունն էր, ինքն էր ահա որ կ՚առաջնորդէր Ռէժիին. եւ յանկարծակիի եկած ամենքն ալ, չհաւատալով դեռ, կը հարցնէին իրարու ականջն ի վար փսփսալով.

— Ծօ, ով բերաւ ասոնք, Սահակը:


Գ


Սա դէմի ելեւէջաւոր գիծը, որ հորիզոնը կը կտրէ կը կտրտէ, որ իր ատամներով կը խածնէ երկինքը անսահման կապոյտին մէջ` լեռներու շղթայ մըն է դէպի հիւսիս վազող. իր ափափայ կողերուն վրայ տարածուող խիտ մթութիւնը, անթափանց սեւութիւնը` անտառներունն է, աղջամղջային կանանչութիւն, որ գիշեր ատեն եւ լուսնի լուսով` թանձր հեղուկէ լիճի մը պէս կը փալփլի:

Ասդին` Իզմիտի ծովն է հետզհետէ ամփոփուած, նեղցած, սպառած, որուն տամուկ կապոյտին մէջ լուսինը կ՚իջնէ վերէն, կը թաթխուի առանց իր պայծառութիւնը, յստակութիւնը մազի չափ կորսնցնելու, եւ մանրուք ալիքներու տարուբերումին հետ կոտրտած հայելիի բեկորներ կը ձեւացնէ, որոնք իրարու կը կցուին, իրարմէ կը հեռանան, կը ցրուին, նորէն միանալու ու նորէն բաժնուելու համար:

Հոս` քարայատակ ճամբուն վրայ` ձիերու շարք մը կը քալէ հազիւ լսելի ոտնաձայնով մը, որ պայտերուն վրայ փաթթուած չուխայի կտորներով կը մեղմանայ, ամբողջ կարաւան մը ծխախոտ փոխադրող շրջակայ գեղերէն. ու տասնի չափ տղաք կուգան քովէն հետիոտն, հրացանը ուսերնուն կախած, ատրճանակը մէջքերնին:

Հիմա լուսնին լոյսը կ՚իջնայ ասոնց գլխուն վրայ շիտակ, լուսաւորելով եւ մատնանիշ ընելով այինկաճիներուն խումբը, որ չի կրնար ինքզինքը պաշտպանել այս լոյսի վտանգաւոր ողողումին դէմ. եւ յուշիկ կը քալեն աղէտի մը նախազգացումով, ծառի խարշափիւնին, տերեւի մը կծկումին ուշադիր, անձկութեամբ լեցուած. յետոյ կը վարժուին այս պայծառ լոյսին, որ զուարթութիւն կը բերէ հետը, եւ կը խօսակցին մեղմիւ.

— Քանի օխա թիւթիւն վերուցին Մահալլէյէն:

— Հարիւր քսան:

— Ուր է Յակոբոսը:

— Առջեւէն կ՚երթայ:

Միշտ առջեւէն կ՚երթար, մինակուկը ամեն վտանգի դէմ, ձեռքը մէջքի դաշոյնին բունին, խորհելով իր եղբօր հետ հաւանական հանդիպումին ճամփու մը վրայ. ու այս գաղափարին` զգալով կսկիծ մը, սուր ցաւ մը, որ սիրտը կը լեցնէր, կոկորդէն կը բռնէր եւ շնչահեղձ կ՚ընէր զինքը:

Պահ մը կը մտածէր թողուլ այս կեանքը, այս մշտնջենական վտանգի արհեստը, որ հիմա եղբայրասպան հանդիպումներու զարհուրանքովը կը լեցուէր, որ իր նշանածը հարս չեղած, զայն այրի թողուլ կ՚սպառնար ամեն վայրկեան. եւ գլուխը կախ կ՚երթար, մոռնալով կարաւանը, որ կը հետեւէր իրեն, որուն պահպանութեան հոգը իր պզտիկ դաշոյնին եւ իր մեծ սրտին վստահած էին:

Անտառը կը մտնէր. ու լուսինն ալ կը խոնարհէր կ՚իջնէր իր բարձրութենէն անտառին ծոցը, ծառերուն սաղարթներուն, երկարող վտիտ ընձիւղներուն վրայ որոնք իր սկաւառակին մէջ կը մխուէին, կարծես հոս անձնասպան ըլլալու համար նետուելով անտառին սուր ծայրերուն վրայ, որոնք զինքը պիտի գիշատէին:

Հեռուն` լեռներէն իջնող ջուր մը երիզուտ աւազանի մը մէջէն վազելով կը խոխոջէր. գորտեր կը կռկռային, խռովելով գիշերուան լռութիւնը:

Առջի օրուան կորուստին կը խորհէր պահ մըն ալ, կը խորհէր գրաւուած ծխախոտին, զոր չէին կրցած փախցնել, եւ միտքը եղբօրը կ՚երթար ու ձեռքը` մութին մէջ ուժգին կը սեղմէր դաշոյնին կոթը:




Դ


Առջի իրիկուան դէմ Սահակ Պերճուհին տեսաւ Եկեղեցիէն վար, Մէյտանին մէջ, ու քովը գնաց փախչելու ատեն չթողլով անոր.

— Սրդողած ես հետս:

— Ես:

— Բարեւս ինչու չառիր, բարեւը Աստուծոյ է:

Աղջիկը չխօսեցաւ եւ հեռանալ ուզեց:

— Կեցիր, ատեն մը կը սիրէիր զիս, եղբօրս հետ չնշանուած դեռ, կը յիշես աղբիւրին քով խօսածներդ:

— Ես եղբօրդ նշանածն եմ, մի խօսիր հետս. ես այինկաճիի աղջիկ եմ:

Սահակ ձեռքը բռնել ուզեց, ու աղջիկը քաշուեցաւ ետ:

— Այդչափ գէշ մարդ եմ ես… եթէ գիտնայիր որ մէկ խօսքովդ սիրտս կը բանամ սա դանակով. իմ սէրս ամուր է աս երկաթին պէս, քուկդ… ծառի մը ոստին պէս ամեն դի կը ծռի, պզտիկ եղբօրմէն մեծ եղբօրը, Սահակէն Յակոբոսին կը դառնայ:

Պերճուհի թողուց, որ ձեռքը բռնէ. իր առջի բարեկամին ձայնը կը շարժէր զինքը. տեսաւ, որ արցունքի կաթիլ մը կը գլորէր անոր արեւակէզ այտէն` մրոտած պերեւեշտին վրայ։

— Ով ըսաւ որ քօլճի ըլլաս:

— Քեզի համար:

— Ես այինկաճիի աղջիկ եմ:

Ու քիչ քիչ, իրիկնամուտին ստուերներուն մէջ մտերմացան նորէն. մշուշը պատեց իրենց առջի սիրոյն վերադարձը. յետոյ Սահակ մեկնիլ ուզեց ու աղջիկը չթողուց այս անգամ:

— Կեցիր, տէ, քիչիկ մըն ալ:

Կեցան, չկրնալով համոզուիլ, որ հարկ էր իրար թողուլ. անցորդները պիտի գայթակղէին տեսնելով այս ժամուն Այինկաճիին նշանածը սա քօլճիին քով. վախցան ու զատուեցան իրարմէ:

Հիմա դէպի լեռը կ՚երթար դեռ հմայուած, կրելով հրապոյրը իր առջի սիրած աղջկան, որ եղբօրը նշանածը եղած էր. այս հինգ վայրկեանի խօսակցութենԷն վերարծարծուած իր սէրը կը զարհուրեցնէր զինքը: Քաղքին զառիվայր տուները հեռուէն թաւալգլոր կործանումի մը տպաւորութիւնը թողուցին իր վրայ: Ճամբան շարունակեց անտառին մէջ մխուելով հետզհետէ. այս ծառերը իր պատանութեան, ուրախ զուարթ օրերու յիշատակները կ՚արթնցնէին մտքին մէջ: Եւ անտառին վեհաշուք խաղաղութիւնը բարկացուց զինքը. վերէն` տերեւներու բացուածքէն արծաթ շառաւիղներ կը թափանցէին ներս, կ՚իջնային գետնի դալարիքին ու մամուռներուն վրայ, ուղղաբերձ լուսանիւթ ծառի անթիւ կոճղերու պէս, ձեւացնելով երկու անտառ մէջ մէջի անցած, մէկը, որ հողէն կը բուսնէր ստուերամած գռուզ մազերու պէս, ու միւսը` երկինքէն եկող անհամար շողերու` որ ադամանդէ սանտրի մը նման անոր մէջ կը մխուէր:

Եւ փոխն ի փոխ այս մութ ու լոյս, կարծր ու աննիւթ գիծերու շարքը, որոնց մէջ կը քալէր հիմա, իր կեանքին անյարիր ճամբուն կը նմանէր ճիշդ. քանի մը ժամ առաջուան տեսակցութիւնը Պերճուհիին հետ` վերջին լուսաւոր գիծն էր ուրկէ անդին համակ աղջամուղջը կը տիրէր. եղբօրդ նշանածը, վաղը գուցէ անոր կինը… Իր միտքը պատող խաւարը ալ աւելի կը թանձրանար, ու չլսեց կամ լսել չուզեց ձայնը, որ խորէն, հեռուէն պոռաց.

— Մի գար առաջ:

Ինքը շարունակեց յառաջանալ, անփոյթ, անտարբեր, ծիծաղելով այս մութէն եկող հրամանին վրայ: Յանկարծ ձայնը որոտաց նորէն սուր, կտրուկ:

— Կէլմէ:

Անտառը կրկնեց հրամանը, թաւ, հաստ ձայնով, ջանալով արթնցնել Սահակը, իրեն սպառնացող վտանգին անփոյթ: Յետոյ աւելի ուժգին ձայն մը, զոր Սահակ ճանչցաւ, եղբօրը ձայնը.

— Կրակ:

Հրացանները պայթեցան տասը մէկէն, գնտակները սուլեցին իրենց կարմիր շաւիղներով ծակծկելով շուրջի մթութիւնը: Սահակ կեցաւ ծառի մը բունին կռթնած, խաղամուծ մարդու մը խոնջէնքով, դիտելով այս գնտակի թափթփուքները, որ իր չորս դին ինկան ու զուարճացուցին զինքը: Մեռնիլ. վախցած էր երբեք մեռնելէ, եւ եղբօրմէն եկող այս հարուածները փրկութեան մահ մը կը խոստանային իրեն. անոր ձեռքէն մեռնիլ. ինչ հաճոյք:

— Կրակ, հրամայեց Այինկաճիին ձայնը, կրկնուելով երկարելով անտառին խուլ ու մութ խորշերուն մէջ:

Ինչ հաճոյք եղբօրը գնտակին հանդիպիլ, ու Պերճուհին…

Եւ գետին ինկաւ Սահակ, կուրծքէն զարնուած:


ԴԻՄԱԿԸ


Ա.


Արշակ Եազըճեան, որ պարահանդէսին էն տաք միջոցին, միտքը ուրիշ տեղ եղող մարդու մը պէս աննպատակ եւ անուշադիր կը պտըտէր, յանկարծ թեւի մը շօշափումը զգաց իր թեւին տակ. վարդագոյն տօմինօ մըն էր հասակագեղ, որ կ՚ըսէր իրեն.

— Ինչու չէք պարեր:

— Չեմ ախորժիր:

— Ձեզի պէս երիտասարդ մը…

— Պարելը տարիքի հետ գործ չունի. տեսէք սա ալեւոր մարդը որ վալս կը դառնայ պատանիի մը աշխոյժով:

Ու երիտասարդը իր ընկերուհին դիտեց ոտքի պզտիկ կօշիկէն մինչեւ դիմակը, բեհեզի պատառ մը` որուն շիկնոտ երանգը դէմքին չծածկուած մասին վրայ կը շարունակուէր. իր մեծաշէն գեղեցկութեանը հակառակ, մանուկի ձեռքեր ունէր եւ մինչեւ արմուկը հասնող ճերմակ ձեռնոցները կը յիշեցնէին Պէշիկթաշլեանի երգած ձիւնաթոյր թաթիկը:

Կուրծքը, զոր տօմինօին մէջքը սեղմող մետաքսեայ գօտին դուրս կը ցայտեցնէր, զոյգ մը ըմբոստ նժոյգի գլուխներու պէս, քարակարկառ արձանի մը լանջքին խոստումը ու գաղափարը կուտար, խոստում, զոր հիմա իրարու դպող թեւերուն մէջ սողոսկող սարսուռը կը շեշտէր:

Տօմինօն անձնավստահ մէկու մը պէս թող կուտար առանց տրտնջալու որ զինքը երկարօրէն դիտեն, քննեն ու գնահատեն, գիտնալով, որ վերջ ի վերջոյ նպաստաւոր պիտի ըլլայ եզրակացութիւնը իրեն:




Բ


— Կը սիրես զիս:

— Այն ատեն միայն կրնամ ըսել երբոր դիմակդ վար առնես:

— Անկարելի է ԱՅԴ:

— Գնա քովէս ուրեմն:

Կը վռնտէր. առանց քաղաքավար դարձուածներ փնտռելու, Արշակ կը վռնտէր այս կինը, որ իր ցանկազարթոյց ընկերութեամբ եկած էր ընդմիջելու իր գաղափարի, խոկումի մարդու պտոյտը պարասրահին մէջ: Ինքը կը սոսկար այն կիներէն, որ մունջ ու անխօսիկ մատուցում մը կը կրեն կարծես հրապուրիչ եւ ուշադրութիւն հրաւիրող շարժումներուն մէջ: Կը վախնար անոնցմէ. ինքը, լուրջ ու պարկեշտ տղայ, սիրոյ հաճոյքն ալ անոր պարկեշտ, գրեթէ առաքինի հանգամանքին մէջ կը փնտռէր:

Այնպէս կը հաւտար թէ այն կինը միայն կարող պիտի ըլլար սիրել որ զինքը մերժէր մինչեւ վերջը. այս տօմինօյին պէս իր գիրկը նետուող կիներէն խորշած էր միշտ. զինքը չսիրող կինն էր, որ իր իտէալ սիրուհին պիտի ըլլար: Սէրը` իր աչքին` տառապանքի մէջ էր միայն, այնպէս որ դժբաղդ ըլլալով կարծես երջանիկ պիտի ըլլար:

Իրօք ալ այնպէս էր այս երիտասարդ երազատեսը. այն հազար ու մէկ կիներէն որոնց կրնար սիրտը շահիլ, եւ ոչ մէկին կապուած էր. իր բարեկեցիկ վիճակովը երբեք չէր խորհած ամուսնութեան, եւ ոչ ալ այն վաղանցիկ հաճոյքի ժամերուն, որոնցմէ իր տարեկիցները չէին կրնար անցնիլ. ողորմելի մարդիկ` որոնք կազմ ու պատրաստ երանութիւններով կը բաւականանային:

Ինքը կը շրջէր փողոցները, դժուարահաճ արուեստագէտի մը պէս

Որ աչքն ի դարան եւ քիթն ի քամի,

ինչպէս կ՚ըսէր Ռուսինեան, կամ որսորդի մը պէս, որ արիւնարբու վագրի մը հանդիպելու երազովը երջանիկ կ՚ըլլայ: Այսպէս կոյս ու մաքուր մնացած էր իր սիրտը, սպասելով հազուագիւտ կերպով հրապուրիչ ու նոյնքան անմատչելի կնոջ մը երեւումին: Թէեւ ճիշտ քսանըմէկ տարու էր հիմա, կապոյտ, անուշ աչքերով, երկուքի ճեղքուած երկար, շագանակագոյն մազերով ու ազնուական երեւոյթով երիտասարդ մը:


Գ


ԱՅԴ ըղձացած կինը ճանչցած էր օր մը. փողոցը հանդիպած էր երբեմն. սիգաճեմ ու խրոխտ կին մըն էր, նայուածք մը անգամ չշնորհելով բոլոր կանգ առնողներուն, բարեւ բռնողներուն իր ճամբուն վրայ. մէկ հեղ, երկու հեղ ու քիչ քիչ անտեղիտալի պէտք մը դարձած էր անզգալաբար հետեւիլ անոր ամեն կողմ:

Եւ հետաքրքրուելով` հետը տեսնուելու, տունը երթալու առիթը փնտռած ու գտած էր. իրեն պէս դեռ քանիներ կուգային հոդ, անմատչելի կուռքի մը առջեւ ծխող սպառող երիտասարդի սրտեր, բռնուած այն անմռունչ հրապոյրէն, որ տիկնոջ խստահայեաց, բայց նշուլագեղ աչքերուն մէջ կը կարդացուէր:

Առաքինի կնիկ մըն էր, որուն կրնայիր ժամերով խօսիլ կամ հետը առանձին մնալ առանց մոռնալու թէ իր ամուսնին հաւատարիմ մէկն էր այս բարակամէջք ու առոյգաբարձ գեղանի կինը, որ իր թիկնաթոռին մէջ մարմնակործան կ՚ունկնդրէր քեզի, վառարանին դուռնէն ցոլացիկ լոյսին նայելով միշտ:

Դեղնած դէմքով տղաք կուգային երերուն քալուածքով, այս տաքուկ սրահին մէջ, որ կարծես հիւանդանոց մըն էր տառապեալներու, որոնք ներս կը մտնէին գիշերուան ճաշէն ետքը թեթեւ հազով մը ընդմիջուած բարեւով, հոս` այս ջերմոցին գաղջ օդին մէջ կազդուրուելու, այս կնոջ տաք ու խոնաւ նայուածքէն, անոր այրեցեալ գօտիէն իբրեւ թէ կենդանութիւն փնտռելու համար:

Ու բալթօնին հանած, իրենց հագուստին վայելչութեանը մէջ կը պարտկէին նիհար իրաննուն ցցուող ոսկերոտիքը, ու ձիւնաթոյր մաքուր շապիկի պարանոցին մէջ` վիզերնին, վտիտ, երկարած, մորթուելու ոչխարի սիրայօժար պատրաստականութեամբ:




Դ
Այս կինը ահա կը սիրէր երկու տարիէ ի վեր, անոր համար որ անկէ չէր կրցած սիրուիլ. իր երազը կ՚իրագործուէր ու երջանիկ էր. ճիշդ իր ուզած անգութ ու գեղեցիկ կինն էր դէմինը: Հիմա առանց քաշուելու, երկու տարիէ ի վեր հաստատուած համարձակութեամբ մը կ՚ըսէր անոր.

— Անկեղծապէս շնորհակալ եմ զիս չսիրելուդ. եթէ սիրէիր` շատոնց քեզ ձգած փախած էի. բայց տես, որ ԱՅԴ սիրուն ու խոժոռ դէմքդ պահելով կապեցիր զիս:

Ու կինը կը պատասխանէր ծանրութեամբ, առանց երեսը նայելու, անթարթ ակնարկով մը դիտելով վառարանին դռնակէն ցոլացող կարմիր բոցը.

— Շատ կը վախնամ, որ մինչեւ վերջը այդպէս կապուած մնաս:

— Ուրեմն երբեք զիս չպիտի սիրես:

— Բնաւ:

— Ոչ իսկ պզտիկ համբոյր մը:

— Մատիս ծայրէն անգամ չեմ տար:

Յետոյ խօսակցութիւնը կը փոխուէր. երբեմն պէզիկ կը խաղային կամ ընթերցում մը կ՚ընէր Արշակ, որովհետեւ այս կինը աղուոր ընթերցումները կը սիրէր, ու աչքը գոց, բոլորովին ընկողմանած իր աթոռին խորը, անուշ երազի մը մէջ կորսուածի պէս կ՚ունկնդրէր անոր ժամերով:

Կէս գիշերին կը մեկնէր, տխուր ու երջանիկ միանգամայն այս սիրով որ ստուերի մը պէս անշօշափելի էր:

Այս էր երիտասարդին բոլոր կեանքը. անկէ զատ ո եւ է կին չէր զբաղեցուցած զինքը, ու պարահանդէսին մէջ պտըտած պահուն դեռ ԱՅԴ կնոջ պատկերովը լեցուած էր սիրտը, երբ վարդէ տօմինօն, առանց իր յօժարութիւնը առնելու, թեւը կը մտնէր ու տիրաբար կը քաշէր կը տանէր զինքը ուզած կողմը:


Ե


Տօմինօն կը բռնանար:

Ամբողջ մարմինէն` մանիշակի զգլխիչ բուրում մը կը ծաւալէր, չնչին կանխավճար այն ամեն թաքուն հրապոյրներուն զորս այս հսկայ վարդի թերթը կը պահէր իր ծոցին մէջ:

Պզտիկ խուցի մը մէջ նստեր էին քով քովի, ու տօմինօն` վաստակաբեկ կը յենուր իրեն, մինչդեռ վերը` պարասրահը կը գոռար, կը թնդար ցնծութեան թափերով, որպէս թէ քաջալերէր վերէն իրենց վարանող երիտասարդութիւնը: Ջերմութիւնը` անոր թեւին դպած տեղը կ՚աւելնար, այրուցի մը կը փոխուէր հոն, երիտասարդին շնչառութիւնը կը դժուարացնէր, անոր անտարբերութիւնը կը վրդովէր:

Գօնեաքի փոքրիկ բաժակները կը պարպէին մեղմիւ, քամելով վերջին կաթիլը ու չուզելով կարծես բաժակը զատել բերաննուն. ամեն մէկ ումպին` մտածումներ կուգային իրենց միտքը, զորս կուլ կուտային անոր մէջի հեղուկին պէս: Ու երկուքն ալ արբած այս լռին առանձնութենէն, տաքէն, մանիշակի հոտէն, չէին խօսեր` ալ հեղգացած, առջի ընդհարումին իյնալու, կործանելու պատրաստ կաւէ արձաններու նման, կորսնցնելով դիմադրութեան ոյժը:

Վերը` աղմուկը կ՚աւելնար, կը սաստկանար, ոտքերու տրոփիւնը` թատրոնին երկաթէ ձեղունը կը ցնցէր տեղէն, երաժշտութեան ձայները պատերէն կ՚անցնէին, խուլցած, անհասկնալի եղանակներով, որ իրենց ականջին մէջ կը բզզային:

— Դիմակդ վար առ, կ՚ըսէր Արշակ:

— Երբեք:

Մի գուցէ տգեղ ու տարիքոտ կին մը ըլլար որ ամչնար երեսը ցոյց տալու, յուսախաբ չընելու համար զինքը. բայց ամեն ինչ կը հերքէր այս ենթադրութիւնը: Աթոռին մէջ ընկողմանած էր բազկարձակ ու վայելչապանծ, ու հեւքոտ կուրծքէն երկար, խուլ հառաչանք մը դուրս կը թռէր:

Ով էր այս կինը: Երեսը տեսնելու յուսահատ փորձ մը ըրաւ, բռնի վար առնել ուզելով դիմակը:

Տօմինօն ցատքեց ոտքի ելաւ, ուղիղ, գրեթէ սպառնալից.

— Երբեք, հասկցար:

Խրոխտ ու կտրուկ կերպով կը խօսէր միշտ, փոխելով, սքօղելով իր ձայնը. ու տեսնելով որ երիտասարդը կը տառապէր, անուշութեամբ աւելցուց.

— Պիտի զղջաս, գիտեմ որ պիտի զղջաս զիս ճանչնալուդ: Ենթադրէ որ սիրած կինդ եմ ես:

Արդեօք:

Վերը` երաժշտութիւնը, աղմուկը, պարերը կը շարունակէին:


Զ


Այնպէս ենթադրեց. այս քարուկիր, մութ ու գէճ խցիկը հեծեծանքներ լսեց, արցունքներ տեսաւ, բայց մինչեւ վերջը չտեսաւ ԱՅԴ պատրուակին տակ պահուըտող երեսը: Բաժնուեցան, խռոված մարդոց պէս իրարմէ դժգոհ:

Հետեւեալ գիշերը, երբ Արշակ իր բարեկամուհիին սրահէն ներս մտաւ վարանեցաւ. յանկարծ տարակոյս մը ծնաւ ու մեծցաւ իր սրտին մէջ. հետախուզող ակնարկը իր դիմացինին աչքին մէջէն մինչեւ սրտին խորը թափանցեց` կարդալու համար հոն: Արդեօք. շփոթած` կեցաւ պահ մը, մինչդեռ տան տիկինը իր աթոռին մէջ ընկողմանած կը մնար պարտասուն, աչքերը սեւեռած միշտ վառարանէն ցայտող բոցին, որուն նշոյլները կերպասներուն վրայ կը խաղային. կրակը ու լոյսը ԱՅԴ վառարանին խորէն կուգային տաքցնել ու զբօսցնել զինքը, ու փոյթ չէր ընէր թէ ուրկէ էին անոր մէջ խանձող, տոչորող փայտերը: Արշակ չհամարձակեցաւ ուղղակի հարցում մը ընել, բայց սովորական պէզիկի խաղին ատեն, մանիշակի հոտ մը առաւ ծանր, խնկաբոյր, առջի գիշերուան պէս ու չկրցաւ ինքզինքը զսպել:

Արդեօք:

— Ինչպէս ատեն անցուցիր երէկ գիշեր, տիկին:

— Միս մինակ, դուն ալ մոռցար զիս:

— Եթէ գիտնայիր... պարահանդէսին մէջ մէկը կար, որ այնքան կը նմանէր քեզի:

— Իրավ:

— Մինչեւ վերջը անոր հետն էի:

— Զիս կարծելով, այնպէս չէ, բայց երեսը տեսար անշուշտ:

— Ոչ, չկրցայ տեսնել, եւ այս վայրկեանիս իսկ կը կարծեմ, որ դուն էիր թերեւս:

Տիկինը խնդաց սիրուն քահքահով մը: Յետոյ.

— Այսպէս էք դուք` էրիկ մարդիկ ամենքդ ալ, ըսաւ, դիմակի կտոր մը եւ ահա սիրածնիդ ու չսիրածնիդ զանազանելու անկարող կ՚ըլլաք. դիմակ մը ու անոր մէջ ամեն դէմքերը կը տեսնէք. բայց կիները այնպէս չեն. ամեն ծպտումի տակ միշտ կը ճանչնան իրենց սիրած անձը, որովհետեւ սիրտով կը սիրեն անոնք, մինչդեռ դուք աչքով կը սիրէք միայն, եւ աչքը խաբելէ դիւրին բան չկայ:

Խոստովանութիւն մըն էր այս թէ հերքում մը:


ԺԱՄԻՆ ԲԱԿԸ


Ա


Նոր ճեղքուած էր լոյսը, երբոր տէրտէրը ճամբայ ինկաւ ժամ երթալու համար. ոչ ոք կար փողոցներուն մէջ ու համատարած լռութիւնը, որ հազիւ փարատուող գիշերէն կուգար, քահանային ոտնաձայնը հատիկ հատիկ կը լսեցնէր:

Զառիվեր մը կ՚ելլէր, վասն զի ժամը, ամուր ու ցած շէնք մը որ հոսկէ կը տեսնուէր, վերը` գեղին բարձունքին վրայ էր: Հեւալով կը քալէր հովանոցի մը կթռնելով, սեւ թիպէթէ ու քիչ մը գոյնը կորսնցուցած աղքատի հովանոց` որ գաւազանի տեղ կը ծառայէր:

Երեսուն տարիէ ի վեր միեւնոյն համաչափ քայլերով կ՚ելլէր այս փողոցէն ի վեր, այն ճշդութեամբ, որով արեւը կը ծագէր, իր սիրական ժամը` իր Աստուծուն քովը փութալու համար:

Երբոր դուռը հասաւ, վայրկեան մը կեցաւ լիաթոք շունչ մը առնելու համար ու նայուածքը շուրջը պտըտցուց անգամ մը:

Իր աչքին առջեւ պարզուող այս յուլիսի առտուն շլացուց զինքը:

Վոսփորը կ՚երեւար, կ՚ընդհատուէր յանկարծ, նորէն կ՚սկսէր, կը դառնար, կը գալարէր, տիտանեան օձի մը պէս, երկու դիէն բարձրացող բլուրներուն մէջ:

Արեւին ձգած լուսաւոր շաւիղը անհամար ադամանդներու սփռում մըն էր հոն, աւելի մութցնելով կարծես ծովին թաւիշի կապոյտը:

Ծովեզերքին մօտ` այն կողմէն ուրկէ կը նայէր քահանան` այս ադամանդները մէկ մէկ կը զանազանուէին, այնքան մեծ էին. երթալով հետզհետէ կը պզտիկնային` բայց աւելի մերձենալով իրարու: Եւ աւելի հեռուն` փոսրտուք մըն էր այլեւս, լուսաճաճանչ փոշիներու տարածութիւն մը որ միապաղաղ մակարդակ մը կը ձեւացնէր, դիւթական փողփողումի մէջ անշարժացած:

Ծովին մէջտեղը այս հիւլէները կ՚երերտկային շարունակ, ձեւերնին, դիրքերնին, լոյսերնին կը փոխէին, իրարու առջեւ կը վազէին, իրարմէ խոյս կուտային անհնարին ու խօլական ոստումներով, արշաւներով, յամեցումներով, այս կապոյտ անջրպետին վրայ ակնախտիղ պար մը շինելով:

Ցամաքին վրայ առաւօտը ոչ նուազ հիացուցիչ էր. լեռները իրենց դալարիքը ու նոր հերկուած հողերին կարմիր ուռեցքները քովէ քով կարգով կը տարածէին: Անդին` ածուներու անդաստաններն էին զուգահեռական գիծերու անհատնում շարքերով, ու աւելի հեռուն, հորիզոնին վրայ, ծառերու հոծ խումբ մը, կանանչներու ամեն վառ երանգները մէկտեղ բերած, այն կանանչէն, որ դեղինին կը մօտենայ, մինչեւ այն, որ սեւին հետ կը շփոթուի: Այս կանանչութեան վրայ մերթ պզտիկ սարսուռ մը կը վազէր, ու իսկոյն կանանչ ու յամր կոհակներու ծփացում մը կը տեսնուէր:

Գետինը, խոտերուն վրայ, գիշերուընէ մնացած ցօղը կը շոգիանար արեւին ջերմութենէն:

Ձան ձուն ու շարժում չկար գեղին մէջ: Բիւրեղի յստակութեան մը եւ չեմ գիտեր ինչ տեսակ սպասումի մէջ էր կարծես իր բոլորտիքը:

Յետոյ ճերմակ ամպերու ծուէններ երկինքին լուրթ բեհեզին վրայ երեւցան. թեթեւ հով մը ելաւ: Քանի մը եզներ քնաշրջիկի քալուածքով մը անցան. կաթնավաճառ մը իր պղինձէ ամաններուն աղմուկովը լռութիւնը վրդովեց:

Եկեղեցին կէս խաւարի մէջ էր` պատուհանին երկաթ փեղկերը բացուած չըլլալուն. երբոր աւագերէցը ներս մտաւ, պահարանին մէջ շուրջառ մը ձգեց ուսին վրայ, խալփախը սեւ գտակի մը հետ փոխեց ու խորանին առջեւ կանգ առաւ: Իսկոյն արծաթ թագը գլուխը դրած Աստուածածին մը իր հինցած ոսկեզօծ շրջանակէն նայուածքը իրեն ուղղեց. ապաքէն այս եկեղեցւոյն մէջ դրուելէն ի վեր ամեն եկողին կը նայէր ան միեւնոյն անստոյգ ու անվրդով նայուածքովը: Քահանան երեսը խաչակնքեց։

— Յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ...

Թաւ ձայնը թնդաց այս պարապութեան մէջ ու արձագանգը կրկնեց.

— Եւ Հոգւոյն Սրբոյ...

Լուսարարը փեղկերը բանալու եկաւ ու յարուցած աղմուկը եկեղեցւոյն անդորրութիւնը խանգարեց:


Բ


Տէր Աբրահամ այն հազուագիւտ ծերունիներէն էր որոնք իրենց կենդանութենէն` մարդկային կապերը թօթափելով` կանխահաս մուտքով մը բարձրագոյն աշխարհի մը մէջ կը թեւակոխեն, ուրկէ կիրքերը ու ակնկալութիւնները վտարուած են ի սպառ: Տեսակ մը անդրիացում է ասիկա:

Մահուան մերձաւորութիւնը այս հրաշքը կը գործէ շատերու վրայ. հրաշք որ կեանքի վերադարձին իսկոյն կ՚աներեւութանայ:

Տէր Աբրահամ մեծ իմացականութիւն մը չունէր, բայց իր յիշողութիւնը կարծես նոր աւիւնով, եւ այն համեմատութեամբ որով իր միւս զգայարանքը տկարացեր էին, զօրացած կը թուէր` մարելու մօտ կանթեղի մը վերջին ցոլքին պէս:

Իր երիտասարդութիւնը ու պատանութիւնը լեցնող էն կարեւոր եղելութիւններուն յստակ վերյուշումը ունէր, որ կարծես իր հիմակուան կեանքին պարապութիւնը մոռցնելու կը ծառայէր այս պահուն:

Նախ` իր համեստ դաստիարակի սկզբնաւորութիւնը, սկզբնաւորութիւն որ վերջ մըն է եղեր միանգամայն, վասն զի երբեք ԱՅԴ համեստութենէն թիզ մը վեր չէր կրցած ելլել, հազիւ ձեռքը մինչեւ բերանը հասցնելով. նոյն իսկ հիմա, որ քսան տարուան աւագերէց մըն է ահաւասիկ:

Շատ լաւ կը յիշէր այն ատենի աղաները, ամիրաներ ամենքն ալ, մեծ մասը սարաֆներ, ոչ ուսեալ հարկաւ, ոչ ալ կրթեալ մինչեւ անգամ, որոնց դիմացը բէշը բէշին բերելու ստիպուած էր, ամեն վայրկեան: Բայց ատոր քով յատկութիւններ որոնք վճռապէս պատկառանք կ՚ազդէին եւ նժարը դէպի համակրութեան կողմը կ՚իջեցնէին:

Անոնցմէ մէկուն մանաւանդ` Սեղբոսեան Մկրտիչ աղային, որ ճիշդ ԱՅԴ եկեղեցին կառուցած էր իր ծախքովը` դէմքը աչքին առջեւն էր, նիհար, բարձրահասակ, երերացող քալուածքով մարդ մը, որ սրտմտութեան մը վայրկեանին դպրոցէն վռնտեր էր զինքը:

Պետրոս Պատուելին, այս էր իր աշխարհականի անունը, տուն դարձեր էր այն իրիկուն, ամօթէն ու դողէն գունատած: Ի զուր իր հէք կինը, իր զաւակները միացեր էին մխիթարելու համար զինքը ու չզգացնելու աղէտին մեծութիւնը: Հազիւ ամիս մը կար աւագ օրերուն, ու հեռուէն գալուստը զատկական տօնին` հիմա այրացաւեր այս ընտանիքին վրայ ահաւոր ու սպառնացող խոցոտումի մը պէս կը թուէր իր աչքին, ու չքաւորութեան դատապարտուած իր գոյութեան բոլոր դառնութիւնները երեւան հանելու յատուկ դիտաւորութեամբ պատրաստուած փորձութիւն մը:

Յաջորդ օրը դպրոց չկար. պզտիկ լաճերու անտանելի խաժամուժը իր գլուխը չցաւցուց այլեւս, բայց աղմուկին վարժութիւնը ունէր ու զրկանք մը եղաւ ասիկա իրեն: Յետոյ ապրուստի ուրիշ միջոց մը գտնելէն յուսահատեցաւ:

Աւագ շաբթուն քանի մը բարեկամներ եկան գտան զինքը. իր վիճակը հարցուցին. մէկը` խորհուրդ մը յղացաւ. թէ որ պատուելին խոնարհ, շատ խոնարհ լեզուով մը խնդրագիր մը ուղղէր աղային, կամ ինքը անձամբ անոր տունը երթար գործած պակասութեանց ներում խնդրելու:

Իսկոյն համոզուեցաւ ասոր ու գիշերը լուսցուց գրելով. սրբագրեց ու աւրեց իր աղերսագիրը: Առտուն նորէն չհաւնեցաւ իր ոճին. ոչ, գթութիւն հրաւիրելու համար պէտք եղած բառերը գտած չէր. ու թէ որ մերժումի մը ենթարկուէր, երեւակայեցէք անգամ մը, փճացում` իրեն եւ իրեններուն. գրաւը` որ իր գրչին ծայրին կապուած էր` ապշեցուցիչ համեմատութիւններ կ՚առնէր:

Նուազ տենդոտ ժամուան մը յետաձգեց այս անիծած թուղթին գրութիւնը: Յանկարծ իրարանցում մը ելաւ տանը մէջ, կինը, տղաքը դուռը վազեր էին: Աղան ինքն էր որ սանդուխներէն վեր կ՚ելլէր իր սովորական ծանր ու երերացող քալուածքովը. պատուելին վազեց, դիմաւորեց. հաւտար թէ չհաւտար տեսածին. ինչ դիտաւորութեամբ եկած էր: Աղան հարցնելու ատեն չթողուց, քաշեց համբուրեց ու ճակտին տարաւ հէք դաստիարակին վտիտ ու դողդոջուն ձեռքը.

— Պատուելի, ներէ գործած յանցանքիս, ըսաւ մեղմ ձայնով. ասանկ բեռ մը սրտիս վրայ` ասանկ օրերու մէջ չուզեցի պահել, շատ կ՚աղաչեմ, որ ներես ինծի. որոշեցի որ ես քու ոտքդ գամ:

Պատուելին հազիւ կրցաւ ըսել.

— Ես խոնարհ ծառանիդ եմ միշտ. պակասութիւնը իմս էր:

— Այս ժամեն դպրոցը քուկդ է նորէն. գրագիրս քեզի հազար ղրուշ պիտի բերէ, որ զատկական ծախքերդ հոգաս. բայց կ՚աղաչեմ որ սրտիդ մէջ ինծի դէմ ոխ չպահես. հրաման տուր որ երթամ հաղորդուիմ:

Ոխ չպահել, հրաման տալ, ինքը որ պարզապէս աղային ոտքը ձեռքը համբուրելու անդիմադրելի փորձութիւնը ունէր միայն:

Երբոր Սեղբոսեան Մկրտիչ աղան մեռաւ, ինքը քահանայ ձեռնադրուած էր արդէն:

Շատ ասանկ մանրավէպեր զորս կրկին եւ կրկին կը պատմէր յարմար առիթներու մէջ, իրեն յատուկ զուարթ ոճով մը: Գեղացիները բոլորն ալ գիտէին Մկրտիչ ամիրային պատուելիին մինչեւ ոտքը գալը եւ ձեռքը պագնելը:




Գ


Թաղական Խորհուրդին մէջ կարեւոր նիստ կար այն կիրակի առտուն. թաղականները ամենքը ներկայ էին: Ցած ձայնով կատարուած կարծիքի փոխանակութեան մը մէջ Ատենապետը մէկ-երկու չըսաւ. առաջարկութիւնը ընդունելու կողմը եղաւ:

— Ես անկեղծ կերպով իմ կարծիքս զուրցեմ... ես ժամը թաղելու կողմն եմ. ասանկ ատեն մը հարիւր յիսուն ոսկին կարեւոր գումար մըն է. զանգակատունը փլչելու վրայ է. ուրիշ շատ մըն ալ նորոգութիւններ կան. այո, գումար մըն է, անկեղծութեամբ ըսեմ:

Միշտ անկեղծութեամբ կը խօսէր այս մարդը. իր թաղականի ու հաշուի մարդու կրկին խղճմտանքը հաշտ էին իրարու հետ. իրօք այս աղքատ ժամուն համար հարիւր յիսուն ոսկին շատ մը օգուտներ պիտի ընծայէր. միւս կողմէն տարտամ ու խուլ բան մը իր ներսիդիէն կ՚ըսէր որ ինքն ալ իր կարգին օր մը պզտիկ գումարով մը ժամու մը մէջ պիտի կրնար թաղուիլ. ինչու չէ. մեծ ճարտարարուեստը ամեն բան արժանացուցած էր այս դարուն մէջ. եկեղեցին ալ պատուոյ եւ անմահութեան գիները իջեցնելու էր:

Մեռելին տէրերը Խորհրդարանին մէջ պատուոյ տեղը բազմեր էին: Թաղական մը ննջեցեալին ժամու մէջ թաղուելուն դէմ առարկութիւն ըրաւ. ասիկա փորձ խանութպանի հնարք մըն էր. միտքը յիսուն ոսկի մը եւել փրցնել էր միայն:

— Շիտակը ես ձեզի համակարծիք չեմ, Ատենապետ էֆէնտի. հանգուցեալը, Աստուած լուսաւորէ հոգին, աղէկ մարդ էր. մեռնող մարդուն վրայ գէշ չզուրցուիր. բայց շատ թշնամիներ ունէր. թէ որ զինքը եկեղեցւոյն մէջ թաղենք, զմեզ իրաւամբ պիտի քննադատեն. տուած դրամն ալ շատ չնչին է. չարժեր:

Ատենադպիրը որ հաշտութեան կողմն էր միշտ, միջամտեց.

— Հարիւր ոսկի եւս տան եւ ամեն բան լմննայ. ես պատասխանատուութիւնը վրաս կ՚առնեմ:

Կարծես ուսերը կը ծռէին այս բեռին ծանրութեանը ներքեւ:

Ան ատեն բուն սակարկութիւնը սկսաւ ալ. թեր ու դէմ ամեն փաստերը, առարկութիւնները մէջտեղ հանուեցան. մեռելին տէրերն ալ բոլորովին անմիտ չէին, բաղդատութիւններ, հաշիւներ կ՚ընէին, երեքի կանոնի վրայ հիմնուելով:

— Ինչ տուաւ Նիկողոս էֆէնտին Մայր Եկեղեցւոյ մէջ թաղուելու համար. եթէ Մայր Եկեղեցւոյ մէջ թաղուելու համար հինգ հարիւր ոսկի տրուի, այս ձեր մոռցուած մատուռին ինչ կ՚իյնայ. յիսուն ոսկին ալ շատ է:

Բայց թաղականները եկեղեցւոյ շահը դիւրաւ լքող չէին. ուրիշ զէնքերու դիմեցին իսկոյն: Հանգուցեալին կեանքն ալ` խօսքը մէջերնին` շատ մաքուր չէր. ու պատմութիւնները` անպատուուած ու վռնտուած կոյսերու, ընդունուած եւ չվերադարձուած աւանդներու, սուտ երդումներու` դուրս թափուեցան: Ահագին դէզ մը կը բարձրանար հիմակ ու հազար տեսակ խարդախութիւններու աշտարակ մը կ՚սպառնար մինչեւ երկինքը հասնիլ:

Վէճը դառնացեր էր. յանուն կրօնքի ու բարոյականի պայքարը կը մղուէր, ու մեռելին տէրերը յայտնի կերպով կ՚ընկճուէին:

Ու Խորհրդարանին մէջ, այս ութը-տասը մարդիկը հաւաքուած` մարդկութեան էն նուիրական սկզբունքները կ՚առնէին կը ծախէին, իրենց պահանջումներուն կը պատշաճեցնէին:

Մեռելին ազգականները, դրսեցի բոլորն ալ, ինչ ըսելիքնին չէին գիտեր, բայց նորէն պարտուելնին չխոստովանեցան:

— Մենք ալ ննջեցեալը Պալըգլը կը տանինք:

Ատենապետը դողաց. ասանկ յաճախորդ մը տասը տարին մէյ մը չիյնար:

— Կ՚ուզէք որ անկեղծութեամբ խօսիմ, գումարը աւելցնելու էք:

Իր սրտին խորէն հարիւր յիսուն ոսկին անգամ շատ կը գտնէր. մտածեցէք որ օրին մէկը կարգը իր թաղումին պիտի գար ու հիմակուց սակագինը տոկալիք սահմանի մը մէջ պահել կը բաղձար:

Ատենադպիրը իր հաշտարարի դերը նոր զիջողութեամբ մը վերսկսաւ.

— Թող յիսուն ոսկի աւելի տան եւ խնդիրը փակուի:

— Երկու հարիւր ոսկի:

— Կ՚ընդունինք, բայց ֆրանսական ոսկի պիտի տանք. դուք ալ մի պնդէք. ժամանակ չկորսնցնենք. դեռ շատ մը ուրիշ կարգադրութիւններ ունինք. մահազդները անգամ չենք տպեր:

Թաղականները խորհեցան, որ թելը պիտի փըրթէր. ճշդեցին սակայն, թիւրիմացութիւն չըլլալու համար, որ յուղարկաւորութեան ծախքը այս գումարին մէջ չէր:

Պզտիկ դժուարութիւն մը որ դիւրաւ հարթուեցաւ` բակին մէջ գերեզմանին տեղը որոշելու առթիւ ծագեցաւ. եկեղեցւոյն դրան քով չէր ըլլար. աջ կողմի պատուհանին ու պատին մէջտեղը առաջարկուեցաւ. բայց ԱՅԴ տեղը աչքի առջեւ չէր. Խորհրդարանին ձախ կողմին վրայ յարմարեցան: Չնչին կէտ մը մնացեր էր, զոր ննջեցեալին տէրերը հարկ սեպեցին յիշեցնել եւ զոր թաղականները իբրեւ անվիճելի իրաւունք մը ճանչցան անմիջապէս: Նորոգուելիք զանգակատան ճակատը հանգուցեալին անունը պիտի նշանակուէր վայելուչ յիշատակութեամբ մը:

Երբոր աւագերէցը ներս մտաւ, համաձայնութիւնը կատարեալ էր արդէն:




Դ


Տասը յարկ շէնքի մը բոլոր բարձրութենէն վար իյնող մէկը այնչափ տակնուվրայ չպիտի ըլլար որչափ Տէր Աբրահամ եղաւ այս որոշումը իմանալուն:

Հռչակաւոր աւազակը եկեղեցւոյ գրկին մէջ տեղաւորուած, դաշոյն մը մխուածի պէս:

Չէր բաւեր կենդանութեանը մարդոց միշտ տրամադրելի յարգանքները ու պատիւները գնելը դրամով եւ այնքան աւելի անձկութեամբ որքան անարժան էր անոնց: Մահուընէն ետքն ալ այս կողոպտուած փառաբանութիւններուն մշտնջենաւորումը ու նուիրագործումը Աստուծմէ ծախու կ՚առնէր:

Երբոր ազգականները գացին, քահանան թաղականներուն հետ խօսելու ատեն գտաւ:

— Կ՚աղաչեմ, էֆէնտիներ, այս բանը մի ընէք, մեր Ս. Եկեղեցին մի պղծէք:

Հեզ ու աղաչաւոր ձայնով կ՚ընէր իր խնդիրքը:

Իրեն համար եկեղեցին` ո եւ է շէնք մը չէր քարով ու կիրով շինուած. եթէ լեզու բերան չունէր, հոգի ու սիրտ մը կը կրէր միշտ. իր ծոցը նուիրական էր ու մուտքը հոն` անոնց միայն վերապահուած, որ անոր կսկիծները ու սուգերը կ՚զգան: Ինչ կը փնտռէր այս ննջեցեալը այդտեղ եւ ինչ կը հասկնար ատկէ. ասկէ աւելի մեծ լլկում մը իր վճիտ ու նրբութեանց անգիտակ խղճմտանքին առջեւ չէր կրնար պատկերանալ:

— Ինչ ծառայութիւն ըրած է այս մարդը մեր եկեղեցւոյն. քիչ մը դրամ առաջարկուած է. բայց այս դրամը տուողը անգամ ինքը չէ. ժառանգորդներն են, որ ստակ մը տալով իրենց ննջեցեալը հոս թաղել կը պահանջեն: Արժանիքի խնդիր մը կայ հոս. գոնէ իր անհատական կեանքը անբասիր ըլլար. ինծի չիյնար վճիռ արձակել։ Աստուած է դատաւորը. բայց վերջապէս մաքուր անուն մը չէ ձգած այս մարդը. ինչ կ՚ըսէք, էֆէնտիներ:

Ինչ ըսէին: Աւագերէցը անիրաւ չէր բոլորովին. բայց եկեղեցին միայն աղօթքով չապրիր. շէնքը նորոգութեան կարօտ էր եւ զանգակատունը փլչելու վրայ էր:

Մեծ փաստն էր ասիկա:

Տէր Աբրահամ չյուսահատեցաւ. եկեղեցին իրն էր... մինչեւ յետին շունչը պիտի պաշտպանէր զայն: Սեւ թիպէթէ հովանոցը ձեռքը նաւամատոյց իջաւ ու շոգենաւ նստաւ քարոզիչ եպիսկոպոսին քով երթալու համար:

Սրբազանը Գուզկունճուգ գացեր էր քանի մը օր, իր քրոջը տունը: Ուսեալ եկեղեցական մըն էր, փորձառութիւնով լեցուն, համոզուած որ միմիայն աւետարանական ճշմարտութիւններով չի շարժիր աշխարհ: Իր կեանքն անգամ ասոր ապացոյցն էր. տարիներ գաւառները թափառելէ վերջը իր հօտին ետեւէն, խանգարուած առողջութիւնը կազդուրելու համար Պոլիս եկեր անկիւն մը նետուեր էր ահաւասիկ. ու պարտասումը կ՚զգար` հիմա որ հանգստութեան մէջ էր այլեւս: Իր երիտասարդ վարդապետի օրերէն մնացած ակնկալութիւնները ու թռիչները փճացեր էին, ու կեանքի շփումէն` իր բոլոր մտաւորական զարգացումը սկեպտիկ փիլիսոփայութեան մը վերածուած էր, խաւը թափած հագուստի մը պէս:

Փոքրիկ սենեակին մէջ Հաւատքն ու Թերահաւատութիւնը դէմ առ դէմ կը ճակատէին այս վայրկեանիս:

— Բոլոր ըսածներդ կը հասկնամ, Տէր Աբրահամ, բոլոր հոգուովս կը հասկնամ ըսածներդ. բայց մտածենք միասին անգամ մը. այս մարդը կապակցութիւն ունի մեր շատ մը հարուստներուն հետ. զինքը վտարելը` ամենուն դէմ թշնամական փորձի մը պէս մեկնութիւններու տեղի պիտի տայ. այս կէտն ալ աչքի առջեւէն չհեռացնենք:

Ու տեսնելով որ աւագերէցը անդրդուելի կը մնայ`

— Ասով նպատակս նորէն մեր Ս. Եկեղեցւոյն ծառայել է. արդէն ամենքը անտարբեր են եկեղեցականութեան հանդէպ. քիչ մը վերջը յայտնի հակառակութեան պիտի դառնան. ու երբ եկեղեցականութիւնը փճանայ` կրնայ Եկեղեցին կանգուն մնալ:

— Եկեղեցին հաւատացեալներով միայն կանգուն կրնայ մնալ. թէ որ հաւատացեալները պակսին, արդէն իսկ Եկեղեցին ինկած կ՚ըլլայ:

— ԱՅԴ ըսածդ աստուածաբանութիւն է, բայց իրողութիւնը տարբեր է. կրօնական համոզումները տագնապալից վիճակ մը ունին այս դարուս մէջ. զանոնք շատ առաջ վարելը նոր վրդովումներու տեղի կրնայ տալ. խուսափինք ասկէ, Տէր Աբրահամ, խուսափինք: Պատմութիւնը կը յայտնէ, որ ամեն հասարակութեան մէջ դասակարգի զանազանութիւններ միշտ գոյութիւն ունեցած են եւ ասկէ վերջն ալ պիտի մնան: Մեր հասարակութեան մէջ ունեւորը զատ դասակարգ մը կազմած է եւ պիտի կազմէ, այն ալ մեր հօտին մէկ մասն է, եւ էն կարեւոր մասը, զայն ալ սիրաշահինք, ինչ կ՚ըսես:

Դադարէ մը վերջ ուր Սրբազանը իր խահուէն խմեց լմնցուց`

— Նորէն Եկեղեցւոյ սրբութիւնը պիտի առարկես, ննջեցեալին ալ ծանօթ կեանքը պիտի յիշեցնես հարկաւ. բայց գերեզմանատունն ալ եկեղեցւոյ մաս չէ միթէ. երբ մէկը անարժան է ժամուն բակին մէջ թաղուելու, պէտք է ուրեմն գերեզմանատունէն ալ մերժել զինքը. կը տեսնես թէ ուր կը յանգի քու պահանջումդ` եթէ տրամաբանենք:

Ու տրամաբանեց այսպէս, իր շուրջը մեծ վէճ մը, աղմուկ մը չյարուցանելու գաղափարէն մղուած քիչ մը, ու քիչ մըն ալ իր դրական մարդու հայեացքովը տարբերութիւն մը չգտնելով ժամին բակին եւ գերեզմանատան հողին մէջ:

Եւ գաւառական կեանքէն քաղուած պզտիկ պատմութիւններով համեմեց իր տեսութիւնները, միշտ անհամաձայնութեան դուռ չբանալու յայտնի ճիգով:

Աւագերէցը սանդուխներուն կէսը իջած էր ու Սրբազանին ձայնը դեռ ետեւէն կու գար.

— Սիրաշահինք:


Ե


Թաղեցին մարդը շքեղ թաղումով: Հապճեպով նորոգուած զանգակատունին ճակատը անոր անունը սրտառուչ տողերով արձանագրուեցաւ, զոր մտնողը դուռնէն ներս իսկոյն կը տեսնէ. «Նորոգուեցաւ զանգակատունս արդեամբ բարերար... »:

Մարմարէ զանգուած մը այս մարդը ծածկող փոսին վրայ կը բարձրանայ, իր պաղ ցոլացումը պտըտցնելով պզտիկ շրջափակին մէջ ու բարեպաշտներուն ուշադրութիւնը հայցելով կարծես:

Տարին մէյ մըն ալ հոգեհանգիստի պաշտօն կը մատուցուի մեծ հանդիսաւորութեամբ: ԱՅԴ օրը տօնի օրուան պէս բան մը կ՚ըլլայ. ազգականները կուգան նորէն, ամենքն ալ տիրոջ ձեւերով ու աղքատներուն հաց ու դրամ բաշխել կուտան. եւ յաջորդ առտուն կանուխ լրագիրները կը հաղորդեն մանրամասնութիւնները, փղձկելով այս մարդոց մեծվայելուչ բարեպաշտութեան վրայ:

Միայն Տէր Աբրահամ կը պահէ իր շուարումը. քիչ մը աւելի ուսերը կքած, քիչ մը աւելի յամր քայլերով կը քալէ փողոցը, աւելի ոյժով կռթնած իր մշտնջենական հովանոցին` կարծես գլուխը վեր չառնելու ու մարդոց երեսը չնայելու մտադրութեամբ: Ուշ կուգայ առտուները եկեղեցին ու այնպէս մը կ՚ընէ, որ չտեսնէ ամբարտաւան քարէ շիրիմը, որ կը խրոխտայ եւ զանգակատունին ճակատը փալփլող ոսկի տառերը:



Քիչ ետքը անանուն հիւանդութիւն մը, որ հիւծում մըն էր աւելի քան թէ մարմնաւոր ախտ մը, անկողին ձգեց զինքը:

Աւագերէցը մինչեւ իր վերջին ժամը ալ եկեղեցին ոտք չկոխեց:

Ասիկա իր ցաւը ու սփոփանքը եղաւ միանգամայն:




ՃՕԿՕ


Ա


Ճօկօ. ինչու համար Ճօկօ. իմ անունս Սարգիս Ուղուրլեան է. կարելի չէ ինծի, որքան ալ մեծ ըլլայ ձեզի հաճելի ըլլալու փափաքս, ԱՅԴ անունը ձգել. հօրս, Կարապետ Ուղուրլեանի, հարուստ վաճառականին զաւակն եմ եւ չեմ կրնար վերջին պահուն անոր զաւակը ըլլալէ դադրիլ. մանաւանդ թէ մեծ ժառանգութեան մը ակնկալութիւնը ունիմ:

«Ինչ պէտք ունիք այդպէս ուշադիր նայելու երեսս եւ զիս շիկնեցնելու. այո, շիկնեցնելու, վասն զի ԱՅԴ գեղեցիկ կապոյտ աչքերուն առջեւ անսովոր ջերմութիւն մը կ՚զգամ այտերուս վրայ, մի խնդաք, կ՚աղաչեմ. շատ ծաղրելի եմ արդեօք ձեր աչքին: Ճօկօ, դարձեալ»:

— Միշտ, ըսաւ աղջիկը, ժպտելով:

— Կ՚երեւայ թէ կատակը կը սիրէք. ձեզ նեղացնել չեմ ուզեր, դրեք ինչ անուն որ կ՚ուզէք ինծի. կը բաւէ որ ԱՅԴ անուշ նայուածքնիդ չհեռացնէք ինձմէ։

— Ճօկօն, Ճօկօն է, կ՚ըսէր աղջիկը, ինքնիրեն խօսելով:




Բ


Ճերմկոտիկ, վարդի թերթին վրայ փակած շուշանի մը ճերմկութեամբ, նրբահասակ աղջիկ մըն էր. մազերը իրենց անսովոր ու ծայրայեղ դեղինի մը սաստկութեանը մէջ, գլխուն վրայ ամփոփուած, ինքն իր վրայ գալարուած ոսկեձոյլ օձի մը մորթին շլացումը կուտային. ԱՅԴ ոսկիի դեղինը կը շարունակուէր դէմքին վրայ, կը ցանցնուէր հոն ալ:

Աչքին կապոյտը այն կապոյտն էր, որ անուն չունի, հալած, մարած լրջութիւն մը խորունկ, թափանցիկ ու վճիտ խաւերով: Նիհար, նրբաւարտ մատներէն, որ դաշնակի ձայնաշարին իշխելու կոչումը կը յայտնէին, դաստակը մսոտ` հետզհետէ գիրնալով լեցուն ու հիանալի գիծով մը ուսին կը միանար:

Մօտայի ծովեզերքին վրայ չորցած տերեւներէ ու գօսացած ոստերէ ձեւացած հովանիի մը տակ հաւաքուած աղջիկներէն մէկն էր աս, որոնց մէջէն ծանօթ մը կանչեր էր Սարգիս Ուղուրլեանը, երբ կ՚անցնէր քովերնուն:

ԱՅԴ կատակասէրներէն` ամենէն լրջախոհը կը թուէր այս գեղուհին, որ զինքը կը դիտէր հիմա, իբրեւ թէ մտացածին բաղդատութիւն մը ընէր իրեն ու բացակայ մէկու մը մէջ, ու յանկարծ գոչեր էր երեսն ի վեր, համարձակ, առանց քաշուելու առաջին տեսակցութեան պարտք դրած զգուշութենէն.

— Ահ, Ճօկօն է, Ճօկօն է, կ՚ըսեմ ձեզի:

Միւսները համակարծիք կը թուէին իրեն. այո, ճիշդ ան էր. ինչպէս խորհած չէին մինչեւ հիմա. թէ որ միտքերնին գար, շատոնց Սարգիսը ճանչցուցած պիտի ըլլային իրենց բարեկամուհիին:

Գարեջուրի գաւաթներուն շուրջը կը խօսէին այսպէս, խնդալով այս գիւտին վրայ, թող չտալով որ երիտասարդը հեռանայ.

— Կեցիր, Ճօկօ:


Գ


— Չէք գիտեր որքան կը սիրեմ ձեզի հետ տեսնուիլ, կ՚ըսէր աղջիկը, երբ օր մը նորէն պատահեցան իրարու. ինչու չէք անցնիր երբեմն մեր տանը առջեւէն. եթէ պատեհութիւն չունիմ խօսելու հետերնիդ, գոնէ հեռուէն տեսնեմ ձեզ: Գիտեմ, ճամբանիդ պիտի երկարի քիչ մը, բայց չէք ուզեր հաճոյք մը պատճառել ինծի, զիս երջանիկ ընել գրեթէ:

Սարգիս Ուղուրլեան կը շուարէր. իրաւ. ուրկէ կուգար իրեն այս անակնունելի համակրութիւնը, ինքը` կեանքը տալու պատրաստ էր այս աղջիկին, եւ ան էր ահա որ իրմէ առաջ, մէկդի ընելով Պայմանադրական վեհերոտութեան մը կանոնները, սիրտը կը բանար, միամիտ պարզութեամբ, ատեն չձգելով իրեն յայտնելու թէ ինքն ալ խենթենալու չափ կը սիրէր այս աղջիկը:

ԱՅԴ օրը անճառ երանութեան օր մը եղաւ երկուքին համար ալ: Բաժնուեցան, ակամայ, նորէն իրար գտնելու առաջադրութեամբ:

Զմայլած կ՚երթար երիտասարդը, չհաւատալով դեռ լսածին ու տեսածին, յուշիկ քայլերով կ՚երթար, խիստ շարժում մը չընելու երկիւղով, վախնալով որ վաղանցիկ երազի դիւթական շէնքը յանկարծ չքայքայի:




Դ


Այս աղջիկը ալ մտքի սեւեռում մը եղաւ իրեն. նորամուտ եւ անհրաժեշտ պայման մը իր գոյութեան մէջ. մինակը լուծեց ու վերլուծեց այս անակնկալ պարգեւը, այս մտերիմ ու բարի սիրտը որ իրեն անձնատուր կ՚ըլլար: Ոչ, տեղ մը չէր գտած այն տրտում ու քաղցր նայուածքը որ իրեն կ՚ուղղուէր ամեն հեղ, երբ մօտը ըլլար այս աղջկան, որ զինքը լուռ պաշտումի մը ակնածոտ գուրգուրանքովը կը շրջապատէր: Ինքը որ ուրիշ ամեն տեղ ձեռներէց ու զբօսասէր մէկն էր, կը խռովէր այս աղջկան մտածած պահուն. անոր ոսկեգիսակ ու ծանրակիր մազերուն արձակած շողերէն կը շլանար. մինչեւ ԱՅԴ ժամուն մարդու չէր հարցներ աղջկան մը հետ խօսելու կերպը. եւ ահա իր համարձակութիւնը կը կորսնցնէր հոս:

Այս սէրը, տարօրինակ եղանակով մը սկսած, տանջանք մը կ՚ըլլար, կը չարչարէր զինքը. կը տառապէր, առանց պատճառը գիտնալու. մինչդեռ աղջիկը աւելի կը մօտենար իրեն, հեշտաբոց շունչովը, որ տաք ու վրդովիչ հովի մը պէս կը զարնէր երեսին ու քծնելով կ՚ըսէր.

— Չխօսիս, Ճօկօ:

Իրաւ. ինչու չէր խօսեր. ինչու յուսահատ մարդու ձեւը կ՚առնէր, երբ ամեն ազատութիւն կը տրուէր. եւ ինքզինքը քաջալերելու համար Սարգիս մտքէն կը կրկնէր անոր բառը.

— Չխօսիս:


Ե


Իցիւ թէ չխօսէր:

— Ոչ, ըսաւ աղջիկը, — մի ըսէք որ կը սիրէք զիս, անխառն ուրախութիւն մը ձգեցէք ինծի. կը խոստովանիմ, որ յիմար, անկարելի բան մըն է այն երազը, որ ձեր շնորհիւը զիս երջանիկ ըրաւ. բայց մի աւրէք զայն:

Ու տեսնելով որ երիտասարդը կ՚ընդմիջէր զինքը.

— Ճօկօն էք դուք, Ճօկօն մնացէք ինծի համար. ինչ կ՚ելլէ ատկէ. ձեր ծնողքին, ձեր սիրածներուն համար Սարգիսն էք միշտ. չի բաւեր ձեզի. բայց, ինծի համար, գոհացէք պաշտուելով. ու պաշտելու մի ելլէք երբեք. ապա թէ ոչ ամեն բան պիտի վերջանայ մեր մէջ: Իմ աչքիս` անգիտակից ներկայացուցիչ մըն էք սիրոյ մը զոր շատոնց կորսնցուցած եմ աշխարհիս վրայ: Ձայներնիդ, նայուածքնիդ, քալուածքնիդ, ամեն բան իմ կորսնցուցած անձս կը յիշեցնէ ինծի: Առջի վայրկեանէն որ տեսայ ձեզ, չկրցայ ինքզինքս բռնել. առանց դարձուածքի ըսի որ կը սիրեմ ձեզի: Դուք կուռք մըն էք որ պաշտելի գաղափար մը կը պատկերացնէք. ու երբոր կենդանութեան նշան տաք, վար պիտի իյնաք ձեր պատուանդանէն. անմիտները միայն կը կարծեն որ մարդիկ կուռքերուն նիւթը պաշտած են ատենով. ես ալ ձեր անձին մէջ` անհաւատալի սեպուելու չափ մեծ նմանութիւն մը, յիշատակ մը կը պաշտեմ. ԱՅԴ պատրանքը չպիտի մնայ թէ որ զիս սիրելու ըլլաք:

«Քերականութիւն կարդացեր էք, այնպէս չէ. գիտէք ինչ է անդէմ բայ մը. ճիշդ ԱՅԴ բայն էք դուք. Ճօկօ ըսի ձեզի. այսինքն մարդու մը անունը տուի, որ երբեք չսիրեց զիս, որուն սակայն ես որոշած եմ հաւատարիմ մնալ»:

Գլխու շարժումով մը կը հաստատէր իր անդրդուելի կամքը:




Զ


Եւ այս չէ միթէ մեծ մասով բոլոր սէրերու պատմութիւնն ալ. կը պատահինք մեր դիմացինին անձին մէջ, իրօք այն մտացածին էակին զոր սրտերնուս ու հոգիներուս մէջ ստեղծած ենք. ոչ ապաքէն ԱՅԴ երեւակայական, ԱՅԴ կատարեալ էակն է զոր գտնել կը կարծենք, կը պաշտենք:

Ոչ. յափրացումները չպիտի գային երբեք, դառնութիւնները չպիտի խառնուէին մեր սիրոյն, եթէ ճշդիւ այն ըղձածուած ու անկարելի կերպով կատարեալ արարածը ունենայինք դէմերնիս: Ամեն մարդ իր Ճօկօն, իր ստեղծած ու չգտածը կը սիրէ միշտ, նոյն իսկ ամենէն շատ պաշտել կարծած անձին վրայ. ու ասոր համար է, որ, քիչ քիչ մեր սխալը ճանչնալնուս հետ, վարագոյրի մը բացուելուն պէս` պատրանքը կը փարատի տակաւ, ամենէն զօրաւոր ու անխախտ կարծուած սէրէն յիշատակի փշրանքներ միայն ձգելով:




ՓՈԹՈՒՐԼԸՆ


Ա


Վերադարձին՝ մրցանակաբաշխութենէն — ով հնարեր է այս բարբարոս բառը — Զարուհի՝ երջանիկ, բայց քիչ մը յոգնած հանդէսին յուզումներէն, իր ոսկեզօծ գրքերուն ծրարը թեւին տակ, գեղին մանառիկ ու զառիվեր փողոցներէն կ՚անցնէր, տուներուն առջեւ նստած գուլպայ հիւսող կիներուն, բոպիկ ոտքով հողին վրայ փոշիներուն մէջ վազվզող, տապլտկող տղոց մէջէն, զինքը դիտող գեղջուկներուն նետելով հպարտութեամբ ու քիչ մըն ալ արհամարհանքով լեցուած նայուածքը։

Յաղթական վերադարձ մը իրեններուն քով, իրենց տնակը, վերը, գեղին մէկ ծայրը, այնքան խարխուլ, այնքան հին տնակ որ քովի տուներուն կռթնելուն համար միայն կարծես կանգուն կը մնար։

Ինքը, իր տասնըվեց տարիներուն ծլումովը, իր կենսաբոյր երիտասարդութեանը բոլոր ճոխութիւններովը, այս մութ ու աղտոտ խրճիթին մեջ՝ աղբերու պարարտ բողբոջումովը ծաղկած վարդի մը տպաւորութիւնը կը ձգէր։

Հոս սակայն, իր շրջանաւարտի բոլոր ցնծայոյզ խնդութիւնը անտեղի կը թուէր այս աղքատութեան հանդէպ։

Քիչ մը առաջ արտասանուած ճառերէն, Տնօրէնին ու Հոգաբարձութեան իրեն շռայլած գովեստներէն ու ժողովուրդին ծափահարութիւններէն, որ ամեն մէկ մրցանակի շնորհուելուն կը կրկնուէին, ամեն կերպ շնորհաւորութիւններու, գրեթէ խոստումներու երփներանգ ծաղկեփունջէն՝ ոչինչ կը մնար ահա իր ձեռքը, տանը սեմէն ներս ոտք կոխած վայրկեանէն։

Իր հիւանդ ու ցաւագար մայրը անկողինն էր, ու պզտիկ եղբօրը, ցնցոտիներ հագած չորս տարու երեխայի մը, ճչալու, պոռալու ձայնը որ փողոցին ծայրէն կը լսուէր, դժգոհութեան մշտնջենական աղաղակը, այս աղքատիկ տան ճշմարիտ ձայնը ըլլալ կը թուէր։

Պահ մը մօրը անկողնին մօտ գնաց, ցուցնելու անոր իր առած մրցանակներուն շքեղ կազմածքը որ, հիւանդ կնոջմէն աւելի, գետինը տախտակին վրայ մոռցուած մանկիկին ուշադրութիւնը գրաւեց իսկոյն։ Յետոյ, վեր ելաւ իր փոքրիկ խցիկը, խնամքով զետեղելու, պահելու համար այս ամենը իր դասագրքերուն քով, որոնց՝ այնքան անձկութեամբ սպասուած վերջաւորութիւնը կը բերէր, սպասելով որ լաւագոյն կեանքի մը սկզբնաւորութիւնն ալ բերէր միասին։


Բ


ԱՅԴ կեանքը կը գուշակէր, կը տեսնէր, գրեթէ կը վայելէր կանխաւ, իր երեւակայութեանը մէջ։ Կանխահաս զարգացումով մը՝ իր աճապարող իմացականութիւնը իր շուրջի իրական մթնոլորտէն շուտով դուրս հաներ էր զինքը։ Ուսումնական աղջիկ մըն էր հիմա, լիովին իրագործելով փափաքները իր մօրը, Պոլսոյ մէջ երկար տարիներ ստնտուութիւն ու սպասաւորութիւն ընող կին, որ իր կաթովը մեծցուցած օտար աղջիկներուն ուսումնական օրիորդներ դառնալը տեսնելով, իր աղջիկն ալ անոնց պէս տեսնելու փառասիրութիւնը ու անձուկը ունեցեր էր։ Զաւկին քով դառնալուն եւ նոյն իսկ դեռ չդարձած, ո եւ է ծախք ու զոհողութիւն չէր խնայեր անոր տալու այն կրթութիւնը որ գեղին մէջէն հարուստի զաւակը կրնար ձեռք բերել։ Պոլսի հայ հանըմներուն կենցաղի վրայ՝ հիանալի բաներ պատմած էր իր աղջկան, այնչափ՝ որ ճոխութիւններու, վայելքներու առասպելախառն աւանդութիւններով լեցուցեր էր անոր հոգին։ Զարուկ՝ իր պզտիկ դասընկերներուն մէջ՝ բան գիտցողն էր ամեն ատեն, վճիռ արձակելու կարողը, որուն ետին՝ իր Պոլիս ապրած մօրը հեղինակութիւնը կար։

Դպրոցին մէջ՝ Զարուհին պսակեր էր իր վրայ դրուած բոլոր ակնկալութիւնները. ամեն տարի, ինչպէս այս վերջին տարին ալ, առաջին կը հանդիսանար քննութիւններուն մէջ, ծափերով ողջունուած ու չօրպաճիներու աղջիկներէն աւելի փառաւորուած։

Եւ մայր ու աղջիկ, միեւնոյն լռին ու թաքուն համաձայնութեամբ, գեղջուկ կեանքէ վեր աստիճանի մը հասնելու տենչանքը կը սնուցանէին իրենց սրտին մէջ։

Վարժարանին մէջ, իր Պոլսեցի վարժուհին՝ կատարելագործեալ կնոջ տիպար մը Զարուկին աչքին՝ մնացածը ամբողջացուց։ Մայրաքաղաքէն հեռանալու համար, անկեալ հրեշտակի մը ձեւերը ունէր այս կինը եւ գեղացի աղջիկներուն քով ապրելու, անոնց բան սորվեցնելու պարտականութիւնը՝ պատիժ մը կրելու պէս ի գործ կը դնէր։ Պոլիսը, իր Պոլիսը յիշելու առիթը չէր փախցներ. գերագոյն բաղդատութեան եզրը որուն տակ՝ բոլոր գեղը գեղացին ու գեղին դպրոցը կ՚ընկճէր, կը փճացնէր։

Զարուկ, երբոր բարձրագոյն կարգը անցաւ, ընկերուհի մը եղաւ անոր, այնքան աւելի մտերիմ, որքան միեւնոյն խուլ տրտունջը կար երկուքին ալ սրտին մէջ։

Ընթերցանութիւնն ալ եկաւ իր բաժինը բերելու այս մատաղ հոգին խռովեցնող հովերուն մէջ, եւ դպրոցական վերջին տարին, երազամոլ տարին եղաւ, չքնաղ ու անդարձ տարին, որուն մէջ քաղքենի կեանքը, իր բոլոր չնչին մանրամասնութիւններովը, անմիտ կարգ ու սարքովը, այլազանութեամբը, վարքերու արտօնեալ ազատութեամբը՝ գունագեղ երանգներու ծիրանի գօտիի մը պէս իր գեղացիի նսեմ մթնոլորտին վրայ կը գծագրուէր ամեն վայրկեան։




Գ




Առտուն կանուխ Աղբուրին քով հաւաքուած էին մահալէին աղջիկները, կիները, մէյ մէկ դոյլ, մէյ մէկ պարխաճ ձեռքերնին, կանուխ կանուխ սկսելով իրենց տնեցի աշխատաւորի միօրինակ վաստակը ու բամբասանքը։

Աղբուրը ամեն անցած դարձածի, ամեն գայթակղութեանց արձագանգի կեդրոնավայրն էր, թելեֆօնի ընդունարանի մը պէս ուրկէ լուրը իսկոյն կը տարածուէր գեղին մէջ հազար ու մէկ բերաններով։

Բարեւներէն, առաջ անցնելու պզտիկ վէճերէն ետքը, Իսկուհին, ամենէն հետաքրքիր ու լաւատեղեակ կինը բոլոր գեղին, օրուան նոր լուրը հաղորդեց ներկաներուն.

— Գիտէք, աղջիկներ, Օհանճանը Զարուկը ուզեր է։

— Օհանճանը։

Չհաւտալու, զարմանալու պզտիկ մրմունջ մը՝ որուն վրայ նախանձի պզտիկ հով մը կը թռչտէր՝ հանդարտ ծովի մը մակերեւոյթը փոթփոթող թեթեւ քամիի մը հպումին պէս։

Օհանճանը՝ առոյգ ու կորովհ կտրիճ մը, որուն վրայ էին կարգելու աղջիկ ունեցող բոլոր մայրերու աչքերը։ Ապայէ փոթուրովը, որ իր ջղուտ՝ բայց աղուոր կնկան մը նախանձը շարժելու չափ բարեձեւ սրունքին բումբը կը գրկէր, չէփկէնէն դուրս պոռթկացող լանջքին տոկուն կամարովը, իրեն պէս բարձրահասակ մարդոց յատուկ քալուածքին պզտիկ երերումովը, որ պչրանքի պէս բան մը կ՚աւելցնէր առնական հրապոյրին վրայ, իրօք աղուոր տղայ մըն էր անիկա, որուն եազմայով փաթթած ծուռ ֆէսին երկար ծոպը ուսը կը ծեծէր։ Իր նորաբոյս ու նուրբ պեխին ոլորքը, առանց ուզելու, շատ մը սիրտեր էրած ու մրկած էր։

Առանց բոլորին վրայ զոյգ մը եզի ու աղուոր արտի տէր, պարզ րէնճպէրութեամբ առաջ եկած, բանուորութեան մաքուր ու թարմ հոտը, պարզութիւնը, քիչ մըն ալ ռամկութիւնը պահելով իր վրայ եւ հպարտանալով ԱՅԴ ռամկութիւնովը որ կը վայլէր իրեն։

Եւ սակայն գացեր եկեր գիտնական աղջիկ մը իրեն կին առնելու որոշում տուեր էր ահա. տարօրինակ ամուսնութեան գաղափար որ իր մտքին մէջ մտեր ու իր կամքին հակառակ հետզհետէ գամուեր ու հաստատուեր էր հոն. Տիւմային խօսքին համեմատ, այնքան աւելի խոր՝ որքան զարկեր էր ԱՅԴ գաղափարին վրայ։

Պզտիկ մը վերլուծելով՝ գեղին էն ուսեալ աղջիկը, ինքը ռամիկ ու անուս մարդ, իրեն կին առնելու փառասիրութենէն աւելի՝ ճշմարիտ ու հիմնական համակրութիւն մը այս ընտրութիւնը թելադրած էր իրեն. եւ աղքատ աղջիկ մը չքաւորութենէ ազատելու, համեստ, բայց անդորր կենցաղ մը անոր ընծայելու ներքին գոհունակութիւնը աւելցած էր ԱՅԴ համակրութեան վրայ։ Ու այս բոլոր մտածումներով առաջնորդուած՝ Օհանճան, իր մօրը խուլ ընդդիմութեանը հակառակ, Զարուկը ուզելու ելեր էր օրին մէկը, անոր շրջանաւարտ ըլլալէն վեց ամիս անցած չանցած։

Այս բաղդը, որովհետեւ իրօք բաղդ մըն էր ասիկա, Աղբուրին քովը հաւաքուած կիներուն միաձայն կարծիքին նայելով, միայն Զարուկին աչքին չերեւաց սակայն. իր գիտնական աղջիկի երազներէն ռամիկ զարթնում մըն էր ասիկա, ջուր կրող, լաթ լուացող աղջիկներուն սովորական ու գռեհիկ ամուսնութիւնը՝ հողագործի մը հետ, անոր կոպիտ ու դժնդակ ապրուստին մշտնջենական մասնակցութիւնը. հերկելու, ցանելու, քաղելու սահմանուած գործունէութիւն մը՝ ցորենի, յարդի, աղբի կապուած երիտասարդութեան մը հետ. ահա բոլոր ստուգութիւնը որ այս ամուսնութիւնը իրեն կը խոստանար։ Ու մարդ մը դէմը՝ որ իր աղուոր երիտասարդի բոլոր հրապոյրները կը կորսնցնէր գեղացիի անշնորհ հագուստներովը։

Զարուկ լաւագոյն սեպեց իր աղքատութեանը մէջ մնալ, քան թէ այս տղուին հետ կարգուիլ։ Ի զուր ազգականներ մէջ մտան ու աւագերէցը եկաւ զինքը խոստովանցնելու։ Բան մը օգուտ չըրաւ. աղջիկը անդրդուելի մնաց իր որոշումին վրայ. միջնորդելու եկող մարդիկ մէկիկ մէկիկ ելան գացին. ծեր հօրաքոյր մը մնաց հոն, համառելով Զարուկը համոզելու, գէթ անոր մերժումին պատճառը հասկնալու համար։

— Աղջիկս, ինչու չես ուզեր Օհանճանը։

— Ես փոթուրլը մարդու հետ չեմ կարգուիր, պատասխանեց Զարուկ։





Դ
Ի րօք փոթուր չունէր ան տղան որուն հետ տարի մը վերջը Զարուկ ամուսնացաւ։ Պոլիսէն եկեր ինկեր էր ԱՅԴ գիւղը, չեմ գիտեր ինչ կերպով, ու ազգ. վարժարանին մէջ Տնօրէն-դասատուի պաշտօն մը կը վարէր քիչ մը ատենէ ի վեր։

Զարուկին աչքին՝ գիտութեան, ազնուութեան ու ճաշակի ներկայացուցիչն էր ԱՅԴ ազազուն ու վտիտ երիտասարդը, որ պարծուկ աքաղաղի ու դէմինին զիջողութիւն ընող մարդու մը ձեւերը ունէր գեղացիներուն մէջ։

Հինգ հարիւր ղուրուշ էր իր ամսականը որ գեղ տեղերու մէջ մեծ բան մըն է հարկաւ, եւ որ, ամեն պարագայի մէջ, իր չնչին արժանիքէն շատ աւելի էր։

Իր կիսկատար, ամեն կերպով թերի ուսումը՝ կատարեալ իմաստակ մը, մեր տգէտ ուսուցիչներուն ճշմարիտ տիպարը ըրած էր զինքը։

Աւելցուր ասոր վրայ պահանջկոտ մեծամտութիւն մը, ոչ մէկ բան քիթին չտանող մարդու բնաւորութիւնը, ահա Զարուկին ընտրած ամուսինը, մայրաքաղաքէն եկած մէկը, որ օր մը զինքը հոն տանելու ամեն երաշխաւորութիւնները կ՚ընծայէր։

Արդարեւ այս էր իրենց խօսակցութեանց մէջ յաճախող յանկերգը.

— Երբոր Պոլիս երթանք…

Անկեղծ էր այս մարդը երբոր Զարուկին հետ մայրաքաղաք դառնալու ծրագիրը, գուցէ հազարերորդ անգամը ըլլալով, կը պարզէր անոր շլացած աչքին առջեւ։ Քանի քանի անգամ Պոլիսը նկարագրեր, բացատրեր էր։

Քանի մը տարի այս գեղին մէջ կենալէ ետքը, Պոլսոյ կարօտը ու անձուկը կը զօրանար այս դասատուի հոգիին մէջ, ու գեղին միօրինակ ու ընդարմացուցիչ կեանքովը ապրելու տեղ, մայրաքաղաքին մէջ անօթի տանջուիլը կը նախընտրէր։

Երբեմն, իր երիտասարդ կնոջը կը նկարագրէր Վոսփորը, իր օձապտոյտ գալարումներովը, երկու դիէն բարձրացող ապարանքներու շքեղութեանը մէջ. ու կը պարծենար ատով՝ իբրեւ թէ իրը ըլլային ԱՅԴ բոլորը։ Ու ասանկով, այր ու կին կը համաձայնէին, մոռնալով չնչին ամսականէ մը ձեւացած ապրուստի մը բոլոր զրկանքները, միամիտ վստահութեամբ մը հաւտալով որ Պոլիս ոտք կոխելուն՝ իսկոյն ձեռքէ ձեռք պիտի քաշէն այս ուսուցիչը, ամսականները պիտի թափէին չորս դիէն, ըղձացուած հանգիստը բերելով իրենց։

Ու առժամանակեայ կայանքի մը համոզումով այս գեղին մէջ կեցեր էին, դիմումներ ընելով Պոլիս, հոն գործ ու պաշտօն ձեռք ձգելու համար. ոչ ոք պատասխան կուտար իրենց, մանկավարժական տաղանդնուն կոչում կ՚ընէր. սկիզբները այս դժուարութիւնները չբաւեցին անոնց երիտասարդի յուսալից կորովը փճացնելու. նոր նամակներ գրեցին գեղէն, ծանօթներու դիմումներ ըրին շարունակ։

Զարուկ տարի մը չանցած իր առջինեկը ունեցաւ. յետոյ երկրորդ մը. եւ հիմա, միշտ շնորհալի կին, տնական սպասաւորութեան տաժանքովը կը պաշարուէր հետզհետէ։ Իր ոսկեզօծ երազները, խուսափող ստուերներու պէս միշտ մօտ՝ բայց միշտ անմատչելի կը մնային։

Հինգ տարիէ ի վեր ամուսնացած էին, երբոր Առաջնորդի, Թաղականի, Հոգաբարձուի կռիւ մը, պարբերական կռիւը, վրայ հասաւ եւ իր էրիկը վարժարանէն ճամբեց։

Ուսուցիչը բացը մնաց. զինքը պաշտօնի կոչող հոգաբարձուներուն հակառակորդները գործի գլուխ անցեր էին։ Ինքը, իր խրոխտ բաւականութեանը ապաստանած, չուզեց ասոր անոր դիմել աղաչել իր պաշտօնը վերստանալու համար։ Զրկուած, անիրաւուած դասատուի, ազգային աշխատաւորի դերը ուզեց վարել, ապերախտ դեր որ եթէ իր հպարտութիւնը կը գգուէր, բնաւ դրական օգուտ մը չէր ընծայեր։

Հիմա փողոցները կը թափառէր, գեղջուկներուն դէմ իր արհամարհոտ պզտիկ ժպիտը շուրթին վրայ, ուրիշ գործ մը գտնելու, հացի ստակ մը ճարելու մտմտուքը պահելով իր հոգւոյն խորը։

Գեղէն ոչ ոք ձեռք երկարեց այս Պոլսեցիին. նոր եկող Տնօրէնը, Վանեցի մը, անոր դէմ զինուեցաւ. պարտուած, նահանջած ոսոխ մը բոլորովին չքացնելու, ու ասոր անոր օգնութեամբ՝ յարձակողական վերադարձ մը արգիլելու մտադրութեամբ։ Նոր Տնօրէնին խօսքին նայելով՝ կ՚երեւար թէ Զարուկին էրիկը բան մը չէր սորվեցուցեր իր խնամքին յանձնուած աշակերտներուն։

— Ոչ տղոց միտքը, ոչ անոնց հոգին մշակեր է, կ՚ըսէր ան ամեն դէմը ելլողին։

Այս մարդը մանկավարժի հովեր ունէր, հոգեբանութեան վրայ կը ճառէր, ու ապշած հոգաբարձուներուն երեսին՝ Ֆրէօպէլի ու Բէստալօծծիի անունները կը նետէր։

— Խեղճ տղոց բոլոր ժամանակը զուր տեղը վատնել տուեր է ձեր Պոլսեցի ուսուցիչը. երեխաներու հոգիին պէտք էր խօսիլ, փոխանակ չոր ու ցամաք կերպով կարգ մը անուններ բերնուց սորվեցնելու անոնց։

Այս յարձակումներուն տակ՝ ճամբուած դասատուն անդարձ կորսուած կ՚զգար ինքզինքը։ Կուսակից չունէր, ինչ որ հազուագիւտ բան մըն է գեղերու մէջ. պարտքը մինչեւ վիզը ելած էր, ու հացի, չոր հացի կռիւը կ՚սկսէր՝ իր բոլոր զարհուրանքին տակ ընկճելով այս հէք ընտանիքը։

Նախ, իր ունեցած բառգիրքերը ծախեր էր, յետոյ կնոջը քանի մը կտոր գիրքերը, ոսկեզօծ մրցանակները որոնք այս նեղութեան օրերուն մէջ միայն՝ իրենց պահուած տեղէն դուրս ելեր էին, իրական ու շօշափելի օգուտ մը արտադրելու համար։



Ե


Երբոր, դատի մը առթիւ, ես ԱՅԴ կողմերը գացի ասկէ քանի մը տարի առաջ, դրացիներուն ողորմութիւնը կ՚ապրեցնէր այս ընտանիքը։

Դասատուն ծանր հիւանդ էր, գացի տեսնելու զինքը իր անկողնին մէջ։ Երեսուն տարու չկար դեռ հէք տղան եւ սակայն մազերը ալեւոր էին բոլոր։ Աչքերը, որ ջերմէն կը փայլէին, փոսը ինկած էին. դիակի դեղնութիւն մը ծաւալած էր իր խոռոչացած այտերուն վրայ. դրան առջեւ՝ իր երկու տղաքը, պզտիկ շալվարներ հագած, երկու պզտիկ փոթուրլըներ, կը խաղային իրենց տարիքին անգիտակից ու շքեղ անփութութեամբը։

Մայրերնին՝ գոյնը նետած պասմայէ շրջազգեստի պէս բան մը հագած էր. իր սեւ ու հին եազմայէն՝ որ այրիի մը երեւոյթը կուտար անոր՝ առատ մազերը կը թափէին դուրս ճակտին վրայ ու կռնակէն մէջքը կը հասնէին։

Մաքուր հայերէնով մը, որուն մէջ զիս զարմացնելու անմեղ պչրանքը զգացի, խօսեցաւ հետս, իր էրկանը կարօտ վիճակը պարզեց, ամուսնացած օրէն օր մը դեռ հանգիստի երեսը տեսած չըլլալը խոստովանեցաւ։

Հիւանդութիւնը, հիւծախտ մը՝ սնունդի անբաւականութենէ ու բարոյական հոգերէ առաջ եկած, օր օրի կը հալեցնէր անոր տկար ոյժերը ու դիւրաւ գուշակել կուտար վախճանը որ մօտալուտ էր։

Իմ հոն երթալէս ութ օր վերջը մեռաւ անիկա, մահ մը որ փրկութիւն մըն էր գրեթէ անտանելի թշուառութենէ մը. իր կարճատեւ կեանքին պէս աղքատիկ ու անշուք եղաւ իր թաղումը. ես, մէկ երկու Պոլսեցիներ որ դիպուածով ԱՅԴ կողմը կը գտնուէինք, յուղարկաւոր գացինք իրեն մինչեւ գերեզմանատունը որ անոնց տունէն շատ հեռու ալ չէր։ Գեղացիներէն հազիւ չորս հինգ հոգի, որոնց մէջ չօրպաճիներէն մէկը, երիտասարդ մը, զոր ճանչցուցին ինձի. Օհանճան աղան։

Համեստ, գրեթէ ամչկոտ մէկը, որ իմ մօտս գտնուելուն, ինծի հետ խօսելու համարձակելուն համար կարծես թէ ներում կը խնդրէ։

— Խապա մարդեր ենք մենք, կ՚ըսէ ինծի, մեր ըրածին խօսածին մի նայիք, մենք ուսումնական չենք. փոթուր կը հագնինք, եէմէնի ունինք ոտքերնիս։

Պակասութիւն մը խոստովանելէ աւելի լուռ բողոքի, գանգատի պէս բան մը կայ այս խօսքին մէջ որ միտքս կը չարչարէ։ Շուտով կը բարեկամանայ հետս ու վերադարձին՝ ճամբունուս վրայ իր գործատունը կը հրաւիրէ, խոզակի գործատուն՝ թթենիի պարտէզներով շրջապատուած՝ զոր յաջողութեամբ կը բանեցնէ։

Մէկիկ մէկիկ քովի արտերը հողերը կը թուէ ինծի անոնց բերքը, հասոյթը կը բացատրէ, բոլորը իր սեփականութիւնը, որուն վրայ արդար ու համարձակ հպարտութեամբ մը կը պարծենայ։

— Ես րէնճպէրութենէ առաջ եկած եմ։

Կը գովեմ իր յաջողութիւնը, այնքան սիրայօժար, որքան Օհանճան խոնարհ ու ստորին աստիճանէ մը տակաւ բարձրանալով ձեռք բերած է զայն։

Իրիկուան, իր տունը ճաշի կը հրաւիրէ զիս. կը մերժեմ. բայց անիկա կը թախանձէ ու օձիքս չի թողուր. չեմ կրնար իր այսքան հիւրասիրութեանը դէմ յամառիլ. մանաւանդ որ պարզուկ բայց ազնիւ սրտի տէր մէկը կ՚երեւայ ինծի։

Տունը՝ էն աղուորներէն մեկն է գեղին մէջ. ծովեզերքը տանող կառուղիին վրայ կը նայի ու գեղեցիկ պարտէզի մը մէջ շինուած է. ընդարձակ շէնք մը որուն մէջ իրմէն զատ մայրը կայ միայն, դեռ կորովի կին մը, աշխատասէր ու խնայող Հայուհիի տիպար մը։

— Բարի եկաք, կ՚ըսէ ինծի. Օհանճանս միսաֆիրը կը սիրէ, կը մեծարէ. բարի եկաք։

Քիչ մը կը մտերմանամ հետը ու կը հարցնեմ թէ ինչու մինչեւ հիմա հարս մը չունի տանը մէջ։

— Օհանճանիս հարցուր, կը պատասխանէ ինծի։

Բան մը չեմ հասկնար ասկէ. ուրիշ խօսքեր վրայ կը բերեն, հին ու նոր պատմութիւններ կը պատմեն ինծի։ Ճաշէն վրեջը, դրացիներ կը հաւաքուին ու մինչեւ կէս գիշեր կը զբօսնունք։ Գիշերը ես կը դառնամ այն տունը՝ ուր այս գիւղը անցուցած բոլոր միջոցիս հիւրընկալուած եմ։

Հետեւեալ առտուն այնտեղ պատմեցին ինծի Օհանճանին պատմութիւնը, իր մերժուած սէրը, մինչեւ հիմա ամուրի մնալուն գաղտնիքը։




Զ


Անցեալները սպասուհի մը եկաւ մեզի գեղէն. իմ այցելութենէս ի վեր երկու տարի անցած էր։ Շատ մը հարց ու փորձեր ըրի իրեն։ Ինչ կ՚ընէին գեղացիները, խոզակը շահ կը ձգէր առաջուան պէս. գեղին աղաները իմ ճանչցած անձերս էին, Հաճի Կարապետը, Օհանճան աղան, ուրիշները։

Այս վերջին անունին՝ սպասուհին ժպտեցաւ.

— Օհանճան աղան կարգուկ է հիմա, պատասխանեց ինծի, որբեւարի մը առաւ ամիս մը առաջ։

— Ինչ, որբեւարի, հարցուցի։

— Վարժապետին կնիկը, Զարուկը։ Իր առջի ուզածը առաւ. տեսար էֆէնտիս, խըսմէթը ինչ է՝ ան կ՚ըլլայ։

Երկու բառով ամեն բան հասկցուց ինծի. ասիկա ամենուն գիտցածն էր գեղին մէջ։

— Առաջ՝ փոթուրլու ըլլալուն՝ չուզեց Օհանճան աղան. անիկա ալլըման տէլիխանլը մըն էր, ըմա հիմակին պէս հարուստ ալ չէր շտտակը։ Աղջիկը կարդալ կիտէր, դպրոց գացեր ու կիտնական էր. չհաւնեցաւ անոր. առջի էրիկը վարժապետ էր. աղէկ օր մը չցուցուց կնկանը։ Հիմա Օհանճան աղան առաւ նորէն։ Առաջ ալ աղուոր էր Զարուկը, չունեւորութենէն չէր ցուցներ։ Թէ որ հիմա տեսնես, պօյ, պօս, ծովի պէս մազեր, լուսնի պէս երես մը. հրեշտակ կըլմանի։

Ու բարոյականը հանելով այս բոլոր պատմութեանը, իր պարզամիտ՝ բայց խելացի գեղջուկի բարոյականը՝

— Նայէ, էֆէնտիս, մեր գեղը Պոլիս չէ, հոն շալվար կը հագնինք մենք, մեր էրիկ մարդիկ ալ փոթուր պիտի հագնին։



ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ


Ա

Տասներկու տարուան անջրպետ մը:

Ամենայիմար սիրոյ մը ամենառամիկ վախճանին վրայէն անցած տարիներ:

Զատուիլ մը առանց կռուի, առանց վէճի, առանց իրարու երեսի նետուած ծանր խօսքերու, թունաւոր նետերու նման զորս հեռացած փախած միջոցիդ կ՚արձակես թշնամիին դէմ եւ որոնք անմիջական մահ մը չեն տար դիմացինին, այլ մեղմ, գրեթէ չնչին խայթուածք մը, ասեղին ծայրը դպելու պէս բան մը, որ սակայն ժամանակով` տարիներու ընթացքին մէջ` յամրաբար իր դառնութիւնը, իր ցաւը կը ծաւալէ բոլոր մարմնին վրայ, ու անոր մնացորդ կեանքը, նոյն իսկ էն անուշ անցեալը, մանաւանդ թէ ԱՅԴ անցեալը կը ժահրոտէ մշտնջենական թունաւորումով մը, եւ հին սէրը ատելութեան կը փոխէ:

Ոչ, մերինը ԱՅԴ անջատումներէն չեղաւ:

Իր ընդոծին հպարտութիւնը եւ կնոջական բնազդը, որ քիչ անգամ կը սխալի, գուշակել տուած էին իրեն` պարապը որ հետզհետէ կը շինուէր, կը մեծնար, կը խորունկնար մեր սրտերուն մէջ. խոնջէնքը որ կը ծանրանար վրաս, ափսոս, խոնջէնքը իր գգուանքին որ, կ՚ամչնամ ըսելու, իմ փոփոխամիտ երիտասարդի խառնուածքիս վրայ` պատատուկ բոյսի մը հազիւ թէ զգալի փաթթուածքովը` շղթայի մը ծանրութիւնը կ՚առնէր:

Եւ առանց սպասելու որ սնոտի կամ շինծու բարուրանքներով ձեւացած հրաժեշտը իմ կողմէս գայ, ինքը քաշուեր հեռացեր էր, ձանձրութիւն տալ չսիրող մտերմի փափկանկատութեամբ, որ իր դէմինը պարտաւոր կը թողու անոր համար, որ «զիս մինակ ձգէ» ըսելու ծանր հարկէն կ՚ազատէ զինքը. որ համբոյրներով օծուած ուխտերը, արցունքներով նուիրագործուած առաջադրութիւնները, երդումներով տեւականութիւնը երաշխաւորուած սէր մը դրժած ըլլալուդ ամօթը բացայայտ կերպով չի ծանրացներ վրադ: Աւելին կ՚ընէ. ինքը կ՚ստանձնէ ԱՅԴ մեղքը, առաջինը` ինքը քեզ թողած ըլլալու երեւոյթը առնելով:

Ու այնպէս է Խղճմտանքը, անողոքելի ու անկաշառ Խղճմտանքը մարդուս, որ ան ալ` մարդոց պէս` ի հարկին երեւութական ու արտաքին ճշմարտութեամբը կը բաւականանայ: Ան որ հանգիստ ու դադար չպիտի տար քեզի եթէ դուն նախ լքէիր սիրած աղջիկդ, հիմա անոր անձնուիրութիւնը չհասկնալ ձեւացնելով` անմեղ կը հռչակէ քեզ ու սրտիդ անդորրութիւնը կը վերադարձնէ քեզի:

Ինքնախաբութիւնն է այս, առանց որուն ապրիլը անհնար պիտի ըլլար գուցէ:

Այս ազատագրութեամբ երջանիկ եղեր էի սկիզբները` տարիքիս եսասէր անփորձութեանը մէջ. վերջէն ինքզինքիս վերադարձիս՝ մինակ մնալուս` իր բոլոր անձնուիրութիւնը խոստովաներ ու վայելեր էի ուշ մնացող շնորհակալութեամբ մը եւ կարծես յետադարձ սիրոյ վերսկսումով մը:

Այս էր անցեալը:



Ու յանկարծ դէմ առ դէմ գտնուելնիս կիրակի առտու մը Ալէմտաղիի փոքրիկ եկեղեցիին մէջ. անակնկալ ու բիրտ հանդիպումը, որ ո եւ է կանխապատրաստութեամբ չէ մեղմացած, որուն մէջ երկու կողմն ալ պատշաճ կեցուածք մը առնելու եւ իրենց հոգիին խռովքը գոնէ սքօղելու ժամանակ եւ միջոց չունին. այնպէս որ այն երկար տարիներու անջրպետը, որ մեզ զատած էր, ջնջուելով բոլորովին, մեր բաժնուելուն ճիշդ յաջորդ օրուան կը վերադարձնէ մեզ:

Տպաւորութիւնս այնքան սաստիկ է, որ իր կարգուած ըլլալուն եւ քովը կեցող մարդուն, հաւանականաբար, իր էրիկը ըլլալուն տարտամ գիտակցութիւնը միայն կ՚արգիլէ զիս իր քովը փութալ վազելէ:


Բ

Դասէն` կը դիտեմ զինքը հետաքրքիր, ու քիչ մըն ալ, ինչու պահեմ, անձկութեամբ: Ինէ չորս քայլ միայն հեռու է, փղոսկրէ կողքով աղօթագիրքը ձեռքը, դէմքը այլայլած ու աչքը` իմինիս չհանդպելու փախուստին մէջ` սեղանին ապաւինած:

Իր գեղակառոյց արձանի շռայլուած պարգեւները խաթարուած չէին ամուսնանալովը. ընդհակառակը:

Նոյն հասակեայ կինն էր, աղջիկ ատենին վրայ սոնքացած քիչ մը, իրաւ է. բայց իր գորշ արդուզարդին ճարտարարուեստ վայելչութեամբը, որ այս գիւղի ժամուն մէջ զարմանք կը հրաւիրէ, պարտկելով, նոյն իսկ շնորհալի ընծայելով իր մսոտ կնկան թանձրութիւնը:

Աչուըները` ածուխի կոտրտուքի պէս փայլուն ու պճլտացող սեւութիւննին պահելով հանդերձ` առջի աչքերը չէին, միշտ խօլ խնդուքով մը լեցուն աչքերը, այլ յանցաւորի խոնարհ ու երկիւղաբեկ անձկութիւնը կը մատնէին:



Առաջին զգացումս վերլուծելով` խորունկ գոհունակութեամբ մը կը լեցուի սիրտս: Վախցեր էի, որ ատենով, դիւրախաբ պատանիի անփորձութեանս մէջ, անշնորհք էակի մը սիրտ տուած ըլլամ. ինչ որ պիտի ամչցնէր զիս այսօր, որ ճաշակիս ու ընտրութեանս ազնուութեանը կը վստահիմ: Մէկ նայուածքով կը համոզուիմ որ այս վախը անտեղի է բոլորովին. թէ որ այս վայրկեանին առջի անգամ ըլլալով հանդիպած ըլլայի իրեն, կ՚զգամ որ հիմա ալ բոլորանուէր պաշտումով մը պիտի պաշտէի զինքը:

Միակ վախը որ կայ` այն է որ ինքը արժանի չգտնէ զիս իր սիրոյն. ժամանակէն առաջ ճերմկցող մազերէս` հոգերով ու մտմտուքով բեռնաւորուած ճակտէս` չճանչնայ այն պատանի ու ամբարտաւան գլուխը զոր ծունկին վրայ հանգչեցնելը կը սիրէր ատեն մը:

Ու կը խորհիմ որ անտրտունջ, գրեթէ ժպտելով բաժնուեր էր ինէ մինչեւ վերջին վայրկեանը անուշբերնելով զիս, իր սովորական գգուող, փայփայիչ անուններէն եւ ոչ մէկը զլանալով ինծի, «հոգիս»ներ, «կեանքս»ներ որոնցմով օրօրեր, վարժեցուցեր էր զիս եւ ուրկէ վերջին պահուն զիս զրկել չուզեց բնաւ, այն բժշկին պէս որ մօտալուտ վախճանին գիտակցութեամբը ամեն ուզածը կը շնորհէ հիւանդին:

Մինչեւ վերջին օրերը իր կատակասէր ու զուարթ բնաւորութիւնը պահեց. սաչափը միտքս է սակայն որ երբեմն հանդիսաւոր ձեւ մը կ՚առնէր. իրիկունները` իրարմէ բաժնուելնուս` ձեռքը, որ իր գիծերուն անուշ նրբութեամբը գլուխ-գործոց մըն էր, ինծի երկնցուցած պահուն, երդումի մը համար կարկառուած կը թուէր` երդում զոր շրթունքը չէին արտասաներ, այլ իր աչքերը կը զուրցէին ինծի իրենց մռայլամած երկինքի ստուերներովը:

Երբեմն պզտիկ ակնարկութիւններ կ՚ընէր մեր հաւանական բաժանումին.

— Ինծի նայէ, Գրիգորս, կ՚ըսէր ինծի, ամեն բան աշխարհիս մէջ հանգիստի, արձակուրդի պէտք ունի. ծաղիկները իրենց փթթումովը կը յոգնին ու յաջորդ տարին կը ծլին մէյ մըն ալ: Սէրն ալ իր վաքանսը ինչու չունենայ. չար զաւակս, մի վախնար որ քու յարափոփոխ խառնուածքդ մեղադրեմ. քու սիրոյդ սպառումը իր ուժգնութենէն, չափազանց վատնումէն կուգայ. թէ որ սա մեր միասին անցուցած երկու տարուան մէջ շատ չսիրէիր զիս` չպիտի պաղէիր հիմա ինէ. քու արդարացումդ նոյն իսկ յանցանքիդ մէջն է. այն բանը զոր ուրիշ կին մը իրեն պզտիկութիւն պիտի սեպէր, ես ինծի պարծանք կը համարիմ. հիմա ինէ փախչիլ ուզելդ` զիս շատ սիրած ըլլալուդ ապացոյցն է:

Ներսէս` բոլոր սրտովս իրաւունք տալով իրեն` դիւրաշուրթն կեղծաւորութեամբ կը բողոքէի այս խօսքերուն դէմ.

— Խենթ ես, Մաքրիկ, կրնամ քենէ անցնիլ:

Երկու օր վերջը, ուշադիր նայելով աչքիս մէջը, հոգիիս խորը կարդալու ջանքով մը, երբոր ես իր քովը ծունկ չոքած իր փայփայանքներուն անձնատուր կեցեր էի, կը հարցնէր.

— Ինչ կ՚ընես, հոգիս, թէ որ գալ շաբթու յանկարծ ելլեմ մէկու մը հետ կարգուիմ:

Ես, կեղծ վրդովումով մը, զոր խորամանկութիւն կը կարծէի, կը պատասխանէի իրեն.

— Դուն ատանկ բան չես ըներ:

— Շատ աղէկ ալ կ՚ընեմ, գիտեմ որ ատով իմ սիրոյս բոլոր խոնջէնքէն կը փրկեմ քեզ, գիտեմ որ մոմ կը վառես եկեղեցին` իմ ամուսնանալս իմանալուդ, չէ. մանաւանդ որ թէ որ ամուսնանամ ալ, դարձեալ պիտի սիրեմ քեզ, հիմակուց գիտցած ըլլաս:

Եւ վախնալով, որ բոլորովին չհաւատամ իր ըսածին, մէկդի ընելով իր լուրջ ձեւերը, սինէմաթօկրաֆի պատկեր մը փոխելու պէս փոխելով իսկոյն տեսարանը, քահքահով կը խնդար վրաս, ու ապտակելով երեսս`

— Չէ, անառակ մանչս, դող մ՚ելլեր, էն հարուստ վաճառականն ալ թէ որ զիս ուզելու ելլէ, նորէն չեմ առներ զինքը:


Գ

Ատկէ երեք օր վերջն էր, որ ամուսնացաւ. մանրերկրորդի մը մէջ վճռուած կատարուած ամուսնութիւն` րոպէական լուսանկարի մը պէս:

Անձնասպաններ կան որոնց անակնկալ մահուան լուրը քեզ ապշեցնելուն հետ միտքդ կը ձգէ քանի մը օր առաջ ԱՅԴ մեռնողին խօսքերը որոնք զուրցուած պահուն` անիմաստ ու անհասկնալի երեւցեր էին. արտասովոր շարժուձեւերը որոնք զարմացուցեր էին քեզ եւ որոնք հիմա` ԱՅԴ մահուան քովը բերուելով` իրենց ահաւոր մեկնութիւնը կ՚ստանան. եւ կը զարմանաս, որ ան ատեն` ԱՅԴ խօսքերը լսելուդ փոյթ չունեցար զանոնք վերլուծելու. «յիմար խօսքեր» ըսիր ու անցար. սպրդեցան գացին անոնք առանց սթափեցնելու, եւ հիմա, խղճմտանքդ կը տանջէ քեզ. թէ որ ժամանակին գուշակէիր ԱՅԴ անիմաստ թուող խօսքերուն, տարօրինակ երեւցող ընթացքին բուն նշանակութիւնը, պիտի յաջողէիր թերեւս ԱՅԴ յուսահատը իր կտրուկ վճիռէն ետ դարձնելու:

Այսպէս ալ եղաւ Մաքրիկէն զատուելուս. իր վերջին խօսքերուն միտքը անոր ամուսնութեան լուրը առած ժամուս հասկցայ, մութ սենեակի մէջ մտցուած պայծառ լոյսի մը պէս, որուն շնորհիւ որոշ կերպով կը զանազանես հոդ շարուած առարկաները:

Անոր խրոխտ նկարագիրը այն ատեն միայն կատարեալ կերպով ճանչցայ երբոր շատ ուշ էր արդէն կրկին իր սիրոյն կոչում ընելու:

Սուտ զուրցած կ՚ըլլամ թէ որ այս լուրը ինծի ուրախութիւն պատճառեց ըսեմ. այս բաժանումը, որուն բոլոր հոգիովս կը բաղձայի, զրկանք մը կ՚ըլլար ինծի հիմա` որ եղած լմնցած բան մըն էր. Մաքրիկին շնորհալի դէմքը, մտքի ու մարմնի բոլոր ձիրքերը աչքիս առջեւէն անդին չէին երթար. անոր քով պզտիկ մնացած ըլլալու տարտամ տպաւորութիւն մըն ալ կ՚աւելնար վիրաւորուած անձնասիրութեանս վրայ:

Իրօք այսքան դիւրաւ ձգուելիք բաժնուելիք մէկն էի ես, ես որ անոր յաւէրժական սէր մը ազդած ըլլալու ունայնամտութիւնը ունէի:

Ոչ իսկ բացատրութիւն մը, մնաս բարով մը, բառ մը ինծի: Դանակի հատու հարուած մը երկու տարուան սիրոյ հիւսուածքին վրան, եւ ուրիշ ոչինչ:

Յաջորդ օրը, երբ իր Մանչէսթր մեկնիլը իմացայ էրկանը հետ, որ հոն հաստատուած մէկն էր,

— Երթաս բարով, ըսի մտքովս իրեն, երթաս բարով, ԱՅԴ մարդուն քով զոր հարկաւ պիտի խաբես սիրոյ խոստումներով, ինչպէս որ զիս ալ խաբեցիր. բարի վայելում կը մաղթեմ իրեն:

Ու այս մարդուն դէմ, որուն ով ըլլալը չէի գիտեր, ատելութիւն չէի զգար, այլ արգահատանք մը. կը խնդայի վրան, կը կարեկցէի իրեն. վայրկեան մըն ալ սաստիկ մարմաջ մը կը զգայի երթալ գտնելու զինքը ու ականջն ի վար ըսելու, որ հետը կարգուած աղջիկը իմ սիրուհիս եղած էր. ասով կարծես թէ կը սփոփուէր իմ վիրաւորանքիս ցաւը. բայց կը խոստովանէի իսկոյն որ ասանկ փափագ մը ունենալս անգամ զզուելի բան մըն էր. հիմա իմ բարոյական ստորնացումիս դէմ կը սրտմտէի եւ Մաքրիկին ազնիւ նկարագրին իմինէս շատ աւելի բարձր ըլլալը զայրոյթով կը լեցնէր զիս:

Յետոյ, ատեն անցնելով, այս ամենը ամոքեցաւ, մեղմացաւ, ջնջուեցաւ վերջալոյսի մը բոցավառութեան պէս, որ մեր սիրոյն իրիկնամուտն էր: Իմ յեղյեղուկ ու փութամոռաց երիտասարդի սիրտս բան մը չյիշեց այլեւս:

Անոր մեկնելէն հեռանալէն շատ ետքը կրցայ իր ամուսնութեան պատմութիւնը ստուգել ու ճշդել. շատ լացեր էր ինէ զատուելուն համար. հարուստ էրիկ մը ձեռքէ չփախցնելու վախովը բացատրեցին ոմանք իր տարօրինակ աճապարանքը կարգուելու: Ես, վերահասու ճշմարտութեան, գիտէի որ այս ամուսնութեան շնորհիւ Պոլիսը ձգել երթալու եւ զիս մոռնալու կարելիութիւնը զինքը համոզեր էր ամեն բանէ աւելի. եւ այս վստահութեամբ ինքնիրենս հաշտուեր էի Մաքրիկին հետ. ինչ կ՚ըսեմ, տարիներէ վերջը անզուգական կինը մնացեր էր ան իմ աչքիս:

Ունեւոր ու տարիքոտ մարդ էր էրիկը: Երազուած միութիւնը չէր ասիկա, այլ այն գռեհիկ կապակցութիւններէն մէկը, որ ամուսնութենէ մը աւելի զուգաւորիլ մըն է, եւ զոր պսակին օրհնութիւնը ոչ կրնայ ազնուացնել եւ ոչ իսկ արդարացնել: Ոչ հոգիի եւ ոչ մտքի պատշաճութիւն երկուքին մէջ. ոչ կրթութեան եւ ոչ զգացումի ներդաշնակութիւն. ոչ տարիքի եւ ոչ մարմնի յարմարութիւն. այլ բիրտ հպումը, անմեկնելի ու յաւիտենական մերձեցումը, աւելի բիրտ քան այն զոյգ մը եզինը որ արօրի մը կը լծուի եւ ուր գոնէ` գոյնի, տարիքի, ոյժի ներդաշնակութիւն կը փնտռուի:

Մաքրիկ գոհ էր սակայն իր ամուսնութենէն. արտաքին ու ցոյցի գոհունակութիւն զոր ամեն աղջիկ կ՚ունենայ կարգուելէն վերջը որ հակառակ իր պարծանքի հանգամանքին, համակերպութենէ ուրիշ բան չէ, եւ որ, ափսոս, անոր յոյսերուն ու երազներուն նաւաբեկութեանը մէջէն անջատուող ծփացող միակ խլեակն է. ամուսնացած ըլլալու եւ դրամի տէր մէկու մը կնիկը եղած ըլլալու գոհունակութիւնը:

Մարդը, այսպէս կը կոչէի ես էրիկը, Անգլիոյ մէջ հաստատուած հարուստ յանձնակատար մըն էր, Կեսարիայէն հոս եւ հոսկէ Մանչէսթր անցած, որ անգլիական ոստանին վարքը ու բարքը իւրացուցած կը կարծէր, այն պատճառաւ, որ իր ածիլած ծնօտին, — գիշակերի հուժկու ու կոպիտ կզակ մը, — երկու դիէն երկնցուցած էր մօրուքը, որ իր ամեն ժամ պիֆթէք ուտող ու գինի խմող մարդու կարմրած այտերը կը ծածկէին: Երկար, գլանաձեւ գլխարկովը, ծունկերը գոցող սեւ ռըտէնկոթովը, որ հանդիսաւոր ու պաշտօնական մարդու ծպտումը կուտար այս դրսեցիին, զոյգ մը կարմիրի զարնող դեղին ձեռնոցովը, զոր իր ոսկրուտ ու ոտքերու չափ մեծ ձեռքերուն մէջ կը ճմրթկէր, այս մարդը` Պոլիս գալուն` բոլոր հոստեղի աղջիկները ափ ի բերան ըրած ըլլալու միամտութիւնը ունէր:

Հոս` հայ վաճառականներու կիները որոնք խլավուզութիւն ընելը կը սիրեն, կը թռվռային վրան, ձեռքէ ձեռք կը քաշէին զինքը, իր դրամի տէր մարդ ըլլալը գիտնալով. որը քոյր մը, որը եղբօր աղջիկ մը ունէր անոր հաւնեցնելու. եւ ընդունայն ճիգերու, պզտիկ դաւերու, երբեմն չարութեամբ ու նախանձով նիւթուած մրցումներու մէջ կ՚սպառէին. մէկը ճաշի կը հրաւիրէր զինքը, միւսը երեկոյթի, ու այս ընդդիմամարտ հրաւէրներուն մէջ մարդը շփոթած կը կենար, թէեւ յատկապէս կարգուելու համար եկեր էր Պոլիս, շատ մը իր նմաններուն պէս որոնք` ամուսնութեան globe-trotterներ [1] ՝ մենէ աղջիկ մը առնելու համար մինչեւ հոս կուգան:

Յետոյ, փողոցը դիպուածով Մաքրիկը տեսնելուն, իսկոյն հաւներ, հարցուցեր փնտռեր եւ ամուսնութեան ուզեր էր զայն: Աղջկան ընտանիքին համար անակնկալ բաղդ մըն էր ասիկա. նշանտուքը, հարսնիքը եւ հարս ու փեսին ասկէ մեկնիլը մէկ եղաւ:

Անկէ ի վեր ճիշտ տասերկու տարիներ անցեր էին միապաղաղ անդորրութեամբ մը. իր հարստութիւնը աւելցուցեր էր հիմա: Կեանքին մէջ ամեն բան ժպտեր էր այս մարդուն երեսին եւ այս յաջողութիւնները իր մեծ խելքին ու արժանիքին պարտիլ կը կարծէր, նոյն իսկ այն վայելչագեղ կինը, որուն վրայ իր ցանկասէր մարդու նայուածքը կանգ առած էր:

Այսքան տարիներ բացակայ մնալէ վերջը, առջի անգամ ըլլալով կնոջը հետ Պոլիս կուգար պտըտելու համար քիչ մը, քիչ մըն ալ Պոլսոյ առեւտրական վիճակը մօտէն հասկնալու:

Հիմա եկեղեցիին մէջ, կնոջմէն` էրկանը կ՚երթայ նայուածքս ու կը փորձեմ ինքնիրենս ճշդել այս ռամիկ մարդուն ինչ ըլլալը: Կիրակի առտուընով մեծ կուգար ան, չէր սղմեր կարծես այս պզտիկ ժամուն մէջ ուր քրիստոնէական խոնարհութեամբ մը միայն կնոջը քով եկած կեցած կը թուէր, ճաղատ գլուխը բաց, վայելուչ կեցուածքի մը մէջ արձանացած եւ ձախ ձեռքին մէջ բռնելով գլխարկը ու ձեռնոցները, իր անբաժանելի կարմիր ձեռնոցները:


Դ

Մտերիմ բարեկամս է ան հիմա. ութ օրուան մէջ հաստատուած մտերմութեամբ:

Այս բարեկամութիւնը ստանալու համար` իր ունայնամիտ ու ինքզինքին հաւնած մարդու տկարութիւններէն օգուտ քաղեցի:

Խօսելու ձեւերէս, որոնց մէջ մասնաւոր մեծարանք կը դնեմ իր անձին յատուկ, ախորժած կը թուի. կ՚զգայ այն զանազանութիւնը, որ կայ «հրամանքնիդ»ին` զոր խօսքս իրեն ուղղած ատենս կը գործածեմ եւ պարզ «դուն»ին մէջ զոր շուրջս տեսած ուրիշ մարդոց անխտիր կը բաշխեմ, ով որ ալ ըլլայ ԱՅԴ ուրիշը:

Մօտս գալուն` չեմ մոռնար իսկոյն ոտքի ելլելու ու միշտ մեծ ուշադրութեամբ, քիչ մըն ալ հիացումով կ՚ունկնդրեմ իր խօսքերուն որոնք դրական մարդու խօսքեր են եւ որոնց մէջէն ընտրանօք զատուած մասերուն, ինքզինքս զսպելու անկարող` ծափահարելու պէս բաներ մը կ՚ընեմ:

Իր կնոջ դէմ` որուն ներկայացուց զիս` ուղիղ գիծերէ ձեւացած բարեկրթութենէ ուրիշ ընթացք մը չունիմ. մարդուն ծեր տարփաւորի նախանձոտութիւնը կ՚զգամ եւ անոր համեմատ կը վարուիմ. զգոյշ կը կենամ ամեն բանէ, որ այս բարակցած Կեսարացիին կրնայ shocking [1] թուիլ. ինչ հեգնութիւն:

Մաքրիկ անգլիացի կնկան հով մը առած է. թերխաշ հայերէն ու անգլիերէն բառերով խառնուած լեզուն իր խօսակցութեանը մասնաւոր հրապոյր մը կուտայ: Իր ծոյլ ու դանդաղ քալուածքովը, երաժշտութեան պէս եղանակաւոր բան մը, կեանքէ վաստակաբեկ ու անտարբեր դարձած կնոջ երեւոյթը ունի:

Էրկանը բոլոր համակրութիւնը հետզհետէ գրաւած կ՚երեւամ. հինգ վայրկեան չի հեռանար քովէս, առանց ինծի չըլլար ու անվհատ` ժամերով մանրամասն կը պատմէ ինծի իր վաճառականի կեանքը այն մեծ քօլբօները որոնք զինքը հարստացուցած են եւ որոնց մէջ ես ներսէս` գողութենէ զատ բան մը չեմ գտներ: Ակներեւ ջանք մը ունի հաստատելու իր հեռատեսութիւնը, coup d՚oeilը [2], օրինակներով, մանր մունր դէպքերով, որոնց շատին, բերնի վարժութեամբ մը, շարունակ իր կինը վկայ կը բռնէ, ըսելով.

— Չըսես, Մաքրիկ:

Յետոյ, իր ամուսնութեան պատմութիւնն ալ կ՚ընէ ինծի:

Առտուները կանուխ կուգայ զիս պանդոկէս վերցնելու. մէկտեղ կ՚ելլենք պզտիկ պտոյտի մը համար դէպի գիւղին արեւելքը տարածուող բացավայրը. յետոյ գիւղին մէջ պտոյտ մը եւ Աեանին խահուէին մէջ երկու բառթի նարտ. ցերեկին կը բաժնուինք իրարմէ, երկու ժամ ետքը նորէն իրար գտնելու ու Էլամլը կան Դաշտելէն երթալու համար: Այս վերջին պտոյտին Մաքրիկ մէկտեղ է. մէկտեղ են նաեւ գրեթէ բոլոր գիւղը եղող ընտանիքները:

Կովի կառքերու անհատնում շարքն է, որ կը ձեւանայ իսկոյն: Կարմիր ու պարարտ հողին մէջ սայլերուն անիւները կը թաւալին փորելով իրենց խորունկ ակօսը, հողին ճակտին վրայ ձգուած խորշոմի մը պէս: Ահա անտառին մէջն ենք եւ աչքդ առածին չափ կը շարունակուի ան, ամեն մութ բաներու պէս, իր սահմանին անստուգութեամբը, իր հսկայ ծառերուն անհատնում շարքովը, իր ստուերին խորհրդաւոր անդորրութիւնովը, իր գոյնզգոյն կանանչութեամբը որ երբեմն մինչեւ դեղինին կը մօտենայ եւ երբեմն գրեթէ սեւը կը շօշափէ, ամեն երանգները անկարգ կարգաւորութեամբ մը սփռելով:

Ձան ու ձուն չկայ հոս` անիւներուն կռնչող թաւալումէն զատ. յանկարծ սարեկի մը սուր երգը կը վրդովէ լռութիւնը ու այստեղ կեանքի գոյութիւնը կը հաստատէ:

Գետինը կակուղ է, փետուրներով շինուած բարձի մը պէս, չորցած տժգունած տերեւներու անկումով ձեւացած կակղութիւն, որոնք ամեն քայլափոխի կը խշրտան, չտեսնուող օձերու սողոսկումներու պէս:

Այս դարաւոր ծառերուն, որոնք իրենց երկնըմբերձիկ ուղղութիւնը անվթար կը պահեն առոյգ ծերունիներու պէս, բաղեղի փաթթուուքներ մինչեւ գագաթները կը հասնին յաւէրժական գիրկընդխառնումի մը մէջ, ու գորշ կեղեւնուն վրայ փակած մամուռները` թաւիշի կտորներու փայփայանքը կը ցանցնեն, հին զգեստի մը վրայ փակցուած թանկագին կերպասի տպաւորութիւնը ձգելով:

Այս է մեր ամենաւուր ճամբան, ուրկէ Մաքրիկին ու անոր ամուսնին հետ կ՚անցնինք:

Հոս հոն` ծերացած ինկած ծառերու բուներ, ոմանք տարիներու բեռան տակ փճացած ու ոմանք իրենց առուգութեանը մէջ օր մը կայծակէն զարնուած:

Գետնէն հազիւ թիզ մը բարձրութեամբ նիհար ձողուններով բոյսեր` լայն ու հորիզոնաձեւ տերեւներով, հողմահարի պէս բացուած, որոնք բոլոր այս տարածութեանը վրայ, դէպի երկինք բացուած անհամար ձեռքերու կը նմանին, ամբողջ մարդկութեան մը ձեռքերը, չեմ գիտեր ինչ սպասումի եւ ակնկալութեան դիրքի մէջ:

Մաքրիկ երկիւղած կը կենայ այս վեհաշուք ու պատկառելի տեսարանին առջեւ, մինչդեռ մարդը իր շահադէտ վաճառականի անհարկի հաշիւը մէջտեղ կը դնէ.

— Գիտես որչափ խորանարդ մէթր ատաղձ կրնայ տալ այս անտառը, կ՚ըսէ ինծի, որչափ թրավէրս երկաթուղիի, խորանարդ մէթրը տասը ֆրանքէն` գանձ մը ըսել է ասիկա, անանկ չէ, Մաքրիկ:

Մաքրիկ գլուխը կ՚երերցնէ, բայց նայուածքը հեռուն է, մոլորած անցեալին մէջ:


Ե

Զուր ջանքեր, անօգուտ պայքար, զոր միտքս սրտիս դէմ կը մղէ, չվերարծարծելու համար սէր մը զոր յաւիտեան մարած կը կարծէի: Իրմէ փախչիլ հեռանալ ուզելով իր շուրջը կը թափառիմ, ընկղմելու մօտ նաւի մը` յորձանքին մէջ պտուտկելուն պէս. հետզհետէ կ՚զգամ, որ կեանքը ու լոյսը իրմէն միայն կրնան գալ ինծի. կ՚զգամ, որ դիմադրութեանս ոյժը կը նուազի տակաւ, բայց ինքն ալ յանցաւոր է ինծի չափ այն պզտիկ ու լուռ պչրանքներուն համար, որոնցմով զիս կը պաշարէ:

Հիմակուան սէրս այն նիւթապաշտ սէրը չէ ալ որ մարմնական հրապոյրներ կը հետապնդէ միայն. անցեալ տարիներու բովէն զտուելով` մաքրուած ու ազնուացած է հիմակ:

Մեր երիտասարդութեան սկիզբը, մաս մը տեղ միասին քալելէ վերջը ճամբանիս յանկարծ ճիւղաւորուեր էր առջեւնիս ու ճակատագիրը զիս մէկ կողմ եւ զինքը ուրիշ կողմ մը նետեր էր. ու շատ մը տարիներէ ետքը բաղդը ահաւասիկ նորէն միացուցեր, դէմ առ դէմ բերեր էր մեզ: Երկուքնիս ալ կարօտով ու զղջումով կը յիշէինք մեր անցեալը ու վաղափուլ երջանկութիւնը: Աշխարհիս երկու ծայրէն եկած անծանօթներու պէս որոնք` երկուքնուն ալ սիրելին եղող բացակայի մը վրայ խօսելով իրարու կը մօտենան, այսպէս ալ մենք` մեր հին օրերու յիշատակովը` նոր մտերմութեամբ մը կը կապուէինք:

Այս մունջ համակրութիւնը, իր լուռ զգուշաւորութեամբը, յայտնի ու համարձակ սիրոյ յայտարարութենէ մը շատ աւելի քաղցր էր ինծի:

Գրեթէ երջանիկ էի այսչափով:

Իր ամեն մէկ խօսքը, շարժմունքը նոյնքան մեկնութեան նիւթ էին ինծի երբոր առանձնանայի. ամեն մէկ բառին մէջ իր անեղծ մնացած սիրոյն խոստովանութիւնը կը գտնէի ես:

Բնաւ չեմ զարմանար որ պզտիկ գրքոյկի մը վրայ հատորներով մեկնութիւններ գրուին, թէ որ ատիկա սիրուած գիրք մըն է: Մեկնելը վայելել մըն է, ծոյլ ու յամեցող վայելում ինքն իր գլխուդ, ուզածիդ պէս: Բայց այս վայելքը կատարեալ ըլլալու համար, տուած մեկնութիւնդ ամեն տարակոյսէ վեր ըլլալու է. ապա թէ ոչ ատիկա շուտով ամենէն անհանդուրժելի տուայտանքը կ՚ըլլայ: Ատեն մը կուգայ որ դիմացինէդ որոշ վաւերացում մը, այո մը, գլխու հաստատական շարժում մը կ՚սպասես: Եւ այն լուռ ու անհատնում հարցումներուն փոխարէն, զորս կ՚ուղղես իրեն, ԱՅԴ «այո»ն ուշանալուն` բոլոր մեկնութիւններդ եւ այն աղուոր վստահութիւնդ իր համակրութեանը վրայ, իսկոյն կ՚անհետանան: Քու բացատրութիւններդ յիմարական ու ծիծաղելի քաշքշուքներ կ՚ըլլան մէկէն. ամեն բան կ՚երերայ շուրջդ ու ամենէն դժբաղդը կ՚ըլլաս:

Էն չնչին պատեհութենէն օգուտ կը քաղէի մինակ տեսնուելու հետը. ԱՅԴ վայրկեանները սուղ ու անգին էին ինծի համար, էրկնէն գաղտուկ տեսակ մը մաքսախուսութիւն, որով զիս տառապեցնող այս անստուգութիւնս կը հասկցնէի իրեն ու երբեմն ալ իր հին խոստումները կը յիշեցնէի:

Պատասխան տալէ կը խուսափէր անիկա. բայց որքան յստակ ու մեկին էր իր տրտում նայուածքը: Ամեն ինծի դպելուն` դաշոյնի մը ծայրին պէս մինչեւ սիրտս կը մխուի ու հոն կը կենայ, կը դառնայ իր սուր ծայրին վրայ, հաճոյք մը զգալով հոդ կենալուն ու մանրակրկիտ պրպտելով` բացած վէրքին բոլորտիքը ու խորունկութիւնը: Վարժ մարդասպանները չեն բաւականանար դանակ մը խոթելով հակառակորդի մը կուրծքը, այլ ԱՅԴ վէրքին մէջ կը դարձնեն զէնքը, անբուժելի ու անդարմանելի ընելու համար զայն. Մաքրիկին նայուածքը այս նրբութիւնները ունի իր քաղցրութեանը մէջ:



Առտու մը կանուխ ճերմակ շրջազգեստով մը տեսայ զինքը իր դրան առջեւ. բանուած ճուրքով շրջազգեստ մըն էր, ծաղկասփիւռ պատմուճանի մը պէս որ իր քանդակածոյ մարմնին կը փակչէր, լանջքին բարձրակոհակ թաւալումներէն մէջքին կ՚իջնէր ու աւելի վար, զիստերուն, մինչեւ ծունկուըներուն կը փաթթուէր:

Աղջիկ ատենին պէս երկուքի ճեղքած էր իր առատ ու ճոխ մազերը, գլխուն ետեւը ժողվելով զանոնք. անցեալ տարիները ինծի յիշեցնելու յայտնի ճիգը կը տեսնեմ իր քովը, եւ դիտաւորութիւնը` անդիմադրելի ընելու իր սիրոյն կալանքը:

Քիչ մը վերջը էրիկն ալ եկաւ քովը ու այն առտուն երեքնիս մէկտեղ ըրինք սովորական պտոյտը:

Իրիկուան` շատ մը ընտանիքներու պէս` Քօրուպաշի ըրինք ճաշերնիս, վարի գիւղին մօտիկ պզտիկ սարաւանդ մը, որ Դաշտելէնի անտառին կը կռթնի: Որոշուած է, որ ամենքնիս մէկտեղ վերադառնանք:



Այս վերադարձը վարի ճամբէն եղաւ. ամբողջ կարաւանը մեր կովի կառքերուն, երաժշտութեան, երգի, խնդալներու խլացուցիչ ժխորով մը ու չորս դիէն արձակուած հրթիռներու մէջէն, ծանր ծանր կը քալէ խորտուբորդ ուղիին համեմատ ելեւէջելով:

Անտառին մէջ կը մխուինք նորէն` վրդովելով անոր հանգիստը մեր խօլ ուրախութեան աղաղակներովը որոնց արձագանգը կ՚երկարի, կը կրկնուի հեռուն: Մութ է չորսդինիս. հսկայ ծառերուն շուքը վերահաս գիշերին սեւութեամբը կը թանձրանայ, տեղ տեղ մեղմացած մեր կառքերը զարդարող թուղթէ լապտերներուն վարանող ու տարտամ լոյսերէն: Այս մութի զանգուածին մէջ ուր դէմքերը չեն որոշուիր, ձայները կը բարձրանան սակայն, իրարու կը հանդիպին:

Ես Մաքրիկին քովն եմ ու կառքէն իջած` հետիոտն կ՚երթանք երկուքնիս քիչ մը առջեւէն ու ետեւնուս կը լսեմ էրկանը ձայնը, որ ԱՅԴ միջոցին իր առեւտրական մէկ ճարտարութիւնը կը բացատրէ քովի մարդուն: Հազիւ միջոց ունիմ կամաց մը երկու խօսք զուրցելու Մաքրիկին.

— Ըսէ ինծի որ զիս կը սիրես տակաւին:

Չի պատասխաներ անիկա, ձեռքս կը բռնէ միայն ու երկու քայլ անդիէն, մութին մէջէն յանկարծ էրկանը ձայնը կուգայ մեզի, իր կինը վկայ բռնելու սովորական կոչումը իր խօսակցին դէմ.

— Չըսես, Մաքրիկ:

Ու անտառին մէջ այս ձայնը, որ իմ հարցումիս կրկնութիւնն է, կը տարածուի ծառէ ծառ, ճիւղէ ճիւղ, ճամբան կորսնցուցած թռչունի մը պէս հոս հոն կը զարնուի նուաղելու մօտ եւ զոր արձագանգը էն վերջը մեզի կը վերադարձնէ.

— Չըսես, Մաքրիկ:

Քիչ քիչ գեղին կը մօտենանք. վայրկեան մըն ալ ու անտառէն դուրս պիտի ելլենք. տերեւներուն մէջէն գեղին վառուած ճրագներուն բիծերը կ՚երեւան լուսազարդ երկինքի մը պէս, որ կարծես գետնին վրայ փռուած ըլլար: Վերջին փորձ մը կը փորձեմ՝ խզել տալու համար իր սփինքսի լռութիւնը. իմ հէք սիրոյս պատրանքովը` մշտնջենապէս վերապահուած կը կարծեմ զինքը վերստանալու իրաւունքս, համոզուած` որ էրիկը քանի մը տարի հետը ապրած ըլլալուն համար չէր կրնար այս աղուոր կինը յամայրամել:

Այս պահուս ոչ ոք ուշադրութիւն կ՚ընէ մեզի կամ գէթ ես այնպէս կը կարծեմ, ու գրեթէ կը բռնադատեմ զինքը պատասխանելու ինծի:

Խաւարին մէջ իր ճերմակ շրջազգեստը ճառագայթող բան մը ունի ու այս մութ անտառին դիցուհին կը թուի անիկա աչքիս:

— Յոյս մը տուր, սիրոյ բառ մը ըսէ գոնէ:

Աւելի ույժով կը սեղմէ ձեռքս, բայց դարձեալ չի պատասխանէր:

Ու էրկանը ձայնը յանկարծ օգնութեան կը հասնի ինծի կարծես, հեռուէն, խորունկէն եկող ձայն մը, անտառին արձագանգովը խոշորցած ու մութին մէջ իր նշանակութիւնը փոխած ձայնը.

— Չըսես, Մաքրիկ:



ԱՐՄԵՆԻՍԱ


Ա

Հալքին յունաբնակ կղզի մըն է։ Հոն ճանչցայ զինքը. Անասթաշի քազինօն կուգար իրիկունները՝ շոգենաւէն դիմաւորելու իր ամուսինը, վասն զի իր ամուսինը պիտի ըլլար այն գէր, կարճահասակ յիսուննոց մարդուկը զոր կ՚առնէր միասին՝ պանդոկ վերադառնալու համար։

Մինակ դուրս կ՚ելլէր ամեն ատեն. երբեմն հետը կը բերէր վեց տարեկան փոքրիկ տղեկ մը որ իր զաւակն էր անշուշտ եւ որուն հետ մեծ մարդու մը պէս կը խօսակցէր մինչեւ վերջը։

Ոչ մէկու հետ յարաբերութիւն կամ տեսութիւն հաստատած էր։ Երիտասարդներ, ամեն ազգէ, միշտ հետաքրքիր երբ կին մը ճանչնալու վրայ է խնդիրը, ի զուր իր շուրջը դեգերած կամ իր ակնարկը ակնկալած էին. երբեք չէր դարձած զանոնք դիտելու։

Քազինօն, ծովուն վրայ երկնցած տախտակէ դարատափին եզերքը, անկիւն մը ունէր, ուր ամեն իրիկուն կուգար առանձին նստելու. ԱՅԴ անկիւնը իրն էր. գէթ այդպէս նկատուած էր քազինօին յաճախորդներէն, որոնք՝ իբր բարեկիրթ մարդիկ՝ այս անծանօթ օտարուհին մեծարել կը սիրէին։

Քանիցս հանդիպեցայ իրեն ու անունը հարցուցի յոյն ծանօթներուս։

— Ի արմենիսա ինէ, արմենուհին է, կը պատասխանէին ամենքը. այս էր իր միակ անունը որով Կղզիին մէջ ճանչուած էր հոն գալէն ի վեր։

Քազինօին սպասաւորներուն ըրած հարցուփորձս աւելի արդիւնաւոր չեղաւ, մինչդեռ օտարազգիներն ալ ինծի կը դիմէին, իբր ազգակից, իր վրայ տեղեկութիւն ուզելու համար։

Ամուսինը, որ շաբաթը երկու անգամ միայն կուգար, կնոջմէն աւելի մարդախոյս կ՚երեւար. մէկուն հետ բարեւ մը փոխանակած չէր ամիս ու կէսէն ի վեր, յորմէհետէ Կղզին Պէլվիւ Պանդոկը եկած էին։ Երիտասարդները՝ անոր նախանձոտ բնաւորութեանը կը վերագրէին այս տարօրինակ մենակեցութիւնը, ու կինը ամուսնին բռնութեան զոհը համարած էին։

Եւ իրաւ ալ այս կնոջ դէմքին վրայ չեմ գիտեր ինչ տրտմութեան անբացատրելի երեւոյթ մը կար որ այս ենթադրութիւնը կը հաստատէր։

Վեհերոտ մէկը չէր թուեր. վայելուչ ձեւերն ու համարձակ քալուածքը այնքան կը վայլէին իր մատղաշ ու աղուոր հասակին։ Առանց քաշուելու, բարձր ձայնով, պանդոկներու մէջ կեանք վարող անձի մը վարժութեամբ, սպասաւորները կը կանչէր եւ ուզածը կ՚ապսպրէր։

Առջի բերան կարծեր էի որ մինչեւ այն օր այս տիկնոջ հետեւող երիտասարդներէն աւելի բաղդաւոր պիտի ըլլամ ես իրեն հետ ծանօթանալով։

— Ոհ, դուն կարող ես, կ՚ըսէին յոյն բարեկամներս՝ ազգութեանս վրայ նախանձելով. իր լեզուն կը հասկնաս ու հետը խօսելու դիւրութիւն ունիս։

Առջի անգամն էր աշխարհիս վրայ, որ Հայ ըլլալու մէջ առաւելութիւն մը կը գտնէի։ Այսպէս իմ օտարազգի ընկերներէս քաջալերուած՝ տեսութիւն մը հաստատելու փորձերը սկսայ։

Շատ հեղ գացի իր մօտը նստելու եւ ուշադրութիւնը հրաւիրելու չափ բարձրաձայն խօսելով՝ ներկայութիւնս զգացնելու։ Մաքուր հայերէն խօսեցայ նախ, բառերս ու բացատրութիւններս զատելով, խնամելով, յետոյ ֆրանսերէն ու թուրքերէն, հասկցնելու համար որ բոլորովին արհամարհելի անձ մը չէի։

Յետոյ հագուստիս սկսայ խնամք տանիլ. դերձակս, որ զիս միշտ խնայող ճանչցած էր, զարմացաւ հինգ ձեռք զգեստ մէկէն շինել տալուս. փողկապներու ահագին պաշար մը ամբարեցի ու վերջին նորաձեւութեան պահանջումներուն եւ ոչ մէկէն փախուստ տուի։ Շապիկներուս օձիքը, ձիւնաթոյր, նեղ ու բարձր, որ մինչեւ թուշս կը հասնէր եւ զիս շնչահեղձ ընել կ՚սպառնար, թաշկինակներս, նուրբ, մանուշաբոյր, շքեղ սկզբնատառերով զարդարուած, կը բաւէին արդուզարդի արժէք ճանչցող կին մը հրապուրելու։

Ինքն ալ շատ աղուոր ու շատ մաքուր կը հագուէր. ամեն օր կը փոխէր իր շրջազգեստները որոնք իրարմէ գերազանց կերպով վայելչաձեւ ու ճաշակաւոր էին, եւ որոնք Տըմիլվիլի կամ Թռիքօթէօզի խանութներուն մէջ պատրաստուած կը թուէին։ Իր կամարաձեւ փոքրիկ ոտքերը, զորս հաճոյք կ՚զգար անշուշտ ցոյց տալու շրջազգեստին ծայրէն, միշտ մետաքսեայ սեւ գուլպաներով ու Բերայի ամենէն ճարտար արհեստաւորէն շինուած կօշիկներով ամփոփուած էին։

Ինչ օգուտ սակայն որ իրեն ծանօթանալու ամեն ջանքերս անտես մնացին. համբակ սիրահար մըն էի. ոչ բարձրաձայն խօսակցութիւնս որուն ակամայ ունկնդիրն էր, ոչ վրդովեալ շարժուձեւերս, ոչ իրեն ուղղած յամառ ու բոցավառ նայուածքս, ասոնց եւ ոչ մէկը կրցաւ իր գեղեցիկ մարմարէ արձանի վայելուչ անտարբերութեանը յաղթել. եւ ոչ իսկ նայեցաւ երեսս։

Այն ատեն անյաջողութիւնս, Յունաց քով պզտիկ մնալու ամօթս, բուռն հակառակութեան մը փոխուեցաւ այս կնոջ դէմ։ Իր հպարտ ձեւերը անկրթութեանը տուի եւ իր մեկուսացեալ կեանքը՝ ընտանիքի մէջ երեւալու համար ունեցած գաղտնի պակասութեանցը։ Ամեն կողմ սկսայ չարախօսել իր վրայ. որոշ ամբաստանութիւն մը ընելու անկարող էի, բայց անանկ կասկածներ կը յայտնէի որոնց ոյժ ու հաստատութիւն կուտար ԱՅԴ գաղտնածածուկ կենցաղը։

— Պոլսոյ ծանօթ ընտանիքներէն չէ այս կինը, կ՚ըսէի դէմս ելլողին, եւ իր ծերունի սիրահարը աւելի հոմանին կ՚երեւայ քան թէ օրինաւոր էրիկը։

Ու բարեկամներս, ինծի պէս դառնացած, իմ խօսքս ամեն կողմ կը տարածէին։

Բարեբաղդաբար իրեն չէր հասներ այս բամբասանքներուն արձագանգը։ Կղզեցիներուն ուշադրութիւնն ու հետաքրքրութիւնը չէր դադրեր. Հելլենուհիները ամեն ատեն աղէկ հագուելու հետամուտ, իր զգեստներուն տարազը օրինակել կը ջանային, առանց ձեռք բերելու անոր կատարելութիւնը. եւ երբ անցնէր Լիվատիայէն, իր փոքրիկ տղուն ձեռքէն բռնած, նազելաճեմ, դիցուհիի մը պէս հանդարտաքայլ, զմայլանքով ու գովեստով խառն մրմունջ մը կը լսուէր ամենուն բերնէն, մրմունջ որ զիս ցասմամբ կը լեցնէր.

— Ի արմենիսա ինէ, ի արմենիսա։



Բ


Արմենիսա շնորհալի ու հրապուրիչ էակ մըն էր. ատողներ ու պաշտողներ միայն կային շուրջը. անտարբերներու հանդիպած ըլլալու չէր։ Իր վրայ ամեն բան յատուկ դրոշմ ունէր, շարժուածքը, նայուածքը, խօսուածքը։

Բնաւ հետաքրքիր չէր. զարմանալու սովորութիւնը չունէր կարծես. ինչ բանէ կ՚աղխորժէր արդեօք, ինչով կարելի էր հաճելի դառնալ իրեն. դժուարին հանելուկ, զոր լուծողին՝ այս հեշտաբոյր ու գեղանի կինն էր խոստացուած պարգեւը։

Իր լանջաբերձ ու խրոխտ կուրծքին մէջ սիրտը կը մնար թաքուն ու գաղտնի, անհպելի գանձի մը պէս, որուն «Բացուէ ով Սէզամ»ը կը փնտռուէր ու չէր գտնուեր։

Արմենիսայի մեծագոյն զբօսանքը պտոյտն էր, լայնեզր յարդէ գլխարկի մը տակ ամփոփելով առատ մազերը որոնք դէպի վեր առնուած, իր ծոծրակին աննման ու անբիծ սպիտակութիւնը ցոյց կուտային, մէկ ձեռքով իր շրջազգեստը ժողվելով շնորհալի ձեւով մը եւ միւսով իր կարմիր հովանոցը բացած, որուն արեւին տակ ցոլացումը իր դէմքին վարդի երանգները կը շեշտէր։

Պաշտելի ու հրաշագեղ էր այսպէս. կիրակի առտուները անպատճառ Մեծ Կղզի պիտի երթար. ես ալ հոն պատահեցայ օր մը իրեն։

Այն մաքուր, աւլուած ու ծառազարդ ուղիէն կ՚երթայի, որ նաւամատոյցէն դէպի Ճաքօմօի օթէլը կը տանի։

Երկու կողմէ, խնամուած ծաղկած պարտէզներու մէջ, ամեն մէկ քայլին սիրուն տուներ, վիլլաներ երբեմն, ապարանքներ որոնց բաց դռներէն ներս կահաւորման ճոխութիւնն ու շռայլութիւնը աչքի կը զարնէ, սեւ հագուստներով եւ ճերմակ փողկապով սպասաւորներ, տիրուհիին չափ զարդարուած սպասուհիներ, ստնտուներ՝ ճերմակ ու բարակ կտաւէ գոգնոցով՝ դրան մօտ սպասելու կեցած։

Տարբեր տարբեր ճաշակով կառուցուած այս քէօշկերուն մէջ քարուկիր ու անպաճոյճ շէնք մը իր պարզութեամբը ուշադրութիւն կը հրաւիրէ, իբր միակ լուրջ դէմքը այս բոլոր զուարթ ու խնդացող պատկերներուն մէջ։

Ամենքը հոն կը դիմեն, ես ալ կը հետեւիմ իրենց ու Հայ-Հռոմէականաց մատուռին մէջ կը գտնեմ ինքզինքս։

Իրաւ Հայոցն է այս եկեղեցին. տաճկերէն կը խօսին, ֆրանսերէն կը բարեւեն իրար. Եւրոպացիներ կը տեսնեմ միայն շուրջս, ձեռնոցը ձեռուընին, գլուխնին բաց, Շթայնի խանութին հագուած արձաններուն պէս անշարժ ու կանգուն. ոչ ոք կ՚աղօթէ. սեղանին վրայ քահանայ մը ցած ձայնով ու անհասկնալի բարբառով ինքնիրեն բան մը կը մրմնջէ. լռութիւն կը տիրէ ամեն կողմ. թիւ պատարագն է այս. կիները իրենց փղոսկրէ ծածկոյթով աղօթագիրքնին կը թղթատեն եւ երբեմն սեղանին խոնարհութիւն մը կ՚ընեն, չկրնալով չփակին տակէն քօռսէին երկաթներուն մէջ ամփոփուած ճմլուած լանջերնին ծռել. այրերը՝ իրենց հագուստին ծալքերը շտկելով, ատեն ատեն ձախ ծունկերնին առջեւի նստարանին կռթնցնելու չափ կոտրելով, իբր ծնրադրելու փորձ մը, ամենքը լուրջ ու ծանր կերպարանք մը առած, ներկայացման մը եկածի պէս հանդիսաւոր։

Արմենիսային կը հանդիպի ակնարկս. ալ աւելի գեղեցկացած կը տեսնեմ զինքը այս սրբավայրին մէջ. բոլոր այս դիմակաւոր դէմքերուն մէջ իրենը միայն անկեղծ ու ջերմեռանդ երեւոյթ մը ունի որ մանկական անմեղութիւն մը կ՚ընծայէ իրեն։ Ակամայ սակայն այս հիացումս կը թողում. կը վախնամ որ իրեն նայիլս ուշադրութիւն չհրաւիրէ. ինչ ընելու եմ սակայն. այս մաքուր ու բարձր ընկերութեան մէջ կորսուած, շուարած, տիկիններու վրայէն բուրող անուշ հոտերուն անձնատուր, բոլոր ճիգս կը թափեմ գոնէ անպատշաճ շարժում մը չընելու համար։

Նեղուելով, դողալով որ վրաս չխնդացնեմ այս հեգնող ու կարծես իբր օտարոտի զիս միայն դիտող բազմութիւնը, չհամարձակելով դուրս ելլել, ի զուր մանկական յիշատակներուս կոչում կ՚ընեմ ժամերգութեան սկիզբը թէ վերջը ըլլալնիս հասկնալու համար. չեմ յաջողիր. յուսահատելու մօտ եմ. քրտինքի խոշոր կաթիլներ ճակտէս վար կը սահին. յանկարծ մէկ քանի անձերու մեկնիլը կը նշմարեմ. փրկութիւն. առիթը փախցնելու չգար. բոլոր քաջութիւնս կը ժողվեմ ու դուրս կը նետուիմ շուտափոյթ ու սրտատրոփ, այո, սրտատրոփ, վասն զի ահա Արմենիսայի ճիշդ մօտն եմ. ան ալ կը մեկնի. դրան մէջ քով քովի ենք. մեկնելէ առաջ մարմարէ աւազանի մը մէջէն ջուր կ՚առնէ եւ երեսը կը խաչակնքէ. չեմ գիտեր այս ջուրին ինչ ըլլալը, բայց ես ալ Արմենիսայի պէս ԱՅԴ ջուրով կը խաչակնքեմ երեսս. ջուրէն թէ իրմէ երանութեան խոստում մը կը ծաւալի ու հոգիիս կը թափանցէ. Արմենիսա ինծի կը նայի, եւ ժպիտ մը, մթամած հորիզոնի մը վրայ ծագող ճառագայթի մը պէս, իր գեղեցիկ կարմիր շրթունքին վրայ կը գծագրուի։

Այս եղաւ ահա մեր բարեկամութեան սկիզբը. ԱՅԴ աւազանը մեր ճակատները միացուց, ու կաթիլ մը ջուրը հալեցուց մեզ իրարմէ բաժնող սառոյցէ պատնէշը։

Հալքի վերադարձին՝ շոգենաւին մէջ միասին գտնուեցանք դարձեալ. Արմենիսա խօսեցաւ հետս, օդին գեղեցկութեան, ջերմութեան, Հալքիի զբօսանքներուն վրայ, մինչդեռ ես, ամեն մէկ բառս կշռելով, անմիտ ու ապուշ համարուելու աստիճան խոհեմութեամբ կուտայի պատասխանս, որպէս զի այս անյուսալի դիպուածով ձեռք բերած մտերմութիւնս չկորսնցնեմ։

Ապաքէն հինաւուրց բարեկամի մը պէս մտերմութիւն ցոյց կուտար հիմակ։ Հալքիի երիտասարդներուն վրայ կը խնդար, ազատ ու համարձակ ծիծաղներով. կ՚զգամ որ այս խնդուկներուն մէկ մասը ինծի կը պատկանէր, մինչդեռ ինք՝ յանկարծ ուղղակի ինծի նայելով՝

— Կաթոլիկ էք, այնպէս չէ, հարցուց։

Այս անակնկալ հարցման վրայ չշուարելու խելացութիւնը ունեցայ։

— Այո, ըսի իրեն՝ ատիկա հարցնելն իսկ աւելորդ դատող եղանակով մը։

Ես իսկ զարմացայ այս յայտնի ստախօսութեանս վրայ պզտիկ մը չվարանելուս։ Այս հաստատ պատասխանս զինքը համոզեց, գրեթէ զուարթացուց։

— Խօսուածքնուդ կ՚երեւայ արդէն. Հայերը — եւ նախատական ու արհամարհող բան մը ունէր ձայնին մէջ՝ այս բառը արտասանած ատեն — երբեք ձեզի պէս տաճկերէն չեն կրնար խօսիլ։

Տաճկերէն խօսեր էինք միշտ։

Արմենիսա, ճշմարիտ կաթոլիկ մը, մոլեռանդ բայց պաշտելի հայատեաց մը կը թուէր։


Գ

Արմենիսան կը սիրէի ու երջանիկ կրօնափոխ մը եղայ։

«Կաթոլիկ էք» հարցումը անդիմադրելի ու աննահանջելի բան մը ունէր իր մէջը, զոր սիրահարի մը սիրտը միայն կ՚ըմբռնէ. առանց խղճահարութեան, առանց երկմտելու, այո մը ըսելով կրօնքս գաղտնի պահեր էի, ինչպէս հարուստի մը քով չքաւորութիւնս պիտի ծածկէի։

Ինչ դիւրաւ կ՚ըսուի «այո»ն. երկու վանկէ եւ երեք գիրէ կը բաղկանայ այս փոքրիկ բառը եւ բովանդակ տիեզերքին կէսը կը նշանակէ, վասն զի «այո»ն եւ «ոչ»ը բոլոր տիեզերքը կը ներկայացնեն։ Մէկ բառով ուրեմն անցեր էի Ռիւպիքոնէն եւ գոհ էի անցած ըլլալուս համար։ Ինչպէս որ գուշակեր էի, պարզ կաթոլիկուհի մը չէր, այլ Հայութեան ոխերիմ թշնամի մը. մեր ազգին պէս խեղճ ու ողորմելի զարմէ մը սերած ըլլալուն նախատինքը մեր ազգին դէմ անհաշտ ու վայրենի ատելութիւն մը առաջ բերեր էր իր մէջ. կաթոլիկութիւնը անոր համար գոհացում տուած էր իր սրտին, որովհետեւ ատով՝ օտար կրօնքէ աւելի օտար ազգութեան մը կը պատկանէր ու Հայութեան աղտը միանգամ ընդմիշտ կը թօթափէր իր վրայէն։ Արմենիսա անոնցմէ էր որոնք ինչ ազգէ ըլլալնուն հարցման անվեհեր կը պատասխանեն.

— Կաթոլիկ եմ։

Բնաւ հայերէն բառ մը արտասանելը լսած չէի. Հասունիսթի եւ Անթիհասունիսթի կռուին տաքութեան մէջ, ծայրայեղ ու կատաղի Հասունիսթ մը եղած էր, անկատար Հայ մը ըլլալէն կատարեալ Լատին մը ըլլալը նախամեծար համարելով։

Բայց Հասունիսթէ աւելի կաթոլիկ եւ կաթոլիկէ աւելի պապական էր. Հռոմէականներու եկեղեցին այն ատեն միայն կ՚երթար երբ լատին եկեղեցի մը չգտնուէր. իր ընտանիքը Էնկիւրիէն Պրուսա եւ Պրուսայէն հոս հաստատուեր էին, միասին բերելով այս հաւատքը։

Իր համոզումները՝ գեղեցկութեանը պէս իշխող ու նուաճող էին. իր փաստերուն անձնատուր ըլլալը ճշմարիտ հաճոյք մը պիտի ըլլար ինծի, եթէ արդէն կաթոլիկ եղած չըլլայի իր աչքին։

Հիմա որ մոլեգին կը սիրէի զինքը, կեղծիքս ճշմարիտ ուրացումէ աւելի առաջ երթալ կ՚սպառնար. իր բոլոր կատաղութեանը համամիտ կը թուէի. անհաւատալի գաղափարներ ունէր աշխարհիս վրայ, զորս հերքելէ կ՚զգուշանայի. ԱՅԴ փոքրիկ ու սիրեցեալ գլխուն մէջ՝ երկրիս ամենէն մեծ իշխանութիւնը Պապական զօրութիւնն էր։

Ու ես այս տգէտ, գեղանի, կրօնամոլ կնոջ դէմ երկչոտ ու միշտ պարտուած, սրտիս մէջ կ՚զգայի սակայն ազգիս ու կրօնքիս դէմ ուղղուած այս անիրաւ նախատինքները, զորս Արմենիսա մէկ գգուանքով, առանց գիտնալու, մոռցնել կուտար ինծի։

Այսպէս շարունակ յագեցած ու շարունակ անյագ իղձերէ տոչորուած, որ իմ յանցանքս ու արդարացումս է միանգամայն, սիրոյս ու խղճմտանքիս մէջ երերածուփ, սարսափով միտքս կը բերէի իմ յանդուգն ստախօսութիւնս եւ օր մը յանկարծ երեւան ելլելու հաւանականութիւնը։

Արմենիսայի սէրը՝ ատելութեանը պէս բուռն ու զայրացած բան մըն էր. այն սովորական կիներէն չէր որոնք մէկ անկումով բոլորովին կը նուաստանան։ Արմենիսա, ընդհակառակը, իր անկումով բարձրացեր էր։ Իր անփորձ օրերուն մէջ խաբէութեան մը զոհ գացած ըլլալով, իր տարիքէն աւելի լուրջ ու ծանրախոհ դէմք մը ունէր։

Պարզապէս պահծու կին մը ըլլալով հանդերձ, միշտ պատկառանք ազդած էր ամենուն։

Ինչպէս համակրեցաւ ինծի, չեմ գիտեր, բայց գիտեմ թէ իր ամենէն երջանիկ սիրահարը եղայ։

Երկինքը աւելի ջինջ ու կապոյտ երեւցաւ ինծի, ծովը աւելի հեզ ու իր ալիքը քաղցրամրմունջ ու խորհրդաւոր, ծաղիկները, ծառերը, լեռներն ու առանձնութիւնը սիրեցի, գիշերուան աստղերը մտերիմ ու բարեկամ եղան ինծի, բարեսիրտ ու հեզահամբոյր դարձայ, առաջին անգամը ըլլալով տիեզերքը իր վեհութեան մէջ դիտեցի, զմայլեցայ, ոտանաւորներ գրեցի. սիրահար էի։

Հրաշալի տեսիլ մըն էր կեանքը երբոր դիտուի այն վարագոյրին պատռուածքէն զոր պատանութիւն կ՚անուանեն։

Ասկէ վերջը ալ չպիտի տեսնեմ ոչ այն երանութեան եւ ոչ այն խղճի տանջանքին օրերը։

Արմենիսա անսահման գորով մը ցոյց կուտար ինծի. իմ շփոթած ու երկչոտ դիրքս նախամեծար թուեցաւ իրեն՝ գործօն ու ձեռներէց մարդու մը համարձակութենէն. կիները այսպէս են. մայրական հոգածութիւն մը ունենալ կ՚ուզեն իրենց մտերիմներուն վրայ, հոգածութիւն՝ որ տեսակ մը իշխանութիւն կ՚ենթադրէ. ամօթխած ու դողդոջուն պատանի մը որ առաջին անգամը ըլլալով կնոջ մը ձեռքը կը սեղմէ, փորձ ու յանդուգն երիտասարդէ մը աւելի կը սիրուի։

Անկարելի բան մը պատահեցաւ մեզի. երկուքնիս փոխադարձապէս երջանիկ եղանք. անկարելի ըսի, որովհետեւ սիրոյ մէջ մէկուն երջանկութիւնը միւսին տառապանքէն կը բաղկանայ։

Ալ իր յայտնի մտերիմ ընկերն էի. ամենքը զարմացան ու նախանձեցան վրաս. ինչ կերպով յաջողեր էի այս բաղդը վայելելու. չգիտցան երբեք։

Ու այնուհետեւ միասին կ՚երթայինք պտըտիլ Կղզիին շուրջը եւ վայրի ելակ քաղել ճամբուն վրայ։ Վերջալոյսին, Մանասթըրի փոքրիկ անտառակին մէջ, հետաքրքիր ու չար ակնարկներէ հեռու, ձեռք ձեռքի մէջ, ծառի մը տակ կը նստէինք մինակ, բոլորովին մինակ Մարմարայի կապոյտ երեսին դէմ։ Գիշերները, Ահիլիան, մեր երիտասարդ նաւավարը, իր եռազոյգ թիով նաւակը պատրաստ կը պահէր մեզի համար, եւ լուսնին լուսով, ծովուն մեղմ ու հանդարտ ալիքներուն վրայէն կը թռցնէր մեզ Բրինքիբօի գաղտնապահ ու ամայի եզերքները։

Արմենիսա գեղեցիկ ձայն ունէր. իր երգերուն՝ ոչ ոք գիտէ տալ այն երկնային ու աննման շեշտը որ մարդուս հոգին հեշտութեամբ եւ աչքը արցունքով կը լեցնէ։ Սիրոյ ու դժբախտութեան վրայ կը դառնային միշտ իր երգերուն տուները։

Ինծի այնչափ համակրելուն դժկամակած կ՚երեւար։

— Մենք իրարու համար չենք, կ՚ըսէր երբեմն՝ տրտմութեամբ գլուխը երերցնելով։

Բնաւ չհարցուց ուր տեղացի, որի զաւակ ըլլալս. Կաթոլիկ էի, ու այս կը բաւէր իրեն. ես ալ հարեւանցի տեղեկութիւններ միայն ունէի իր վրայօք, որոնք աւելի ենթադրութիւններ էին քան ստուգութիւններ։

«Մատամ» կ՚ըսէի սկիզբները. երբ յարաբերութիւննիս աւելցաւ՝ Մառի կը կոչէի զինքը պարզապէս։ Օր մը ըսի իրեն թէ նախ Արմենիսա անունով ճանչցեր էի զինքը, եւ թէ այսպէս կը կոչէին միշտ բոլոր կղզեցիք։

Իր զայրոյթը չեմ կրնար բացատրել։

— Ես Կաթոլիկ եմ, ըսաւ ցամաք կերպով։

Իր ծեր բարեկամը կուգար դարձեալ որոշեալ իրիկունները։ Ֆրանսացի դրամատէր մըն էր. տարիներէ ի վեր միասին գտնուած էին. հետզհետէ համոզուած էի որ իր հոմանին էր եւ ինքը կը հոգար անոր բոլոր շռայլութիւնները։ Քաշուելու մարդ չէր. հլու ու հնազանդ կ՚երեւար միշտ. այն ոսկեբարձ աւանակներէն մէկը որոնց ամեն կողմ կը հանդիպինք։

Շատ կ՚ուտէր ու քիչ կը խօսէր, շատ կը վճարէր ու քիչ կ՚ստանար, առանց մռլտալու. իր առաջին հաճոյքը Արմենիսան գոհացնելն էր. զաւակ ու ազգական չունենալով, ամեն բան զոհելու պատրաստ էր անոր համար. ամուսնանալ ուզած էր հետը, բայց նորատի կինը իր ազատութիւնը դիւրաւ չէր ծախած։

Սիրով ու միաբանութեամբ կը սահէր ուրեմն մեր կեանքը. Արմենիսա Լուսաւորչական ըլլալուս կասկածն անգամ չունէր. բայց ես՝ շիտակը՝ կը տառապէի իմ ակամայ հաւատուրացութեանս համար։ Հայերը իր գլխաւոր ծաղրանքի նիւթն էին. մեր լեզուն՝ զոր չէր հասկնար, մեր Եկեղեցին՝ ուր ոտք կոխած չէր հերետիկոս ըլլալու վախով, իր յարձակումներուն ենթակայ էին։ Կրցածիս չափ կը ջանայի իր սխալ ու յոռի դատողութիւնները ուղղել, առանց կասկած հրաւիրելու վրաս։

Իրաւ ալ ամենէն նուաստ արարածը եղած էի. խիղճս կ՚ըմբոստանար վերջապէս, ու ես առաջինն էի անկմանս բոլոր ամօթն ու բոլոր խորութիւնը ճանչնալու, բայց Արմենիսան կորսնցնելը՝ կեանքը կորսնցնելէն աւելի դժնդակ ու մահացու չէր։

Որքան պիտի տեւէր իմ սրբապիղծ խաբէութիւնս. ո եւ է դիպուած չպիտի գար ճշմարտութիւնը երեւան հանելու. եւ ամեն վայրկեան՝ ձեռքէ հանելու ահուդողով՝ իմ երջանկութիւնս դառն ու պաշտելի տառապանք մը կ՚ըլլար միշտ։


Դ

Խաչի Կիրակի առտու մը, Սեպտեմբերի գեղեցիկ առտու մը, նստեր էինք ծովեզերքի քազինօն։

Կիները հագուած, շքուած, շպարուած, էրիկ մարդիկ՝ մաքուր, նոր, կիրակնաւուր հագուստներով, բոլորն ալ Յոյներ, հետզհետէ կը լեցուէին. մէկ ծայրը երաժշտական խումբ մը կը նուագէր, ու կամուրջէն մեկնող շոգենաւը Հալքիի նաւամատոյցը կը բերէր այցելու ու շրջուն բազմութիւն մը։ Ելլողները կը դիտէինք. ընդհանուր զուարթութիւն կար. ես ալ սովորականէն աւելի ուրախ Արմենիսայի կատակներուն վրայ կը խնդայի։ Յանկարծ, բարձր հասակ մը, ալեխառն երկայն մօրուք մը, սեւ վերարկու մը եւ չուխայէ փակեղ մը հեռուէն որոշեց զիս, բարեւեց ու դէպի ինծի շտկուեցաւ. այս սեւ վերարկուն, այս երկար մօրուքը անմիջապէս ճանչցայ. ինծի Պանքօի ստուերէն հազար անգամ աւելի ահարկու այս մարդը՝ որ իր անուշ ժպիտովն ու բարի դէմքովը կը մօտենար, մեր խոստովանահայր քահանան էր։ Առաքինի, մաքրակրօն, շատախօս ու ներողամիտ մարդ մըն էր. երբեք տաղաւարի մը պարապ չէր թողուր մեզ. ինք կնքեր էր ու զաւկին պէս կը սիրէր զիս. զգացի փոթորիկին գալուստը եւ ի զուր խոյս տալ ուզեցի կամ ծակ մը փնտռեցի՝ ոտքով գլխով անհետ ու անտես ըլլալու համար։

— Ողջոյն, տղաս, ըսաւ Տէր Հայրը որ քովերնիս հասած էր ու շփոթութիւնս չէր տեսներ, ահա եկայ գտայ քեզի. ուր կը նստիք. անցեալ տարիէն ի վեր խոստովանած չես. այսօր տունով տեղով պիտի խոստովանիք ու գալ կիրակի Գնալը պիտի երթաք սուրբ հաղորդութիւն առնելու համար. Տիկինը ով է, չեմ ճանչնար։

Տիկինը. երեսն անգամ նայելու քաջութիւնը չունէի. բերանս չէր բացուեր. Լիվատիայի կողմը ցոյց տուի քահանային, իբր թէ մեր տունը ցոյց տալու համար։

— Հայրդ տունն է։

Գլուխս երերցուցի «այո»ի մը փոխարէն։

Այս համր ու պապանձ վիճակէս բան մը գուշակեց արդեօք. չեմ գիտեր. միայն թէ տանջանքս չերկարեց ալ։

— Ուշ մի մնար, ըսաւ ինծի հրամայական կերպով ու ճամբան շարունակեց։

Արմենիսա բառ մը չէր արտասանած բոլոր այս խօսակցութեան միջոցին։ Տէրտէրը մօտենալուն, չգուշակելով դէպի ինծի գալը, խնդալու ու ծաղրելու վրայ էր. քահանային ուղղակի ինծի դիմելը, մտերմութիւնը, ծանօթութիւնը զինքը ապշեցուց, լսած խօսքերը անհաւատալի բաներ էին. ու ամեն բան գուշակեց։

Երբոր քահանան հեռացաւ, երեսս նայեցաւ աղէկ մը. զգացի որ այս նայուածքը՝ դաշոյնի մը պէս պաղ ու սուր՝ մինչեւ սիրտս կը մխուէր. ճակատս քրտնաթոր ու վայրահակ էր։

— Կաթոլիկ եմ ըսելով խաբեցիր զիս մինչեւ հիմա, հարցուց այնպիսի ձայնով մը որ բարկութենէն կը դողար։

Երեսիս գոյնը՝ բերնէս աւելի բացայայտ կերպով խոստովանեցաւ յանցանքս։

— Պատասխան չտաս, խաբեցիր զիս, գոչեց զայրագին, մեզ շրջապատող բազմութիւնը բոլորովին մոռնալով։

Պատասխան չունէի տալիք։

— Ըսէ տեսնեմ, կը կրկնէր՝ գունաթափ ու բարկաճայթ։

Մօտերնիս նստողները մեզի ուշադրութիւն ընել սկսան։

— Հոս տեղը չէ ասանկ խօսքերու, ամենքը մեզ կը դիտեն, վերջը կը հասկցնեմ խնդիրը, ըսի իրեն՝ փախուստի դուռ մը գտնելու յոյսով։

— Ուր է տեղը, չըսես։

— Պանդոկ երթանք։

— Քալէ։

Ու բացատրութիւնս, թերեւս արդարացումս լսելու անհամբեր, Արմենիսա ոտքի ելաւ. ես կալանաւորի մը պէս իրեն հետեւեցայ, ըսելիքս փնտռելով, չգտնելով շուարած մտքիս մէջ. կ՚զգայի որ ժամը եկած էր հրաժեշտ տալու վաղանցիկ երջանկութեանս. Արմենիսան կը ճանչնայի յամառ ու ոխերիմ. ո եւ է գթութիւն չէի ակնկալեր իրմէ. կորուստս անդարման ու բաժանումնիս վերջնական պիտի ըլլար։

Տուն հասանք. որչափ կ՚ուզէի որ ճամբան անհատնում երկարէր ու բնաւ չհասնէինք. սենեակը ելանք միասին, այն քաղցրաբոյր, ժպտուն, խոստումնալից սենեակը ուր ամբաստանեալի մը պէս կը մտնէի, եւ ուրկէ դատապարտեալի մը պէս դուրս պիտի ելլէի վայրկեան մը վերջը։

Յիշատակներով լեցուն էր այս սենեակը. բայց կեղծիքս շարունակել մտքէս չանցուցի. մէկ բառով տիրացեր էր երջանկութեան ու մեկ բառով որոշեցի խոյս տալ մեղապարտ ու յանցաւոր երանութենէս. բայց չկրցայ անտարբեր զատուիլ ու հեռանալ, սիրտս փղձկեցաւ. այն ատեն դուրս թափեցի հոգիիս բոլոր տառապանքը, սիրոյս ու յանցանքիս մեծութիւնը. ինչ ըսի արդեօք. չեմ գիտեր ու չեմ յիշեր. Արմենիսա ապշած, զարմացած մտիկ կ՚ընէր առանց ընդմիջելու ու թող կուտար որ ուզածս ըսեմ։ Ինքզինքս պաշտպանեցի յուսահատ քաջութեամբ. երկու ամսուան կեղծաւորութեանս վրէժը Արմենիսայի կրօնական սկզբունքներէն լուծեցի. իր ամենէն նուիրական գաղափարներուն զարնելով գիտէի որ անդարձ կ՚ըլլար իմ հեռացումս։

— Պիտի սիրեմ քեզ, որքան ալ ատելի ըլլամ ասկէ ետքը. իմ սէրս քուկինէդ աւելի անկեղծ ու մաքուր է, ըսի անոր, անիկա իմ յանցանքս պիտի քաւէ, բայց քուկդ միայն մոլեռանդ գաղափար մըն է եղեր եւ ոչ թէ ճշմարիտ սէր մը։

Արմենիսա համարձակութեանս վրայ կը զարմանար. երբեք զիս այսքան անվեհեր ենթադրած ըլլալու չէր. պահ մը իմ յուզումս իր սիրտն ալ շարժեց, բայց այսքան ատեն քիթին խնդացած ըլլալուս գաղափարը իր վիրաւորուած կրօնասիրութիւնը արթնցուց։

— Շատ լաւ, շատ լաւ, պատասխանեց, չերկնցնենք, հերետիկոս մըն ես եւ ուղղափառ ձեւացուցիր ինքզինքդ. հոգ չէ. բայց ասկէ ետքը մեր տեսակցութիւնը վերջացած է. գնա մեղքերդ քահանայիդ խոստովանելու, խեղճ մարդը քեզի կ՚սպասէ։

— Թող այդպէս ըլլայ։

Մեկնեցայ, աւերակներու մէջէն խոյս տալու պէս, վախնալով որ պատերը վրաս չփլչին յանկարծ. հեռացայ պանդոկէն, ու հոն թողուցի փշրուած յոյսերս ու երազներս. ետիս չդարձայ. ճամբան՝ մեր խոհարարին հանդիպեցայ որ զիս կը փնտռէր ամեն կողմ. Տէր Հայրը դեռ զիս խոստովանցնելու կ՚սպասէր մեր տունը։

Քաւելու մեղքս մնացեր էր։

—Թող սպասէ, պոռացի ծառային, ու յիմարի մը պէս, առանց գիտնալու թէ ուր եւ որ կողմ կ՚երթամ, ճամբաս շարունակեցի։



Արմենիսա ութը օր հիւանդացաւ. այս սաստիկ յուզման չէր դիմացեր. անկեղծապէս կը սիրէր զիս, եւ բաժանումը իրեն ալ դժնդակ երեւցաւ։ Սպասաւորներէն իմացայ որ իմ երթալէս վերջը ինքն ալ շատ լացեր էր. ամեն առտու գացի գողտուկ լուր առնելու իր առողջութեան վրայ։

Քիչ քիչ շտկուեցաւ, վրդովումը անցաւ, հիւանդութեան ջերմը իր զայրոյթը առաւ տարաւ, բարկութիւնը հանդարտութեան ու հանդարտութիւնը խորհրդածութեան տեղի տուաւ։

Այս ցնցումը իր մտքին մէջ մանկութենէ ի վեր հաստատուած նախապաշարումներուն շէնքը կործանեց. խելացի ու դատողութեան տէր կին էր, զիս մօտէն ճանչցեր ու սիրեր էր. մտածեց որ Լուսաւորչական ըլլալովս միեւնոյն անձը ըլլալէ դադրած չէի։ Հայերը բիրտ ու վայրենի մարդիկ ենթադրելուն ձրի զրպարտութիւն մը ըլլալը խոստովանելու պարտաւոր էր։ Ճշմարիտ ու հաստատուն համակրանք մը ունեցած էր ինծի. իմ խաբէութիւնս սիրոյս մեծութեամբը բացատրեց, հասկցաւ ու առաքինութիւն համարեց։ Հաշտուեցաւ հետս, եւ զոհողութեանս մեծութիւնը ճանչնալով՝ աւելի մեծ զոհողութեամբ մը փոխարէնը հատոյց. ես Կաթոլիկութիւնը կեղծեր էի, ինքը Լուսաւորչականութիւնը իրապէս ընդունեց. քանի որ միեւնոյն Աստուածը կը պաշտէինք, կրօնքի տեսակէտով հիմնական տարբերութիւններ չկային, այլ լոկ նախապաշարումներ. սէրը այս նախապաշարումներուն յաղթեց, ինչպէս վայրկեան մը խղճիս ու համոզմանս յաղթած էր։

Բայց ալ երկար չտեւեց մեր սէրն ու մտերմութիւնը. այս անձնուիրութիւնը կարծես թէ խանդաղատանքը սպառեց. իմ սիրոյս փոխարէնը վճարեց ու պարտաւոր չմնաց. անկէ վերջը մեր առջի օրերը չգտանք մէյ մըն ալ. բարեկամներ մնացինք միշտ, բայց ոչ առջի սիրահարները։

Իր նախապաշարումները կորսնցնելով՝ այս կինը իր հրապոյրներէն գլխաւորը կորսնցուց. տարօրինակ ու սովորականէն տարբեր հանգամանքը նուազեցաւ։

Հիմա կը զգամ որ պէտք է թողուլ կիներուն միշտ իրենց նախապաշարումները, սխալ համոզումները, մինչեւ անգամ յոռի կողմերնին։

Կանացի գոյութիւնը այնպիսի ամբողջութիւն մըն է որուն մէկ քարը խախտելու չգար։

Արմենիսա՝ ուղղամիտ կին մը ըլլալով՝ հետաքրքրական ու շահագրգիռ ըլլալէ դադրեցաւ. թերեւս ժամանակ անցնելով, ես իմ հետաքրքրութիւնս կորսնցուցի։

Ալ չէր բարկանար երբ Արմենիսա կոչէին զինքը. մեր բոլոր սէրէն այս միայն յիշատակ մնաց իրեն. յետոյ դէպքերը մեզ բաժնեցին ու տարիներ անցան վրայէն. վերջէն իմացայ որ Արմենիսա իր ծերունի բարեկամին հետ ամուսնացեր է։


ԿԱՐԾԵՄ ԹԷ

Ա

Ծոծրակին վրայ վազվզող ոսկի ճառագայթներէն աւելի, որոնք կրակի մէջ ինկող պզտիկ օձերու պէս՝ գալարումներ, կծկումներ ունէին, մատղաշ ու արքենի հասակէն աւելի, որ քալուածքին մէջ՝ զեփիւռէն օրօրուող ոստի մը նազանքը կ՚առնէր, իր վճիտ ու յստակ աչքերուն համար պաշտեցի զինքը։

Կանացի աչքը, անոր մէջ խորունկ նայողին համար, վիհի մը վրայ բացուող լուսամուտի մը տպաւորութիւնը կ՚ընէ միշտ, եւ այնքան անստուգութիւններ, յեղակարծ անակնկալներ կ՚ընդնշմարուին հոն, որ աննենգ եւ անխարդախ բանը զոր կը տեսնէի դէմիս աչքերուն մէջ՝ զիս կը յափշտակէր։

Բացարձակ ու անգիտակից Անկեղծութիւնը ունէի դիմացս, որ կարծես թէ ակամայ ըլլալուն համար արժանիք մը ըլլալէ կը դադրէր։

Ծովեր կան որոնք թաքուն ցասումներ ու հրճուանքներ ունին միշտ իրենց կուրծքին մէջ զսպուած. անոր համար է որ անոնց շափիւղեայ ճակտին պայծառութիւնը վայրկեանէ վայրկեան հազար գոյներով կրնայ գունաւորուիլ. իրենց յարափոփոխ ու հեղուկ կեանքին ճակատագիրն է աս։

Անդին ալ բիւրեղէ կաթիլներ կան որոնք իրենց մաքուր ցոլացումը կորսնցնելու կարող չեն, եթէ ուզեն իսկ, եւ իրենց հաւատարիմ անշարժութեամբը քարացած կը թուին։ Աննիկիս սիրտը այս ադամանդներէն էր։


Բ


Ինծի թափած սիրոյ լեզուն գեղջուկ, գրեթէ շինական բան մըն էր։

— Հոգիս, հոգիս ու կեանքս ես դուն, հասկցար։

Մանուկներու կցկտուր ու սահմանափակ բարբառը ունէր. ոչ նոր պարբերութիւններ, ոչ չըսուած բացատրութիւններ՝ իր միակերպ, միակտուր սիրոյն համար. միեւնոյն խօսքերը որոնք ինծի՝ տղայութեան մէջ սորվուած երգի մը պէս՝ յանհունս կրկնուելով աւելի քաղցր կը թուէին։

Բայց այս պարզութիւնը զուրկ չէր կանացի բնազդիկ նրբութիւններէ։

Երբ պատկերս տալ ուզեցի իրեն՝

— Ոչ, ըսաւ ինծի, իմ աչքերուս չեմ վստահիր քեզ, հոն չես դուն։

Եւ հարուստ ու շքեղ լանջքին վրայ դնելով մատը,

— Հոս, հոս, սրտիս մէջն ես, գաղտնի, խորունկ, անհարկի աչքերէ ծածուկ տեղն ես դուն, միս մինակդ ու բոլորովին իմս, հասկցար։

Ուրիշ ատեն՝

— Գիտես, կ՚ըսէր ինծի, որ դրան զանգակին զարնուածքէն, սանդուխին վրայ քալուածքէդ կը ճանչնամ քեզ եւ ուրախութեան սարսուռ մը կը վազէ ոտքէս մինչեւ գլուխս։

Իմ պաշտումս ալ իրեն համար նոյնքան բուռն էր. ես ալ զինքը՝ սրահին մէջ ձգած անուշ հոտէն, շրջապատող չնչին նիւթերուն ազգականութենէն անմիջապէս կը գուշակէի։

— Հոս նստած էիր քիչ մը առաջ, կ՚ըսէի իրեն, աթոռ մը ցոյց տալով, երբ ներս կը մտնէի սրահէն։

Ճշմարիտ էր ըսածս. կ՚ուրախանար, կը ժպտէր, կը շառագունէր։

Եւ ձեռքը ձեռքիս մէջ՝ երբոր կ՚սթափէր զինքը համակող անէացումի հեշտանքէն, ինծի կ՚ուղղէր տրտում ու անձկութեամբ լեցուն նայուածքը, կարծես պահանջելու համար.

— Խոստացիր որ չպիտի մոռնաս զիս։


Գ

Երբոր իմ մտերիմ բարեկամս, Ճամճեան Օննիկ, Իզմիրէն Պոլիս եկաւ ամուսնանալու համար, ես տարիէ մը ի վեր Աննիկէն բաժնուած էի, այն խօլ արշաւին մէջ զոր կը մղէի կնոջական զբօսանքներու համար, աւելի հետաքրքիր ուղեւորի մը պէս քան թէ ճշմարիտ վայելքի մը սիրոյն։

Բայց անոր դէմքը՝ յատուկ պատուանդանի մը վրայ դրած կը պահէի սրտիս խորը. մասնաւոր խուց մը յատկացուցած էի անոր, բացառիկ ու անստգիւտ էակին. ամեն հեղ որ կանացի պզտիկ դաւերու, ստայօդ պչրանքներու հանդիսատեսը կ՚ըլլայի, ԱՅԴ դէմքին հաստատատիպ արտայայտութիւնը կ՚ամոքէր զիս։

Եւ ունայնասէր՝ ինչպէս կ՚ըլլան իմ տարիքիս մարդերը, կ՚երեւակայէի ԱՅԴ վճիտ ու յստակ սիրտը դեռ ինձմով լեցուն՝ թէեւ ես լքած ու ձգած ըլլայի զինքը շատոնցուընէ ի վեր։

Աղէկ կը յիշեմ որ շաբաթ առտու մըն էր։

Բարեկամս եկաւ տեղեկութիւն առնելու ինէ աղջկան մը վրայ, որուն հետ միտք ունէր ամուսնանալու եւ որուն գովեստը ըրեր էին ամենքը. իմ ալ կարծիքս առնել կ՚ուզէր որոշում մը տալէ առաջ. ով ըլլալը հարցուցի իրեն. Աննիկն էր ան։

Չեմ ծածկեր որ մեծ սրտնեղութեամբ մը իմացայ այս լուրը. ուրեմն այս աղջիկը մոռցեր էր զիս, քանի որ ահա ուրիշի մը հետ կ՚ամուսնանար՝ մինչդեռ ես անմխիթար կը կարծէի զինքը ինէ զատուելուն համար։

Բարեկամս իմ դժկամակութիւնս կարդաց երեսիս վրայ, այնքան այս յետադարձ նախանձը սրտիս վրայ խարանի ցաւ մը ձգած էր. վախցաւ որ աննպաստ կարծիք մը ունիմ այս աղջկան վրայ։

— Ոչ, ըսի իրեն, ընդհակառակը, շատ գեղեցիկ ու շատ ուսեալ աղջիկ մըն է. ճաշակի ու մանաւանդ սրտի տէր մէկն է. գէթ այսպէս կ՚ըսեն զինքը ճանչցողները. ես հեռուանց միայն նշմարած եմ զինքը. երբեմն հոս հոն տեսած բայց մօտէն չեմ ճանչցած բնաւ. գիտեմ սակայն որ ամենքը միաբերան զինքը կը գովեն։

— Ես ալ այնպէս լսեցի, ըսաւ բարեկամս, ուրեմն որոշումս որոշում է. վայրկեան մը վախցուցիր զիս, գիտես, կարծեցի որ անխելք բան մը ընելու վրայ էի, Աննիկին հետ ամուսնանալովս. ուրեմն այս մասին ալ խնդիր չկայ. վաղը միասին պիտի երթանք խօսք կապը տանելու։

Ի զուր մերժեցի, ընդդիմացայ, փաստաբանեցի. Իզմիրցիները յամառ կ՚ըլլան, եւ բարեկամս մինչեւ խօսք չառաւ ինէ հետեւեալ օրը իրեն ընկերանալուս, չթողուց զիս. ձեռքէն ազատելու հնարը չեղաւ. թող այդպէս ըլլայ ուրեմն։

Վաղը ես Աննիկին խօսք կապ պիտի տամ … ուրիշի մը համար, ինչ բաղդի խաղ, Աստուած իմ։


Դ


Սրահին մէջ՝ ծնողքը, ազգականները, բարեկամները. հանդիսաւոր բան մըն է այս խօսք կապը, եւ մենք երկու երիտասարդ եկած ենք մինակուկնիս այս մեծ արարողութեան համար. ես՝ իմ բարեկամիս ազգականն եմ, եղբայրն եմ, ամեն ինչն եմ. անիկա իբրեւ նշանած չի կրնար խօսիլ, եւ ես անոր տեղը պիտի խօսիմ, շնորհաւորեմ, աւանդական բարեմաղթութիւնները պիտի բաշխեմ։

Անուշ կը հրամցնեն մեզի. Աննիկ դեռ չերեւցաւ. մտքովս կ՚երեւակայեմ որ վերջին վայրկեանին զիս տեսնելով իր նշանածին քովը, առջի սէրը պիտի վերարծարծի այնքան աւելի սաստկութեամբ որքան լուռ ու մունջ կեցեր էր մինչեւ հիմա. իմ դէմս ուրիշի մը խօսք տալու քաջութիւնը չպիտի ունենայ. կ՚երեւակայեմ անլուր գայթակղութիւնը, յաջորդ օրը տուներուն մէջ ըսուելիք խօսքերը, երբոր հիմա ներս մտնելով ուղղակի ինծի գայ, գիրկս նետուի ամենուն առջեւ ու պոռայ.

— Ես քուկդ եմ միայն եւ ուրիշինը չեմ ըլլար։

Մտքովս կը շարունակեմ երազը. ծնողքը ահա որ կը միջամտէ. բռնի կը բաժնեն զայն, կը յափշտակեն թեւերուս մէջէն. մազերէն քաշելով, գետինները քսկռտելով կը տանին ոճրագործի մը պէս, ով գիտէ որ մութ սենեակին մէջ բանտարկելու համար։

Որչափ կը զղջամ եկած ըլլալուս։

Աննիկ ներս մտաւ. այս ժամին հանդիսաւորութիւնը բնաւ չի շփոթեցներ զինքը. վախս կը փարատի տակաւ ու կ՚զմայլիմ իր անսեթեւեթ ձեւերուն վրայ. գլխու թեթեւ ու շնորհալի խոնարհութեամբ մը կը բարեւէ մեզ, օտարականներու, հիւրերու ուղղուած պաշտօնական բարեւ մը, ոչ շատ մտերիմ, ոչ շատ ցուրտ. իր անձին վրայ որչափ մեծ իշխանութիւն ունեցող մէկն է այս աղջիկը. ոչ դող, ոչ յուզում կայ իր անուշ դէմքին վրայ. չի շիկնիր, չի շառագունիր։

Կ՚ապշիմ ու կը նեղանամ միանգամայն. կ՚սպասէի որ յանկարծակիի գար, կայծակէ զարնուածի պէս մնար զիս տեսնելուն, գոյնը նետէր ու ծունկերը կթոտէին քիչ մը, ամենքը նշանտուքին առաջ բերած ջղային տագնապի մը վերագրէին իր թալուկը եւ ես միայն ասոր բուն պատճառը գիտնայի։ Իր քաջառողջ անտարբերութիւնը զիս պզտիկ կը ձգէ։

Կէս ժամ վերջը խօսք կապի արարողութիւնը աւարտած է. աջին ձախին շնորհաւորութիւններ, բարեմաղթութիւններ կը թոթովեմ։

Նորէն անուշ, նորէն սուրճ կը հրամցնեն ու ամենքը կը մտերմանան, կատակներ, զուարճախօսութիւններ կ՚ըլլան։

Բարեկամս, որ ժամանակ կորսնցնող չէ, իր նշանածին քովն է. կը խօսի կը խնդայ. պատուհանին քովը անկիւն մը կեցած ինծի նայելով բաներ մը կ՚ըսեն իրարու. իմ վրաս կը խօսին. որքան հետաքրքիր եմ Աննիկին խօսքերը իմանալու. կրցաւ ինքզինքը զսպել, ծածկել իր առջի սէրը. արդեօք Օննիկ բան մը գուշակեց. ահա նշան կ՚ընէ որ մօտենամ իրենց. չուզելով կ՚երթամ քովերնին. ինչ ըսելիքս, ինչ ընելիքս չեմ գիտեր։

— Աննիկ, կ՚ըսէ բարեկամս, քեզի կը ներկայացնեմ իմ խիստ, բայց խիստ մտերիմ ընկերս. դուք Պոլսեցի եք, հարկաւ իրար կը ճանչնաք քիչ մը, այնպէս չէ։

Այս հարցումին, Աննիկ աղէկ մը իմ կողմս դարձաւ. անանկ մը որ պատուհանէն եկող լոյսը զիս ողողէ. աչքերը պզտիկցուց քիչ մը, աւելի մեծ ջանք մը ընելով իր յիշողութիւնը ամփոփելու համար. արագ եւ ուշադիր նայուածքով մը ոտքէս գլուխս քննեց զիս. ես ալ կը հետեւէի հիմա իր նայուածքին բոլոր ճիգերուն. անկեղծ, բայց բոլորովին անկեղծ ջանք մը կ՚ընէր ԱՅԴ նայուածքը զիս յիշելու համար ու չէր յաջողեր. այնքան որ ես իսկ հաւտալ կ՚սկսէի զինքը բնաւ տեսած չըլլալուս, վասն զի աննենգ ու անխարդախ բան մը կար այս աշխատութեան մէջ որով իր բոլոր կամքը կը դնէր զիս ճանչնալու համար, այն անկեղծ ու անխարդախ բանը զոր միշտ գտած էի ես ԱՅԴ աչքերուն մէջ. եւ վերջապէս, եզրակացութեան մը յանգելով, բայց կ՚երեւայ չկրնալով բոլորովին հաստատ ու ապահով ըլլալ ըսածին, Աննիկ պատասխանեց բարեկամիս.

— Կարծեմ թէ տեղ մը տեսած ըլլալու եմ էֆէնտին։


ՅԱԿՈԲԻԿ

Ա

Երաժշտութեան եղանակներ կան, տարիներէ ի վեր մոռցուած, որոնք յանկարծ միտքդ կ՚իյնան։ Եղանակներ՝ զորս անօգուտ ջանքեր ընելէ ետքը մտքէդ վանելու ու հեռացնելու համար, մէկէն ի մէկ բարձրաձայն երգելու կ՚ելլես։ Իմ Յակոբիկը յիշելու ելլելս այս տեսակ բան մըն է։ Ինչպէս, մտքի ինչ անգիտակից ջանքով յիշողութեանս առջեւ եկաւ կանգնեցաւ այս տղուն դէմքը. չպիտի կրնամ բացատրել. սա գիտեմ միայն որ ութը օրէ ի վեր, վայրկեան մը աչքիս առջեւէն չեմ կրնար վտարել զայն։

Դպրոցին մէջ նախ կը տեսնեմ զինքը, ճիշդ իմ քովս նստած, զմելիովը գրասեղանին վրայ իր անունը քանդակելու կամ շատ անգամ ալ պարզապէս զայն տաշելու զբաղած, իր սիրական զբաղումը. յետոյ, դպրոցէն ելլելնուս, իրարմէ բաժնուելնէս վերջը, հոս ու հոն, միշտ աղուոր հագուած երիտասարդ՝ որուն կենցաղասէր մարդու համբաւը, յարափոփոխ սէրերուն պատմութիւնը ամենուն բերանն էր։ Աւելի հեռուն՝ երեսունին մօտերը՝ միեւնոյն մարդը, յոգնած քիչ մը սակայն, եւ դրամական անձկութենէն՝ արդուզարդի ծախքերուն հետ իրաւախոհութեան գալու ստիպուած։ Ու քիչ մը վերջն ալ բոլորովին չքաւորութեան մէջ ինկած, խաւերը թափած ռըտէնկոթ մը կռնակը որուն մաշած կողմերը չցուցնելու համար իր ջանքերը կը նշմարեմ։ Յետոյ աներեւութացումը, ծովին մէջ սուզող լուղորդին պէս որ իր գոյութենէն նշան չտար, եւ չսպասուած վայրկեանին վերերեւումը, ամուսնութեան մը շնորհիւ, անհնարին ամուսնութիւն մը այս տղուն համար, ուռած տիկի պէս բան մը որ ծովին յատակը սուզած նաւը ջուրին երեսը կը հանէ։

եւ շատ չանցած՝ լայն, սեւ շրջանակով պարուրուած թուղթը, վրան ծունկ չոքած անշնորհք հրեշտակով մը, որ անոր մահը եկաւ օր մը ինծի ծանուցանել։ Ուրիշ ոչինչ։

Մասնաւոր պատճառ մը որոնելու չելայ ասոր համար. հիւընդցեր ու մեռեր էր Յակոբիկ որ սիրուն տղայ մը ըլլալուն համար մահկանացու ըլլալէ դադրած չէր ու թերեւս ճիշդ ատոր համար ուրիշէ մը աւելի մահկանացու ըլլալու էր։

Հիմա սակայն կը վերակազմեմ այս կեանքը։ Օդաչու գնացք մը քան թէ տոտիկ տոտիկ քալել մը հաստատ հողի մը վրայ։ Ընդհանուրէն տարբեր ապրիլ մը՝ ընդհանուրէն տարբեր մեռնելով մը իր թողութիւնը գտած։ Ութ օրուան մէջ իր վրայ հաւաքած պզտիկ պատմութիւններէս, չնչին դէպքերէս առաջնորդուած՝ քայլ առ քայլ կը հետեւիմ իրեն։ Այս կեանքին բոլոր յօրինուածքները կը քայքայեմ մէկիկ մէկիկ, ջիղերը կը զննեմ, երակները կը բանամ ու, ինչ որ անհնար կը թուի ձեզի, իր հոգին կը գտնեմ ու կը վերլուծեմ։ Տեսակ մը յետադարձիկ վիրահատութիւն անգոյին որ զիս կը հետաքրքրէ, կեանքի ու մահուան հարց՝ իրարու խառնուած որ քուն չի քնացներ ինծի մինչեւ որ լուծումը չգտնեմ ու ճիշդ եզրակացութեան մը չհասնիմ՝ տխուր, ամեն ճշդութեանց պէս։

Բ

Հայր ու մայր չունէր անիկա, այլ ծերունի մեծ հայր մը, Ակնէն եկած կարծեմ ու հացագործութեամբ հարստացած որ մինչեւ վերջը վրան գուրգուրաց եւ որուն մէկ հատիկն էր։ Այս երկու անչափահասութիւնները, մէկը՝ տարիքին անբաւականութենէն առաջ եկած՝ Յակոբիկինը, միւսը՝ տարիքին սահմանազանցութեան բղխած՝ իր հաւինը, զիրար գտեր ու հասկցեր էին միշտ։ Իրենց Պէշիկթաշի տանը մէջ՝ քսան սենեակով, ընդարձակ պարտէզով տուն մը՝ մերինին դրացի, միս մինակ երկուքն էին։ Հոն ամեն բան իրմէ կախում ունէր միայն, իր մանկական դատաստանէն։ Եթէ իրաւ է որ զբօսանքը շռայլուելով կը դադրի զբօսանք ըլլալէ, Յակոբիկ իր տղայութեան ատեն ճանչցաւ Ձանձրոյթը, յագուրդէ եկող Ձանձրոյթ, աշխարհիկ յաջողութիւնները արհամարհելու մերձաւոր։ Իր տարիքին յատուկ խաղերը շատոնց վայելած ու մէկդի նետած էր կոտրած խաղալիկներու պէս, երբ մենք ամեն մէկս ատոնց մէջ գերագոյն երջանկութիւնը կը տեսնէինք։

Յակոբիկ անոր համար միայն վարժարան եկաւ, որովհետեւ սովորութիւն մըն էր ասիկա եւ որովհետեւ տունը մինակ մնալով սիրտը պիտի նեղանար։

Աչքիս առջեւն է իր նիհար բայց աղուորիկ դէմքը լուսնկայի կլորութիւնով ու բերնին, թուշին, ճակտին գրեթէ կնոջական գիծերը, այնքան նուրբ, այնքան փափուկ։ Խարտեաշ մազերը միշտ սանտրած ու երկուքի բաժնուած գլխուն վրայ։ Հիւանդագին շնորհ մը վրան սփռուած որ պահպանութեան կոչում մըն էր կարծես։ Տասնըչորս տարու էր ԱՅԴ միջոցին։ Անհնարին ծուլութիւնով ծոյլ մը սակայն իր դասերուն մէջ։ Բացի անգործութենէն, որուն մէջ նորէն զարտուղի կերպով՝ բայց իրական ձիրքով օժտուած էր, յետինն էր ամեն ուսումներու մէջ։ Ծաղրանկարի վարպետ մը միայն. տնտեսէն սկսելով մինչեւ տնօրէնը, իրենց պատկերները ապահով էին գտնելու պատերուն վրայ՝ մատիտով, երբեմն ալ ածուխի մը ծայրով գծուած։ Հարուստի զաւակ ըլլալուն՝ իր յանցանքները, քրէական մեզ ամենուս համար, ներողամիտ խրատներէ ուրիշ հետեւութիւն մը ունեցած չէին։

Իր վտիտ կազմին հակառակ՝ ճապուկ ու ճկուն տղայ մըն էր, պարագլուխը մեր ամեն անկարգութեանց ու մեր տղայական ըմբոստութիւններուն։ Ինչպէս կուզէք որ ասանկ տղայ մը չսիրուէր մենէ։ Օրերով բացակայ կը մնար դպրոցէն. ԱՅԴ միջոցին նոր զբօսանքի մը, երբեմն նոր մարզանքի մը հետամուտ էր եւ որուն մէջ իսկոյն գերազանց կը հանդիսանար։ Մասնաւորապէս կը յիշեմ կիրակի օր մը երբ Օխլամուրի կողմը հանդիպեցայ իրեն. ձի հեծեր էր, ամեհի նժոյգ մը զոր պչրող ամազոնի մը պէս խաղցնելով կը վարէր։ Աղջիկները խենթ ըլլալու էին իրեն համար. ԱՅԴ օրը նախանձեցայ իր վրան։ Ատեն մըն ալ որսորդութեան սէր տուաւ. իր հագուստը կապուստը, զէն ու զարդը, պատմած պատմութիւնները ամենուս բերնին ջուրերը վազցուցին։

Այս լիաբուռն վայելքը կեանքին, որ շնորհուած էր իրեն մեր ցաւատանջ դպրոցականութեան ճիշդ դէմը, դառնութիւն մը չդրաւ երբեք մեր ներսը, այնքան կը վայլէր իրեն անիկա, այնքան շնորհալի կ՚ըլլար ատով։

Կը հաւատամ որ շատ մը բաներու մէջ վայլեցնելը՝ մեծ ու գուցէ ճշմարիտ Արդարացումն է։

Վարժարանի կեանքէն վերջը կորսնցուցի զինքը. ես նոր ուսանողութեան շրջանի մը մէջ նետուեցայ. անիկա բուն կեանքին մէջ թեւակոխեց իսկոյն։

Պատանութենէն իր մուտքը երիտասարդութեան մէջ՝ շքեղ եղաւ։ Ծերունի հաւը մեռեր էր մեծ հարստութիւն մը ձգելով իրեն, պատրաստ դրամէ, կարգ մը կալուածներէ ու շատ մըն ալ առնելիքներէ բաղկացած։ Ուրիշ մը իր տեղը՝ այս ժառանգութիւնը հաշուելու, ժողվելու, կարգի բերելու պիտի նայէր։ Ասանկ յիմարութիւն մը չանցուց մտքէն բնաւ։ Ունեցածը ծայրէն սկսաւ վատնել, նախ պատրաստ դրամը, յետոյ կալուածները մի առ մի ծախելով. առնելիքները ձգեց պարտականներուն ու չփնտռեց զանոնք, նոյն իսկ երբոր աղքատացաւ։ Պէշիկթաշ իր մեծ հօր տունը բնակեցաւ միշտ, նախապաշարում ըսէ կամ յարգանք անոր յիշատակին։ Գիշեր չեղաւ որ Բերա չերթար, հաճոյքի զբօսանքի արուարձանը, նոր տարփուհիներու ետեւէն։ Բայց իր փճացումին ու զեղխութեանցը մէջ անգամ միշտ ուրոյնութիւն մը ունէր, վէս ու տոհմիկ բան մը, ինչ որ, եթէ ուշադրութիւն ըրած էք երբեք, մեր գաւառացիներու զաւակներուն մէջէն՝ Ակնէն եկող սերունդին վրայ միայն կը նշմարուի։


Գ

Ու այս բոլորին մէջ ատեն գտաւ ճշմարիտ, մաքուր ու ազնիւ սէր մըն ալ ունենալու իր սրտին մէջ. վասն զի աղէկ գիտեմ որ մեր գեղէն աղջիկ մը սիրեց ու սիրուեցաւ անկէ։ Էսնաֆ ընտանիքի աղջիկ, պարզուկ ու անբիծ սիրտ որ անոր նուաճող էրիկ մարդու մէկ նայուածքին առջեւ տկարացաւ։ Դեղինի վրայ, աղուոր առատ մազեր ու դշխոյի հասակ մը ունէր, խրոխտ գեղեցկութիւն որ ամեն երանութեանց պէս Յակոբիկին բաժինը եղաւ։ Բոլոր ախտավարակ հաճոյքներու մէջ, այս աղջիկը՝ անհպելի սրբութեան մը պէս իր սրտին առանձին մէկ անկիւնը պահեց միշտ։ Իր խօլական արշաւին ու յետոյ վերջնական քայքայումին մէջ այս սէրը անխախտ իր տեղը մնաց։

Այսպէս անցաւ իր երիտասարդութիւնը, անդուլ վազք մը։ Այն օրը միայն որ ալ դրամ չգտաւ վատնելու, կանգ առաւ առանց զարմանքի, մանաւանդ առանց տրտունջի։ Երսունին մօտ էր հիմա, նորէն վայելչագեղ երիտասարդ՝ պահելով վրան այն նրբութիւնը ու շնորհը որ առնական կորովին հակընդդէմ է քիչ մը եւ ուրկէ սակայն այնքան կ՚ախորժին կարգ մը կիներ։

Ուրիշ մը իր տեղը պարտք պիտի ընէր շարունակելու համար իր ապրելու եղանակը. ատանկ բան մը չըրաւ. ըսի որ կեցաւ իսկոյն ու իր մեծ հօրը տան մէջ փակուեցաւ, աներեւոյթ եղաւ գրեթէ։

Ատենին նահանջելը՝ ամեն բանի մէջ՝ ճարտարութենէ աւելի բան մըն է. ընդհանրապէս ասիկա կը պակսի անոնց որոնք յաջողութեամբ լեցուն կեանք մը վարած են։

Յետոյ, ստիպուած, ԱՅԴ տունն ալ ծախեց. իր առաջին վիշտը եղաւ ասիկա բովանդակ կեանքին մէջ. ատկէ վերջը անդաստական մէկը եղաւ ալ. զինքը շրջապատող համակրութիւնը, իրեն ընկերացող ծափահարութիւնները հետզհետէ հեռացան իրմէ ու տակաւ պակսեցան մարող արձագանգի մը նման. իր երեսին ժպտող բոլոր երեսները թթուեցան ու անդին դարձան։ Անհրաժեշտ բարեւներ անգամ պզտիկցան, տարտամ, խուսափողական ձեւեր առին՝ իր բալթօին գոյնին պէս։ Այս ընդհանուր սառնութիւնը զինքը շփոթեցուց քիչ մը ու ամեն արիութիւն մեռցուց իր մէջը։ Ընդհանուր լքումին մէջ՝ ձեռք մը միայն կարկառեցաւ իրեն, իր սիրած աղջկան ձեռքը։ Բայց հիմա՝ իր անկումին մէջ՝ ինքզինքը անարժան զգաց անոր ու խոյս տուաւ անկէ։

Հոս հոն շրջեցաւ, դեռ նոր ոտք դնելով միւս կեանքին սեմէն ներս, դժնդակ ու իրական կեանքին։

Որչափ ատեն աղքատ ապրեցաւ, պատերու տակէն սպրդելով քալեց, զրկանքներու ահագին աշխարհքին մէջ թափառեցաւ։

ԱՅԴ միջոցին էր կարծես որ պատահեցայ իրեն ու կեցուցի զինքը փողոցին մէջ։

— Տեսնենք, հարցուցի իրեն, ինչով կ՚զբաղիս հիմա։

— Մեռնելով, պատասխանեց ինծի։


Դ

Շաբաթ մը վերջը իր ամուսնութեան լուրը առի։ Տունը մնացած, ստակի տէր, անհրապոյր աղջիկ մը՝ երիտասարդ էրիկ մը փնտռելու ելեր էր, ու Յակոբիկը համոզեր էին որ այս պաշտօնը ստանձնէ։

Առանց ընդդիմութեան, առանց խորհրդածելու հետեւեր էր իրեն տրուած խրատին, հիւանդի մը պէս որ ամեն կամք կորսնցուցած՝ յանձն կ՚առնէ ամենէն դառնահամ դեղը խմել։ Ու օրին մէկը տուն-փեսայ գացեր էր Բանկալթի, փայտաշէն, հին օրերէ մնացած տուն մը, Պետրոսեաններուն տունը, առանց աղէկ մը գիտնալու թէ ինչ ընելու համար։

Կարգի կանոնի մարդիկ էին հոն եղողները, հարսին հօրմէն մօրմէն սկսելով մինչեւ տան ծառաները. առտուն երեքին՝ սեղանատունը նախաճաշ. վեցին՝ ցերեկուան ճաշը. իրիկուան դէմ՝ աներհայր ու զոքանչ հինգ բառթի պէզիկ իրարու հետ. իր կինը՝ դէմը անկիւն մը նստած, դրացի տուներուն մէջ պատահած եղելութիւնները մանրամասն պատմելով։

Ամենուն դէմքին վրայ լուրջ ու հանդիսաւոր բան մը կար որուն մէջ նոր փեսան իր անառակ տղու անցեալին դէմ լուռ կշտամբանք մը կը կարդար։

Իսկ կիրակի օրերը եկեղեցի պիտի երթային անխափան։ Յակոբիկ ընդդիմութիւն չըրաւ այս ամենուն, այնքան նոր, այնքան անհնարին, այնքան անիմաստ էր իրեն այս ամենը։ Իր կինը, զուրկ ամեն պչրանքէ, կարծես քրիստոնէական պարտականութիւն մը կատարելու համար կը մօտենար իրեն ու պարզապէս զզուանք կ՚ազդէր անոր։ Իրենց յարաբերութիւնները անհրաժեշտէն անդին չանցան։

Ամեն անհատականութիւն կորսնցուցած՝ Յակոբիկ ինքզինքը վերստին գտնելու ջանք մը չըրաւ, գիշեր մը մինակ դուրս ելլել մտքէն անգամ չանցուց։

Աշխարհի առջեւ սակայն՝ Յակոբիկ նոր բաղդի մը տիրացած էր Պետրոսեաններուն փեսայ ըլլալովը. բարեւները սկսեր էին նորէն տրուիլ։ Աները ըրաւ չըրաւ գործի դրաւ զինքը իր կնոջ ազգականներէն մէկուն քով, որուն կալուածներուն հասոյթը պիտի հաւաքէր ու վարձու պայմանագիրները պիտի նորոգէր. բաւական ատեն կանոնաւոր ու գոհացուցիչ կերպով վարեց իր նոր փեսի ու գործակատարի դերը։

Եկեղեցի յաճախելը տեսնելով՝ քանի մը հոգի առաջարկեցին Յակոբիկը թաղական ընել։

Խելքը գլուխը եկաւ, կ՚ըսէին շատերը։ Հանգստութիւնը ու երջանկութիւնը հիմա գտաւ, ըսին ամեն տեղ։ Աներհօրը հարստութիւնը ուշ կամ կանուխ իրն էր եւ իրազեկ անձեր տասը հազար ոսկիի մօտ կը հաշուէին ԱՅԴ հարստութիւնը։ Նախանձողներ ունեցաւ։

Թաքսիմ, Պարտէզին մօտ բռնեցի զինքը։

— Ինչ ըրիր, Յակոբիկ։

— Ինչ որ ըսեր էի քեզի արդէն, մեռայ։

— Ինչ կատակասէր մարդ ես։

Տրտում ժպիտ մը գծագրուեցաւ ու անհետացաւ իսկոյն երեսին վրայ։

— Ճաշի ատեն է, պատասխանեց ինծի, պէտք է որ տունը ըլլամ։

Հեռացաւ փութկոտ քայլերով, առանց զիս ողջունելու։


Ե

Ու մեռաւ իրօք, չափաւոր հիւանդութենէ մը վերջը, ոչ շատ երկար՝ ոչ շատ կարճ, կարգով կանոնով, ինչպէս որ պատուաւոր մարդ մը պէտք է մեռնի։ Ոչ յանկարծակի, ոչ դիպուածական մահով, որոնք զղջումի ատեն չեն ձգեր ու գերագոյն պատրաստութեանց չեն յարմարիր, այլ երեք ամիս անկողնին ծառայելէն վերջը ու Ս. Եկեղեցւոյ խորհուրդները առնելէ զկնի, ինչպէս Մահազդը ծանոյց։
Բժիշկները, որոնք զինքը դարմանելու եկան, ճշդիւ չկրցան ճանչնալ հիւանդութիւնը որ զինքը սպառեց. նուաղում մըն էր տակաւ, անխօսիկ, առանց ցաւի, որ այս շէնքով ու շնորհքով լեցուն տանը մէջ միակ ներելին էր արդէն։
Անոր մեռնելովը ոչ ոք ցաւ մը զգաց, թէեւ միշտ միեւնոյն Մահազդը մեզի իմացուց թէ այս կարուստը ի խոր սուգ համակեց տնեցիները։
Իր այրին տարի մը սեւեր հագաւ, առջի երեք ամիսը թանձր քօղք մը դրած երեսն ի վար, որ մինչեւ ոտքը կը հասնէր. յետոյ քօղքը կռնակին վրայ իջաւ ու քիչ քիչ վերցաւ բոլորովին. ընդունուած սովորութիւնները ամենքն ալ յարգուեցան ու պահպանուեցան։ Նոյն իսկ քառսունքին, Յակոբիկին հոգուն պատարագ մը ընել տուին։
Այսպէս գլխիվայր բան մը եղաւ այս տղուն ճակատագիրը։ Ճիշդ անկէ մեռաւ ուրկէ շատ մը մարդիկ այնքան հանգիստ կ՚ապրին աչուընիս առջեւ։ Ցաւը որ զինքը տարաւ, բորոտութիւնն էր՝ տարածուած այնքան մեր մէջ եւ որուն իր առողջ նկարագիրը չտոկաց։ ԱՅԴ հիւանդութիւնը կը կոչուի՝ Պայմանադրական կեղծիքը ընկերութեան։