ԱՆՀԵՏԱՑԱԾ ՍԵՐՈՒՆԴ ՄԸ

Համաբարբառ
ԱՆՀԵՏԱՑԱԾ ՍԵՐՈՒՆԴ ՄԸ. ՊՈԼՍԱԿԱՆ ՎԷՊ

ՄԱՍՆ Ա.

ՍԵԴՐԱՔ

Երեք ուսանող երիտասարդներ էին ասոնք, երեքն ալ զատ զատ գաղափարներու, զգացումներու եւ յատկութեանց ներկայացուցիչ. այսօր եւ ոչ մին մնաց անոնցմէ, մին մահը տարաւ, միւսը պանդխտութիւնը տարագրեց եւ երրորդին ոչ ոք գիտէ ուր ըլլալը։ Հետք ու յիշատակ չի թողուցին. ուսկից եկան եւ ուր գնացին ասոնք. ոչ ոք կրցաւ երբեք իմանալ. բայց անոնց տարօրինակ կեանքէն քանի մը հատուածներ դեռ բերնէ բերան կը զրուցուին։ Պարզ ու սրտայոյզ է այս անհետացած երիտասարդաց վրայի աւանդութիւնը։

Երբ ուսանող կ՚ըսեմ, կ՚երեւակայէք անմիջապէս քսակով թեթեւ, յոյսով հարուստ, զուարթ, լքեալ, անտէր ու անհոգ էակ մը. ոչինչ աւելի հետաքրքիր է քան գոյութիւնն այս արարածին որ ուսման խստութիւնն իր անսպառ զուարթութեամբ կը թեթեւցնէ, ու շատ անգամ անողոք ճակատագրի դառնութեան դէմ կը մաքառի։

Ընկերական արդի դիրքին մէջ ուսանողի կեանքն յատուկ գոյութիւն մ՚է խորին ուսումնասիրութեան արժանի. այս տարօրինակ կեանքն ընկերական պայքարին մէջ առաջին պատերազմի դաշտն է այսուհետեւ։

Ուսանողն՝ ամեն բանի փափաքող ու ամեն բանէ զուրկ՝ հեգնող ու դժգոհ անձնաւորութիւն մ՚է։

Այն երեք պատանիներն՝ որոց պատմութիւնը կ՚ստանձնենք, Բերայի Համալսարանին ազատ ուսանողներէն էին, ատեն մը երբ իրաւաբանական ու երկրաչափական ճիւղերը կը դասախօսուէին հոն։

Երեքն ալ առանց ընտանիքի ու առանց ստակի երիտասարդներ էին. ինչպէս գտեր էին զիրար. պարզապէս Համալսարանին մէջ հանդիպելով. միատեղ ճամբորդութիւնը միշտ բարեկամութիւն յառաջ կը բերէ ու ուսանողութիւնը ճամբորդութեանց լաւագոյնն է. ուստի շուտով մտերմացեր էին այս երիտասարդներն որք միասին ճամբայ ելած էին դէպի անծանօթն։

Քսակնին սովորաբար պարապ, ու պարտաւոր գոլով երբեմն ցերեկուան ճաշն առողջապահիկ կանոնաց հակառակ եւ հետեւաբար աւելորդ դատելու, այս պարոններն երբեք չէին մտաբերած բաղդին խստութեանը դէմ գանգատելու. բարձրագոյն գիտութեանց հետեւելով, քիչ շատ փիլիսոփայ այլ զուարթ փիլիսոփաներ էին ասոնք։

Դասախօսութեանց ժամը լրանալուն պէս, այս երիտասարդներն՝ իբրեւ Բերայի փողոցներուն մշտաշրջիկ ոգիներն՝ վարձու սենեակ որոնելու պատրուակաւ տուներու մէջ փակուած գեղուհիներն երեւան հանելը բան գործ ըրած էին իրենց։

Բայց այս ձրի ու հաճոյալի պարապումը երկար չի տեւեց. բաղդատաբար շատ կարճ միջոցի մէջ, վարձու տուն կամ սենեակ ունեցողներուն ամենքն ալ այս երեք թափառիկ այցելուները ճանչցան եւ իրարու ճանչցուցին, այնպէս որ օր մը բոլոր տուները փակ գտան իրենց առջեւ։

Այս կացութիւնը ծանր էր ու չէր կրնար շարունակել. երեք բարեկամներուն ամենէն հանճարեղին կ՚իյնար ճար մը մտածել, գիւտ մը ընել, եթէ ոչ ուսմանց մէջ անուն ստանալու՝ գոնէ ամենօրեայ նոր զբօսանք մը հնարելու համար։

Հարկը մարդս հնարամիտ կ՚ընէ։

Բերայի տանուտեարք առաւօտ մը տեսան երկրաչափական գործիքներով զինուած մի քանի երիտասարդներ որք իրենց տանը յատակագիծը շինելու զբաղած էին։

Փողոցներուն նոր ուղղութիւն մը տալու խօսք կար. ասոնցմէ մին տուները երեքական մեթր ներս քաշելու հարկին վրայ կը պնդէր… երեք մեթր… տանուտեարք ահաբեկեցան. Թաղապետական Վեցերորդ շրջանակը՝ փողոցի համար փլցուցած տուներուն արժէքը հատուցանելու կողմէն հռչակ հանած չէր, ու ասով երրորդը կ՚ըլլար որ երկրաչափները դարձեալ իրենց բնակութիւնը քանդել կ՚որոշէին։ Կալուածատէրներէն մին մօտեցաւ այն երիտասարդին որ խումբին մեծը կ՚երեւէր ու զայն տուն հրամցուց անոր սիրտը շահելու համար։ Երիտասարդը դժուարութիւն չըրաւ եւ իր ընկերներով այս հրաւէրին պատասխանեց։

Այս փոքրիկ քաղաքավարութիւնը բոլոր այն փողոցի տուները փրկեց, վասն զի երկրաչափներն իրենց գործիքները վերցնելով ուրիշ տեղ փոխադրեցին։ Աւելորդ է ըսել որ այս սպառնալից կատակն ուսանողներուն նորահնար մէկ միջոցն էր։

Ահա այս եւ ասոր նման հազար խաղերով իրենց ցերեկուան ժամերը կ՚անցունէին այս հովկուլ դատարկաշրջիկներն, ինչպէս կ՚ըսէր բարեյիշատակ Ռուսինեան։

Գիշերները տարբեր խնդիր էր. զբօսանքի նեղութիւն չի կար. դժուարութիւնն ընտրութեան մէջ էր. Բերայի բոլոր Քաֆէ շանդաններն հիւրամեծար կը գտնուէին այս տղոց համար, վասն զի ամեն մէկուն մէջ մէկ մէկ երգիչ աղջկան համակրութիւնը շահած էին։

Երբեմն ազգասիրական զգացում մը մուտ կը գտնէր այս զուարճութեանց մէջ. օր մը տեսան որ Տիգրան՝ երեք մտերմաց կրտսերագոյնը՝ Արեւելեան Ալքազարի մէջ նորեկ ու գեղանի Գերմանուհւոյ մը բարեկամութիւնը շահեր էր. դիտեցին որ այս կապակցութիւնը սովորականէն աւելի ջերմ էր. Տիգրան ամեն օր մէկ երկու ժամ այս աղջկան տունը կ՚անցունէր։

Ամիս մը վերջը գիշեր մը Տիգրան Համալսարանին բոլոր աստանդական ուսանողները ժողվեց ու Ալքազար տարաւ. Ես եմ զձեզ հրաւիրողը, պարոններ, ըսաւ Տիգրան ասոնց առջեւն իյնալով. երիտասարդներն յօժարակամ հետեւեցան իրենց դեռահաս ընկերին։

Թրամվէյի նոր գծին շինուելէն առաջ ամենուն ծանօթ էր այս հռչակաւոր սրահն, ուր այսօր Նոր թատրոնը կը բարձրանայ իր շքեղ ճակատով։

Ամեն ոք գիտէ կամ չը գիտէ թէ ինչ է Քաֆէ շանդան մը. – Հոս՝ տեղը չէ բարոյականի տեսակէտով քննել այս զբօսանաց վայրերը. սա չափ հարկ է ըսել միայն որ այս սրահներուն մէջ ամբոխը երկու մասի կը բաժնուի, մին որ սրահին մէջ, պարզամիտ ու ապշած, կ՚ունկնդրէ կիսամերկ ու հրապուրիչ աղջկան մը երգերուն. ասի հանդիսատեսներուն նորեկ, դեռավարժ ու աղքատ մասն է. միւսն որ արհամարհելով պարզ ունկնդրոյ մը համեստ դերն, իր ժամերը կ՚անցունէ դերասանուհեաց յատուկ սրահներուն մէջ, այս դիցուհեաց մօտ ու ռուլէթի սեղանին քով. իր կեանքը բաժնելով ցոփութեան ու խաղամոլութեան մէջ։

Ալքազարի սրահն այս գիշեր կարծես սովորականէն աւելի փայլ մ՚ունէր. երգիչներն իրարու կը յաջորդէին իրենց ճոխ ու շռայլ շրջազգեստներուն երկայն քղանցքովը ծածկելով տեսարանին կէսն. ընդհանուր զուարթութիւն մը կար սրահին մէջ։

Կարգը Գերմանուհւոյն եկաւ։ Գեղանի երգիչն յառաջացաւ տեսարանին առջեւ. սեւ ալբակէ պարզ ու անզարդ շրջազգեստ մը հագած էր որ իր գեղեցիկ մարմինն ընդգրկելով անոր բոլոր հրապոյրը երեւան կը հանէր. մազերը ժողված չէր, այլ ցիրուցան թողած ուսին վրայ. իր դէմքը խոժոռ ու տրտում արտայայտութիւն մ՚ունէր։ Աղջիկն սկսաւ երգել…

Եւրոպացիներն ի զուր ջանացին բառ մը հասկնալ այս անսովոր արտասանութենէն, մինչդեռ ահագնալուր ու որոտաձայն ծափահարութիւն մը երգին առաջին տունը կ՚ողջունէր։ Երգիչ մը չէր նա, այլ ներշնչեալ ու գերագոյն ոգի մը որ կ՚իշխէր բոլոր ներկայից վրայ. սրահին մէջ գտնուող բոլոր Հայերն ոտք ելեր էին միեւնոյն զսպանակէն մղեալ. դերասանուհին Մայր Արաքսիի առաջին տունը երգեր էր։

Առաջին անգամն էր որ հայերէն երգ մը կը լսուէր այս սրահին մէջ, ու այս հաճոյալից գաղափարը Տիգրանի երեւակայութեան ծնունդն էր։

Տիգրան իրաւաբանութեան ուսանող մ՚էր. ճպուռի մը պէս շատախօս, թռչնոյ մը պէս երգող ու անոր պէս անհաստատ, աղջկան մը պէս քնքոյշ, սատանայի չափ խելացի պատանեակ մ՚էր. առաջինն էր Համալսարանին մէջ ուր ամենքը զինքը կը սիրէին, միշտ օգնող ու ձեռնտու գտնուած էր իր դասակիցներուն որոց անբաժանելի ընկերն էր, մասնաւորապէս Սեդրաքի համար (երկրաչափութեան ուսանող մը) որու զաւկէ աւելի սիրելի էր։

Տասնեւեօթը տարեկան կար այս պատանին, համեստ իր գիտութեան մէջ, պարզ, համարձակ, վիճող ու զայրացկոտ տղայ մը։ Բարձրագոյն գիտութեանց հետեւելով՝ մայրենի լեզուի գրագիտութիւնը մէկ կողմ թողաց չէր։

Բացէ ի բաց կ՚արհամարհէր անոնք որ հազիւ օտար լեզուի մը մէջ դեռավարժ, իրենց ազգութիւնն ամօթ ու նուաստութիւն կը համարին ու մայրենի լեզուն կը վճռեն անհամ, կոշտ ու տձեւ. նոյնչափ կ՚արհամարհէր գուցէ անոնք որք գիտութեանց նախնական ծանօթութիւններն ստանալով անմիջապէս աշխարահաքաղաքացի կը դառնան։

Հետեւապէս ազգային կեանքի հմուտ ու հետամուտ, քննադատող ու դժգոհ ոգի, ի բնէ ընդդիմադիր ամեն վարչութեան, քիչ շատ մատ ունեցած էր իր բարեկամներուն հետ այն զանազան ժողովրդական ցոյցերու մէջ որմէ ապիկար վարչութիւն մը ու նուաստացած երեսփոխանութիւն մը կը սարսափին։ Քանիցս այս երկու ժողովները պաշարած էր Մատենադարանի սենեակին մէջ որ մեր ազգային փախստական իշխանութեան սովորական ապաստանն է։

Ղալաթիոյ եկեղեցւոյ բակին մէջ շատ անգամ լսուած էր անոր ըմբոստ ու գրգռիչ ձայնն որ պանդուխտ Մշեցիներն իր շուրջը կը հաւաքէր, կը հրահրէր ու կ՚արձակէր. ժողովրդեան պատանի ու սիրելի հռետորն էր ասի՝ զոր ամենքը ճանչնային այն ատենները։

Այս վատթարացման դարուն մէջ ուր միտքն հոգին կը մոռցնէ, ուր մարդկութիւնն ազգութիւնը կ՚անհետացնէ, թերեւս միակ այս երիտասարդն էր նիւթապաշտ փիլիսոփայ մը՝ առանց զուրկ լինելու այն բանաստեղծական ոգիէն զոր պատանութիւնն ու դժբաղդութիւնը կուտան եւ զոր չափահասութիւնն ու երջանկութիւնը ետ կ՚առնուն։

Տիգրանի ընտանիքը ծանօթ չէր ու ինքը բնաւ չէր խօսեր անոր վրայ. իր մանկութեանը Պէշիքթաշ կը բնակէր, վերջէն Օրթագիւղ անցաւ ու յետոյ Բերայի մէջ հանդիպեցան անոր։

Իր ընկերներն Համալսարանին մէջ ճանչցան զինքը. շիկնոտ ու մելամաղձոտ, սրտափակ ու գլխահակ տղայ մ՚էր. ժամանակով սրտի մօտ, հպարտ ու զուարթ պատանի մ՚եղաւ. քաշուած ու առանձնացած էր առաջ. հիմա մօտեցող, թերեւս յարձակող մէկն էր։

Այս տղան միջակ ու վայելուչ հասակով մութ շագանակագոյն մազերով պատանի մ՚էր. գեղեցիկ դէմք ու գեղեցկագոյն աչքեր ունէր զորս Համալսարանին շուրջը գտնուող տուներուն աղջիկները շուտով նշմարեցին։

Տիգրան սիրեց առաջին աղջիկն որ իրեն ժպտեցաւ ու ինքն իսկ իր սիրոյ սաստկութենէն վախցաւ։ Դիցուհւոյ մը պէս գեղանի ու մանկամարդ հելլենուհի մ՚¬էր այս որ Համալսարանին պարգեւաբաշխութեան հանդիսին մէջ տեսեր էր պատանին առաջին ելլող այնքան տարիքոտ ընկերներու մէջէն. նամանաւանդ զարմացեր ու հաւներ էր անոր ձեւերուն որոց շնորհը պարզութեան մէջ կը կայանար։

Կատակ մը, պարզ կատակ մ՚ընել կարծեր էր ժպտելով անոր երեսին ու անոր սրտին հաղորդելով իւր աչերուն աւերիչ կրակը. վերջէն Տիգրանի յափշտակութիւնը տեսնելով զբօսներ էր քիչ մը ու յետոյ ձանձրացեր էր անկից. այս քմահաճոյքը լուրջ բան մը չէր աղջկան համար, այլ մահացու կրնար լինիլ պատանւոյն սրտին։

Հելլենուհին ամուսնացաւ. ահաւոր ու սարսափելի հարուած մը եղաւ ասիկա Տիգրանին որ մազ մնաց պիտի մեռնէր. մէկու մը չի բացաւ իր վիշտն ու մէկու մը չի գանգատեցաւ։ Արժանապատուութեան զգացումն որ ամենէն հզօր կը խօսէր իւր հոգւոյն, զինքը փրկեց. չի մտածեց այլեւս անոր, բայց չի ջնջեց անոր սէրն իր սրտէն. ամուսնացող անխոհեմուհին իր սիրած աղջիկը չէր. իր սիրածը մեռած համարեց այլեւս եւ երկիւղած բարեպաշտութեամբ մը իր սրտին մէջ խոր ու շատ խոր թաղեց առաջին սիրոյ յիշատակն ու ամրացաւ ճակատագրին դէմ։

Ոչ ոք իշխեց իրեն սիրով անկից վերջը. ի փոխարէն ինքը բուռն ու կատաղի եռանդով մը նետուեցաւ կանանց մէջ. սիրած էր ու խաբած էին զինքը. կարգն իրեն էր խաբելու. Տիգրան ձախորդութեան կը հաւատար. ուստի ծանր չեկաւ իրեն միոյն վրէժը միւսէն լուծել. հատուցման մէջ կիները մէկզմէկու երաշխաւոր կը ճանչնար։

Ուստի ամեն կնոջ միեւնոյն աշխուժով ու միեւնոյն համոզմամբ կրկնեց իր սէրն ու դիմացինը համոզեց. իրեն համար բաղդատութիւն ու տարբերութիւն չի կար կանանց մէջ. մանկամարդը կամ տարիքն առնողը, գեղանին կամ տգեղը, տիրուհին կամ սպասուհին, գործաւորուհին կամ իշխանուհին, կրօնաւորուհին կամ հասարակաց աղջիկը միեւնոյն բանն էին իրեն համար։

Սեդրաք երեք բարեկամներուն ամենէն ծանրաբարոն էր ու քսաներեք տարեկան լինելով Տիգրանի համար գրեթէ մեծ եղբայր մ՚էր. տժգոյն, նիհար ու խարտիշահեր երիտասարդ մ՚որոյ սովորաբար դալուկ դէմքին վրայ նեղ ու բարակ շրթունքն աչքի կը զարնէր իր կարմիր գոյնովը։

Գեղեցիկ կապոյտ աչքեր, լայն ու ժամանակէն առաջ ակոսեալ ճակատ մը, սիրուն մօրուք մը ու սեւ երիզով կախուած ակնոց մը կը տեսնուէր այս երիտասարդին դէմքին վրայ որ միշտ լուրջ թերեւս խոժոռ երեւոյթ մ՚ունէր. կատարեալ հակապատկեր մը լինելով հանդերձ իւր կրտսերագոյն բարեկամին, իր արտաքին ցուրտ ձեւերուն ներքեւ փափուկ ու վեհանձն սիրտ մը կը կրէր։

Անձնուէր մինչ ի մահ առանց բառ մը արտասանելու, գաղտնապահ, խորհրդատու. մէկ բառով եզական ընկեր մ՚էր։

Իր սկզբունքներն ու ճաշակը ծանօթ էին, որոց համար մաքրակրօն Անգլիացւոյ մը պէս անողոք էր, կառավարութեանց միապետութիւնը, կանանց մէջ խարտեաշը, գոյներուն մէջ սեւը կը ճանչնար միայն։

Երաժշտութեան մէջ Մէնտէլսօնը կընտրէր իր յամր, անորոշ, ու տրտում շեշտերովը. նկարչութեան մէջ Այվազովսքին իր անհուն ու անխուսափելի ծովին, իր ծփծփուն ալիքներուն, իւր կապարագոյն ու ցիրուցան ամպերուն եւ այն անբացատրելի խորութեան հետ որ այս մեծ արհեստաւորին յատուկ է։

Բանաստեղծութեանց մէջ արեւելեան երգերը կը սիրէր։ Երբեմն մելամաղձոտ, յուսակտուր այլ համբերատար ոգի մը կայ այս երգերուն մէջ, երբեմն արհամարհոտ շեշտ մը։

Անոնք որք անգէտ են օսմանեան գիտութեան, պախարակելէ ուրիշ կերպով չեն յիշատակեր զայն. էհ, Տէր Աստուած, ով է սա մուրացիկ երգիչն որ սրճարանին մութ մէկ խորշին մէջ կը նուագէ. յարգալից բազմութիւն մը խոր լռութեան մէջ կ՚ունկնդրէ նմա. Արեւելքի ժողովրդեան չափ ոչ ոք մեծարած է բանաստեղծներն։

Ու Սեդրաք յօժարափոյթ կ՚երթար Պոլսոյ ամենէն անծանօթ մէկ խորշին մէջ, տաճիկ թաղի մը մէկ անկիւնը բարեմիտ ու ծերունի Թուրքաց հետ ունկնդրել այս գնչու բանաստեղծներուն։ Երբեմն Հայ մ՚է այս երգիչն՝ որ իւր մայրենի լեզուին անծանօթ՝ օսմանցի բանաստեղծներուն մէջ ստացած է փառայեղ անուն մը։ Արդարեւ թուրք երգիչներն՝ որպէս նախնի ժամանակի ասպետներ՝ յատուկ անուն մը ունին իրենց ասպարէզին մէջ որով կը յիշատակուին։

Սեդրաք անյագ հետաքրքրութեամբ կը հաւաքէր մոռացեալ հայ բանաստեղծներու վրայ այն ամեն աւանդութիւնները՝ զորս ժամանակը դեռ չէր անհետացուցած։ Ու կը պատահէր որ անուանի Նամիմը ելնէր ասոնց մէջէն, դեռահասակ ու վաղամեռիկ երգիչ, գրագէտ ու փիլիսոփայ մը, պարծանք հայ տաղանդին, բոլորովին մոռացեալ ու անծանօթ եսամոլ հայ գրագիտաց մէջ։

Ուր տեղացի էր եւ որ ընտանիքի մը վերաբերէր Սեդրաք. ահաւասիկ հարցում մը զոր երբեք չէին մտաբերած անոր բարեկամներն. հեռուէ հեռու լսած էին որ Վոսփորի ասիական եզերքէն լաւագոյն ընտանիքի մը անդրանիկ զաւակն էր. իր անկախ դիրքն ու ազատ դաստիարակութիւնը չէր յարմարած հայրենի տան նահապետական ընթացքին ուր անառակ ու անդարձ որդի մը նկատուած էր։

Մայրն, ով անհաւատալի գաղտնիք կանացի սրտին, իր ժպիտը միւս զաւակացը յատկացուցած էր ու խոժոռ ու աններող դէմք մը միայն կար Սեդրաքի դէմը։ Հայրը խրոխտ յանդիմանութեամբ ու սպառնալեօք կը հիւրընկալէր այս անշահ զաւակն՝ որ իր հօր առեւտրական տետրակները բռնել կը մերժէր։ Եղբարքն՝ ամենքն ալ իրմէ փոքր՝ իր վրայ կը ծիծաղէին. կատարեալ լքում մը տեսաւ այս տղան նոյն իսկ իր ընտանեաց գրկին մէջ ու ալ առանձին կեանքը անհրաժեշտ դարձաւ։

Սեդրաքի բաժանմամբ կարծես բեռ մը վերցաւ ընտանեացը վրայէն. ամենքը գոհ ու երջանիկ կարծեցին իրենքզիրենք այս տղուն հեռանալովը, իսկ ինքը չի կրցաւ բոլորովին անտարբեր բաժնուիլ մայրենի ծոցէն. ահաւասիկ իւր խորհրդածութիւններէն մաս մը զորս թուղթի մը վրայ նշանակած էր։



«1873 տարուոյ սեպտեմբերի 7րդ օրը բաժնուեցայ ընտանիքէս զատ ու ազատ ապրելու համար. բաժանումը միշտ աղէկ ու տխուր բան մ՚է. վերջաւորութիւն մ՚է. հոն նախորդ կեանքը կը դադրի ու ինչ որ ալ ըլլայ նոր սկսելիքը, կարելի չէ անտարբեր սրտով առաջինը թողուլ, յետահայեաց նայուածք մ՚ունինք ամեն բանի զոր կը թողունք կամ որ զմեզ կը թողու, իսկ բաժանումներու աղէկութիւնը հոն է որ ո եւ է ոյժ անջատմամբ չի ջլատուիր այլ կը կրկնապատկուի. աշխարհիս յառաջադիմութիւնը կեդրոնացմամբ չէ գոյացած. համախմբութիւնն անկարգութիւն ու խռովութիւն յառաջ կը բերէ, ուստի բաժանումը տկարութիւնը չի նշանակեր ինչպէս շատ անգամ կը կարծուի. աշխարհիս մէջ կեանքը բաժանումով կ՚սկսի. որդին պէտք է բաժնել մօրն արգանդէն որպէս զի ծնի ու ապրի, ով դժնդակ ու արդիւնաւոր ճակատագիր մարդկութեան»։

Ուրիշ տեղ մը այսպէս գրեր էր. «Գիշերները մինակ կը դառնամ ամայի սենեակս որ համեստ կահ կարասիք մը միայն կը պարունակէ. ամեն ինչ կանոնաւոր շտկուած ու իր տեղն է. ճրագս լուցկիին մօտ, փայտը վառարանին քով, զգեստներս իրենց ծածկոցին ներքեւ. ժամացոյցի պէս լարուած սենեակ մը որու դէմ ի զուր գանգատելու պատճառ կը փնտռեմ. ոչ, այս երկրաչափական անխոտորութենէն չեմ ախորժիր. քիչ մը անխնամութեան երեւոյթ պէտք է ինձի. վարձկան ձեռքի մը ծառայութիւնը չէ, այլ սրտի մտօք անձի մը խնամքն է որ կրնայ շէնցնել այս անարձագանք պատերը»։

Սեդրաքի ընտանեկան բաժանումն ուրիշ պատճառով մ՚ալ ծանր ու դժուարին եղաւ. հայրենի տունէն մեկնելով հարկ եղաւ նաեւ թողուլ մանկութեան ընկերուհի մը։

Քոյր ու եղբայր ըսուելու չափ տղայ հասակէ ի վեր, Սեդրաքի հետ մեծցած գեղանի պարմանուհի մ՚էր այս՝ որ բարեկամ ու դրացի ընտանիքի մը մէկ հատիկ զաւակն էր։

Իւր տան մէջ լքեալ՝ Սեդրաք անոր քով միայն գտեր էր առաջին գորովոյ զգացումը։

Պատանին սովորական տղայ մը չէր. աղջիկն ամենէն լաւ գիտէր զայս. անոր ընտանեկան կացութիւնը մօտէն ճանչնալով՝ իր մեծարանքն աւելցեր էր այս դառնացեալ հոգւոյն նկատմամբ ու ինքնիրեն յանձն առեր էր զայն սփոփել։

Ազգային վարժարանաց ուսումն աւարտելով Սուրբիկ – այս էր Սեդրաքի նորատի բարեկամուհւոյն անունն – ինքզինքը խիստ համբակ գտեր էր իր ուսեալ ընկերոջ քով. որոյ հմտութիւնը, բարձր դատողութիւնն ու իմաստալից խօսակցութիւնը զինքը կը հմայէին. երիտասարդին մտերմութիւնը խիստ նպաստած էր իր այս համակրելի հոգւոյն ու մտքին մշակման ու փրկարար ներգործութիւն մը ըրեր էր անոր վրայ։

Ինչ որ ալ լինին մեր ազգային վարժարանաց վերագրուած պակասութիւնք, նոքա անհատական դպրոցներուն վրայ ամենաբարձր առաւելութիւն մ՚ունին որ ճշմարիտ ազգային կրթութիւն մը տալու մէջ կը կայանայ։

Ֆրանսայի Գթութեան քերց կամ Բողոքական վարժարաններէն միոյն մէջ ֆրանսերէն եւ միւսին մէջ անգլիերէնը կրնան լաւագոյն կերպիւ աւանդուիլ. ազգային վարժարանք օտար լեզուներ ուսուցանելու մէջ յաջողութիւն ունեցած չեն երբեք եւ ճիշդ ասոր համար կը գովեմ զանոնք. ամեն աղջիկ՝ ընկերութեան մէջ, ընտանեաց մէջ դիրք մ՚ունենալէ առաջ Հայուհի մը պարտի լինիլ եւ Սուրբիկ ազգային կրթութիւն ստացող աղջկան տիպար մ՚էր. հայերէն լեզուն սիրած եւ ուսած էր եւ իր ազգային պատմութիւնը սորված էր այն խանդաղատանօք՝ զոր անկեալ ազգի մը զաւակը միշտ կը պարտի իր հայրենեաց դժբաղդ ճակատագրին։

Հայ—հռովմէական բարեկամուհի մ՚ունեցեր էր որ Բանկալթիի մէջ Ֆռանսական գիշերօթիկ վարժարան մը կը յաճախէր. տեսակցութիւն մ՚ունեցան օր մը եւ երկու աշակերտուհիները փոխադարձաբար իրենց առած ուսմանց վրայ խօսեցան. Բերացի օրիորդն արգահատող կարեկցութեամբ մը հարցուց Սուրբիկին առած դասերն ու խրոխտ մեծամտութեամբ մի առ մի թուեց այն կարեւոր գիտելիքներն զորս ինք կ՚ուսանէր։ Ֆռանսայի պատմութիւն, Ֆռանսայի աշխարհագրութիւն, Ֆռանսայի գրականութիւն ու Պապական եկեղեցւոյն սրբազան դաւանանքն, ահա ինչ որ այս կանուխէն օտարացեալ աղջիկը թուեց իր ապշեալ ընկերուհւոյն. նոյն իսկ ֆռանսացի օրիորդ մը պիտի նախանձէր այս արեւելքցի ֆռանսուհւոյն վրայ։ Ֆռանսայի յետին գետակը, սարն ու ձորն, ամենէն աննշան աւանը ծանօթ էին այս Հայուհւոյն՝ որ իր հայրենեաց Արարատը չէր գիտեր եւ չէր ուզեր գիտնալ։

Սուրբիկ ապշեցաւ, ամչցաւ ու զայրացաւ, մինչդեռ ամբարտաւան պարմանուհին իր չգիտցած հայերէն բառերը կոպիտ ու սխալ արտասանութեամբ մը կրկնելով անոնց տգեղութեանը վրայ կը ծիծաղէր ու հայերէն չգիտնալուն վրայ կ՚ուրախանար։ Արդէն ապագայի պատրաստութիւնները տեսեր էր. պիտի ամուսնանար եւրոպացի երիտասարդի մը հետ որ զինքը պիտի տանէր այն գեղեցիկ ու պաշտեցեալ երկիրն որում ամեն բան զոհելու պատրաստ էր. հայ երիտասարդաց հետ ամուսնանալ, ազգային պարոններու հետ կենակցիլ, ահա այն սարսափելի հաւանականութիւնը՝ զոր բնաւ չը պիտի ընդունէր։

Բայց ինչ որ անհանդուրժելի թուեցաւ Սուրբիկի, այն նախատալից անտարբերութիւնն էր որով իր հայրենեաց յիշատակութիւնը լսեց այս խորթ ու անհարազատ զաւակին բերնէն եւ Սուրբիկ այլեւս չը տեսնուեցաւ անոր հետ։

Ինք՝ մօտէն տեղեակ էր Հայոց գրական գործունէութեան, ամեն նոր երկ կամ պարբերական հրատարակութիւն իր հետաքրքիր նայուածքէն չէր վրիպած եւ Սեդրաք հմուտ դատաւոր մը ու լաւագոյն առաջնորդն էր անոր գրական պարապմանց մէջ. իրիկունները ճաշէն վերջը Սեդրաք Սուրբիկի տունը կ՚երթար. օրուան լուրերն աչքէ կ՚անցունէին, ու յետոյ ձմեռը, վառ ու ճարճատուն վառարանին ջերմութեանը մօտ, նոր հրատարակութիւններով ծածկուած սեղանին շուրջը, կ՚սկսէր այն ջերմ, լուրջ ու հմտալից խօսակցութիւնն որ մինչեւ կէս գիշեր կ՚երկարէր։ Ընհանրապէս կը գանգատէին որ բուն ազգային գրականութենէ մ՚աւելի օտարամուտ ոգի մ՚էր որ հայ հեղինակաց շարադրութեանց մէջ երեւան կ՚ելնէր, եւ ռուսահայ մատենագիրներն՝ որ իրենց օրական ու պարբերական հրատարակութիւններով Ֆռանսական ոճը ներմուծել ու տիրապետել տուեր էին՝ ամեն մեղադրանքէ ազատ չէին այս մասին։

Երբեմն գիտութեանց եւ ուսմանց վրայ կը դառնար խօսակցութիւնը. պարմանուհին իր սեռին յատուկ բարեպաշտութեամբ, ըստ կարի կը դիմադրէր այն կտրուկ վճիռներուն՝ որով գիտութիւնն իր անխուսափելի ճշմարտութիւնները կը ծանուցանէ. երկրաբանութենէ մինչեւ աստղաբանութեան վրայ կը խօսէին եւ Սեդրաք իր բարձր կրթութեան շնորհիւ մի առ մի կը բացատրէր այն անողոք ու մշտնջենական օրէնքներն՝ որով անհունապէս փոքրիկ հիւլէն ու մեծ տիեզերքը միեւնոյն ներդաշնակութեամբ կը կառավարուին։ Ընկերական կենաց մշտայոյզ խնդիրներն ի կարգին վիճաբանութեան նիւթ կը լինէին. ազգաց ճակատագիրն, անհատներու ազատութիւնը, լեզուի ու կրօնքի տարբերութիւնն հետզհետէ կը քննուէին։ Սուրբիկ յուզեալ ձայնիւ կը պաշտպանէր աշխատաւորներու տառապեալ դասն ու հարստութեան ի գործ դրած բռնութեան դէմ կ՚որոտար, մինչդեռ երիտասարդն հանդարտ ձայնով կը բացատրէր տնտեսական գիտութեան այն ամենանուիրական սկզբունքն որ ամեն առուտուրի ազատութիւնն յարգելու մէջն է եւ տրտմութեամբ կը թուէր այն տարբեր պատճառներն որոց մէջ փնտռել պէտք է թշուառութեանց գաղտնիքը։

Այսպէսով եւ եւրոպացի հեղինակներու ընթերցանութեամբ ստացաւ ծաղկահասակ աղջիկն հիմնաւոր ու առողջ կրթութեան մը բոլոր տարերքը։

Սուրբիկ միանգամայն վարպետ գրչի տէր ու մանաւանդ տաղանդաւոր դաշնակահար մ՚էր։ Դաշնակը փոթորկեալ կամ հանդարտ ծովու մը պէս կը պատկերացնէր անոր մրրկոտ կամ անդորր ոգին. անզգայ գործիքի մը ձայնը չէր որ կը բարձրանար, այլ անոր ճարտար ու փափուկ մատներէն դրդուած անբացատրելի ու հմայիչ ներդաշնակութիւն մ՚էր հնչուն, պայծառ ու ազատ որ կը սաւառնէր ունկնդրին զմայլած հոգւոյն վրայ։ Իր ամենէն սիրած վարպետը Մէնտէլսօնն էր, վասնզի Սեդրաքի սիրածն էր այն. ճաշէն վերջն երբ խօսակցութեանց նիւթն սպառէր ու կամենային հանգիստ առնուլ, այն ատեն կը զարնէր այն Սօնաթ ներէն մին՝ որոց տրտմութիւնն ու վսեմութիւնը միշտ գաղտնիք մը պիտի մնայ ամենուն համար։

Հազուագիւտ բացառութեամբ մը պատուհանին զերծ էր այն ողբալի ազատամտութենէն՝ որով նորատի աղջիկներն ու պառաւ կիներն իգական սեռին անհաւասարութեան դէմ կը բողոքեն շարունակ։

Աշխարհիս վրայ աղջիկը՝ պահանջող, պառաւը՝ գանգատող պիտի մնայ յաւիտեան։

Ոչ մէկ դար, ոչ մէկ լուսաւորութիւն պիտի կարենայ երբեք գոհացնել այս երկու անձնաւորութիւնները զորս բնութիւնը միեւնոյն դժգոհութեան շրջանակին մէջ միացուցած է։

Աղջիկն՝ յոյս ունենալուն վրայ կը զայրանայ, պառաւը՝ չունենալուն համար, ու այն երկու հակառակ պահանջումները միեւնոյն բողոքով երեւան կ՚ելնեն։

Դիտեցէք որ երբեք մանկամարդ ու ամուսնացեալ կին մը իգական սեռին գերութեան վրայ չի խօսիր. երիտասարդութիւնն ու ամուսնութիւնը կնոջ ամենազօրութեան միջոցն է. բայց ամեն իշխանութիւն իր անկումն ունի ու զարմանալի չէ որ տարիքնին առնող կիները, զուրկ ամեն թեկնածութենէ, անհամ ու անկարգ գտնեն այն ընկերական կեանքը՝ զոր իրենց երիտասարդութեան ժամանակ այնչափ հրապուրիչ կը գտնէին։

Սիրող հոգիները միշտ անձնուիրութեան պատրաստ են ու Սուրբիկ այս անձնուէր էակներէն էր. բնութեամբ խրոխտ, այլ վեհանձն յօժարութեամբ երիտասարդին գաղափարաց բարձրութիւնը ճանչցեր ու մեծարեր էր, առանց սնոտի հպարտութիւն մը ցոյց տալու։ Սակայն այս խորին մտերմութիւնն առանց վտանգի չէր։ Այս փոխադարձ յարգանքն ու համակրանքն՝ երկու ծաւալման կարօտ հոգիներու ամենօրեայ միութիւնը, տարիքնին, գաղափարաց ու զգացմանց ներդաշնակութիւնն անքակտելի կապ մը յառաջ բերին։

Պատանուհւոյն հրաշալի գեղեցկութիւնը Սեդրաքի խելքը գլխէն չառաւ, բայց անոր գորովալից մտերմութիւնը զայն շղթայեց ու աշխարհ այս աղջկան վրայ միայն հիմնուած երեւցաւ անոր աչքին։

Սեդրաք ու Սուրբիկ զիրար սիրեցին. բայց այս սէրը չէր այն վաղանցիկ ու խաբեբայ աւիւնն՝ որ հովի պէս կուգայ ու կ՚անցնի, այլ խորին, սուրբ ու հոգեկան միաւորութիւն մ՚էր։

Ահա այս պատճառով Սեդրաքի բաժանումը դժնդակ զրկում մը դարձաւ. ընտանեկան գորովէ արդէն զուրկ, կարօտ մնաց նաեւ այն միակ երեսին որ իրեն կը ժպտէր։ Անցեալ օրերու յիշատակն հեռաւոր ու կորուսեալ երջանկութեան մը պատկերին պէս անոր շփոթ մտքին մէջ կը նկարուէր։ Յայտնի եղաւ որ չի պիտի կարենար անկէ զատուած ապրիլ։ Գաղտնի նամակագրութիւն մը ըստ կարելւոյն մեղմացուց այս անջատման ցաւն։ Երկար եւ անվերջանալի նամակներ էին ասոնք զորս ամեն գիշեր կը գրէր, իր հոգւոյն ամէն տպաւորութիւնները, սրտին դառնութիւններն, յոյսերն, պատրանքն ու ցնորքը ցրուելով թօթափելով անզգայ թղթին վրայ. սրիոյ բառ մը չի կար այս գրութեանց մէջ. ոչ. սիրելը շատ չնչին, շատ տկար բառ մ՚¬էր որ իր անհուն խանդաղատանքը չէր կարող բացատրել. եւ ոչ մէկ բառի մէջ, եւ ոչ մէկ նամակի մէջ կարելի էր ամփոփել իր փոթորկեալ հոգին։

Սուրբիկի նամակները միեւնոյն խռովեալ արձագանգները, միեւնոյն անհուն անձնուիրութիւնն ու ապագայի մտահոգութիւնները կը պարունակէին.

«Սիրելիս, քու սիրովդ ու հմտութեամբդ սնուցիր զիս. յիմար եռանդով մը նետուցեայ ամեն գաղտնիք իմանալու. դուն քովս էիր ու ամեն ինչ ուսուցիր ինձ. խրոխտ, գիտուն ու սիրեցեալ առաջնորդ մ՚էիր, ահաւոր վարդապետութիւններ ունէիր լեզուիդ ծայրն որք քու բերնիդ մէջ իրենց սոսկումը կը կորսնցունէին. ի զուր ուզեցի մաքառիլ անոնց դէմ, քու սէրդ յաջողեցաւ ընել ինչ որ հմտութիւնդ նախապաշարմանցս դէմ չէր կարող ընել. համոզուեցայ քեզի։ Կապուած էին քեզի այն միակ սիրով զոր երիտասարդուհին երկու անգամ չ՚ունենար իր բոլոր կեանքին մէջ. մօտ թէ հեռու միշտ պաշտեցեալ յիշատակ մ՚ունիս սրտիս մէջ զոր երկիւղած բարեպաշտութեամբ կը պահեմ»։

Ուրիշ նամակի մը մէջ այսպէս կ՚ըսէր։

«Ուր ես Սեդրաք։ Ձմռան գիշեր է ցրտին, ձիւն ու բուք կը տեղայ, ինչ կ՚ընես առանձին ու մթին սենեակիդ մէջ. այս տունը բանտ մ՚է նսեմ քանի որ հոս չես. ծնողացս սէրը չի լնուր այն պարապը զոր դուն թողուցիր։ Չըլլայ թէ յուսահատ քաջութեամբ, չափազանց աշխատութեամբ առողջութիւնդ վտանգես։ Անձիդ տուած հարուածը միայն քեզի չը պիտի զարնէ»։

Եւ այլուր. «Լսեցի քննութեանցդ յաջողութիւնը. մաթեմաթիքը միշտ կը սիրէիր, ու ճշմարտութեան գիտութիւնն է կ՚ըսէիր. կը տեսնես թէ ինչպէս կը յիշեմ բոլոր խօսքերդ. սակայն չըլլայ թէ այդ արապմունքը Սուրբիկդ մոռցնել տայ քեզ։ Ես կ՚ուզեմ որ քու համբաւդ այնչափ մեծ ըլլայ որչափ մինչեւ հիմա տեսած զրկումդ։ Քու անունդ պէտք է, կ՚ուզեմ որ մեծարանօք յիշուի ու ես անով պարծենամ»։

«Դուն հարուստի աղջիկ ես, կը գրէր օր մը անոր երիտասարդը, ես ալ հարուստի որդի էի, բայց ոչինչ եմ. ատեն մը չէի եւ հիմա ալ չեմ տար կարեւորութիւն հարստութեան, բայց թէ որ միջոց մ՚է այդ քեզ մօտենալու, Սուրբիկ, հնդիկ իշխանի մը չափ հարուստ պիտի ըլլամ։ Անուան ու փառքի հետամուտ չէի ու չեմ, սակայն եթէ քու ծնողացդ աչքին այդ է այն պատուանդանն որով մինչեւ քեզ բարձրանալ ներեալ է, լաւ ուրեմն, պիտի ստանամ այն դիրքը զոր ընկերութիւնը կը պահանջէ նորեկներէ»։

Այս հաստատ համոզմամբ ձեռք զարկաւ իր երկրաչափական ուսմանց զորս քանի մը տարիէն աննման յաջողութեամբ մը պիտի աւարտէր, եւ Համալսարանին մէջ ճանչցաւ Տիգրանն ու սիրեց զայն եղբօր մը չափ։ Այս երկու պատանիներն այնչափ աւելի զիրար կը սիրէին որքան մինչեւ ցայն վայր զլացուած էր իրենց ամեն գորովանք։ Իրարու համար գաղտնիք չունեցան եւ ոչ մէկ ժամանակ։

Տարիքի պզտիկ տարբերութիւն մը պատճառ չեղաւ իրենց սրտի կապերը միմեանց հաղորդելու. Սեդրաքի նոր բարեկամն անոր սփոփանք ու քաջալերութեան օրինակ մ՚եղաւ եւ անոր զուարթ ու խնդուն երեսը՝ մասամբ թեթեւցուց ուսման տարիներու աշխատութիւնն ու տրտմութիւնը։

Տիգրանի միջոցաւ ծանօթացաւ նաեւ Խոսրովի հետ որ նոյնպէս զուարթ ու զուարճախօս ուսանող մ՚էր, եւ այս ընկերական կեանքով կարծես անզգալի կերպով վերջացուցին տարեշրջաններն ու վերջին քննութիւնները տուին։

Խոսրով դատաւորական ճիւղն ընտրեց. Տիգրան ազատութիւն կը սիրէր միշտ, ու փաստաբանական ասպարէզը մտաւ. պաշտօնէութեան փառքն, որ Խոսրովին բոլոր ակնկալութիւնն էր, իրեն համար նշանակութիւն չունէր։ Այս երեք մարդիկը՝ չորս տարի դասընկերութիւն ընելէ ՎԵՐՋ՝ իրարմէ կը բաժնուէին աշխարհի պայքարին մէջ մտնելու համար։

Բայց Խոսրով պարզ ու գոհ սրտով չի զատուեցաւ իր ընկերներէն. գաւառացի՝ այսինքն ի բնէ խորամանկ՝ բնաւորութեամբ խիստ հեռի էր Տիգրանէն։ Սակայն իրաւ է որ երբեք միմեանց դէմ մեղադրելի վարմունքի մէջ գտնուած չէին ու թէ որ Տիգրանին ծանր եկած բան մը միայն կար, այն ալ սա էր թէ իր ընկերը ջանացած էր ատեն մը իր յոյն սիրուհին ձեռքէն կորզել. բայց աղջիկը՝ բացէ ի բաց ծաղր ու ծանակ ըրած էր արդէն իր դժբաղդ հակառակորդն ու զայն Համալսարանին բոլոր ուսանողաց կատակներուն ու հեգնութեանց մատնած էր։

Խոսրով ամեն բանէ աւելի ընկերական դիրք մը ձեռք բերելու հետամուտ՝ յօժարակամ իր նպատակի յաջողութեան զոհած էր ամեն զգացում. կատարեալ էր իր անձին, վարժած ծածկելու այն ամեն դառնութիւնը՝ զոր Համալսարանի մէջ Տիգրանին բարձր դիրքն իր նախանձոտ սրտին մէջ կը թափէր, բայց ամեն ատեն կարօտ անոր օգնութեան, վկայագիր մը ձեռք բերելու համար, վկայագիր՝ որ ամեն ասպարէզ պիտի բանար իր առջեւ, խոհեմութիւն համարած էր զգուշանալ ամեն ընդդիմութեան ու հակառակութեան փորձերէ։ Ընդհակառակն խոնարհ ու հաճելի ձեւերով անոր պաշտպանութեան ապաւինիլ կը ցուցանէր, որով յաջողեր էր Տիգրանի կատարեալ վստահութիւնը շահելու։

Անգամ մը միայն քիչ մնացեր էր վար առնու այս կեղծաւորութեան դիմակը։ Վայրենի ու վաւաշոտ սէրով մը սիրած էր այն գեղեցիկ հելլենուհին որ Տիգրանի կը ժպտէր շարունակ. ինքն երկու տարիէ ի վեր մէկ ժպտին կարօտ, մէկ նայուածքին կապուած, մաշեր ու սպառեր էր երբ իր երջանիկ ընկերն, ամեն բանի մէջ ճակատագրէն օգտուած, անյուսալի յաջողութիւն մը ձեռք կը բերէր եւ որ աւելին է, ամեն օր համար կուտար իրեն՝ վայելած բոլոր շնորհներուն։

Ափսոս, վայելչութեան կողմէ չէր կարող մրցիլ իր գեղեցիկ ոսոխին հետ. իր կարճ հասակով, ցած ճակատով, գռուզ մազերով ու ծաղկաւեր դէմքով, բարեձեւութեան պահանջներ չէր կարող ունենալ. բայց իր առաւելութիւններն ալ կը կշռէր անոր փոխարէն. իր հայրենիքէն ոտքով եկած էր Պոլիս, եօթն տարեկան եղած ատենը, եւ Ղալաթիոյ վարժարանին մէջ տնտէսին քով ու անոր կերակուրներով ապրած էր մինչեւ տասներեք տարեկան հասակը երբ յաջողեր էր Շահնազարեան վարժարանը մտնել. ամեն բանի կարօտ, ամեն բան ձեռք բերեր էր աննման հաստատամտութեամբ. մանկութենէն դատապարտուած ընկերական ամեն մահացումներու, մարդատեաց մէկը դարձած էր ու կիսկատար փիլիսոփայութեամբ մը զոր իր մոլար սկզբմանցը կը համաձայնէր, շուտով համոզուած էր թէ չարն ու բարին գոյութիւն չունին, թէ վստահութիւնը տեղին համեմատ ազնուութիւն է, թէ մարդուս գերագոյն նպատակն իր եսութեան մէջ կը կայանայ։

Հետեւապէս գէշ ոգւով ու սխալ դաստիարակութեամբ զօրացած, եւ ոչ մէկ բանի մէջ լաւ կողմը կրցած էր նշմարել։ Հելլենուհւոյն սէրն անգամ չէր այն բարձր ու ազնիւ զգացումն որ մարդն անասուններէն կը բաժնէ, այլ վայրագ ու ահաւոր իղձ մը ու տանջանք մ՚էր։

Երբեք չէր ներած ի պատանի ընկերոջը դասի մէջ առաջնութիւնը. սիրոյ ասպարէզին մէջ անոր նախամեծար համարուիլն իր համբերութեան չափը լեցուց. մութին մէջ սպասող կատարեալ թշնամի դարձաւ իր սրտէն, թէեւ անկարող անոր վնասելու։ Աղջկան մօտ իր խնդիրքն ու հետեւանքն հետեւեալ օրը Տիգրանին միջոցաւ տարածուելով Համալսարանին մէջ, մին իր ծաղրանկարը շիներ էր որուն մէջ իր ծակոտեալ երեսը գեղուհւոյն շրթանցը կը մօտեցնէր երբ սա զզուանօք գլուխը կը դարձնէր. ուրիշ մը փոքրիկ ոտանաւոր մ՚էր շիներ անոր վրայ որ բոլոր ուսանողներուն բերանն ինկաւ։

Այն ատեն անհաշտ ու ոխակալ լռութեամբ մը պաշտպանեց ինքզինքը. երկու տարի կար շրջանն աւարտելու. քիչ մը վերջը Տիգրանի լքումն ալ տեսնելով անհուն գոհացում մը ունեցեր, կատարեալ վրէժխնդրութեան համ մ՚առեր էր անկից։ Բայց այդ իր նուաստութիւնը չէր փոխարինած. բաղդն հարուած մը տուած էր Տիգրանին, ինք իր կողմէն բան չէր կրցեր ընել։

Ասոր հետ մէկտեղ մտերմութեան ու բարեկամութեան ցոյցերը կրկնապատկել հարկ եղաւ երբ աւարտման քննութիւնք մօտեցան։

Արդարեւ անօգուտ չեղաւ այսքան կեղծաւորութիւն. իր վկայագիրը Տիգրանի շնորհիւն ստացաւ. ամեն դասի մէջ յետադէմ, իր բարեկամին դասատուաց քով ըրած բարեխօսութեամբ ձեռք բերաւ այդ պաշտելի թուղթն որու վրայ իրաւամբ կը հիմնէր իր բոլոր ապագան։

Զատուեցան իրարմէ փոխադարձ անձնուիրութեան խոստումներով. «Դատաւոր եղած ատենդ չըլլայ որ իմ իրաւունքներս անտես ընես», ըսաւ Տիգրան, Խոսրովին ձեռքը սեղմելով. «Ոչ ոք զքեզ պաշտպանելու յաւակնութիւնը կրնայ ունենալ երբ դուն կեցած ես», պատասխանեց իր բարեկամը։

Իսկ Սեդրաքի ու Տիգրանի բաժանումն աւելի սրտայոյզ եղաւ. երկու եղբայր այնչափ չէին սիրած զիրար որչափ այս երկու ուսանողները. իրենց վիշտերն ու ուրախութիւնը միասին բաժնած էին մինչեւ այն ատենը։

Սեդրաք իր երկրաչափական վկայագիրն ստանալէ յետոյ Ատանայի երկրորդ երկրաչափ անուանեցաւ ու մեկնեցաւ Պոլսէն. անտանելի թուեցաւ այս բաժանումը Տիգրանին. ամենքն այս գաւառին վատ ու մահաբեր օդին վրայ կը խօսէին, իսկ Սեդրաք բնաւ չի դեդեւեցաւ. իր բարձր արժանիքը գործով պիտի ապացուցանէր. իր սիրուհւոյն ճանչնալը չէր բաւէր իրէն, անոր ընտանիքն ալ համոզել կ՚ուզէր։ «Սուրբիկ, քեզի համար կը մեկնիմ», ըսաւ նորատի աղջկան։ Սուրբիկ այս զօրաւոր մարդուն միակ տկար կողմն, այս Աքիւլլէսին միակ վիրաւորելի կէտն էր։

Տարի մը կայ որ երիտասարդ երկրաչափն իր պաշտօնին գլուխն է, ուր յաջողած է իր պաշտօնակցաց եւ մեծերուն յարգանքն ու համակրանքը շահիլ։ Ատանայի դաշտին մահաբեր օդը բարւոքելու համար եղած ջանքերէն եւ ոչ մին յաջողած էր. Սեդրաք այս մեծ ու մարդասիրական նպատակին նուիրեց ինքզինքն. իր պատրաստած յատակագիծն ու ծրագիրը բոլորովին պիտի մաքրէին այն տղմուտ դաշտին վատառողջ ժանտահոտութիւններն, ու երկրագործին պիտի տային ընդարձակ ու բարեբեր հողեր. Սեդրաքի առաջարկութիւնը բոլոր գաւառին համար կենսատու խնդիր մ՚էր եւ իր ծրագիրն անմիջապէս ընդունուեցաւ. գաւառին կառավարիչը Մէճիտիյէի չորրորդ աստիճանը խնդրեց այս եռանդուն պաշտօնակալին համար, որ անմիջապէս շնորհուեցաւ։ Ալ գանգատելու տեղի չի կար. բաղդը կ՚սկսէր ժպտիլ։ Իր առանձնութեան մէջ չէր յուսահատած երբեք. սիրուհւոյն պատկերն հոն էր որ զինքը կը քաջալերէր։ Քայլ մ՚եւս եւ ահա առաջին երկրաչափ պիտի անուանուէր։ Ոհ, այն ատեն բաց ճակատով պիտի դառնար Պոլիս ամուսնութեան խնդրելու իր սիրած աղջիկը. ընտանիքը չէր կրնար դժկամակիլ այլեւս։ Երազէ իրականութեան մէջ անցնելու համար այս քայլը միայն մնացեր էր։ Սեդրաք իր աշխատութիւնը կրկնապատկեց. կառավարութեան պաշտօնէի մը յարմար հանդարտ գործունէութիւն մը չէր, այլ հիւանդոտ տենդէ մը վարակեալ անձի մը նման կը վարէր իր անտանելի աշխատութիւնը։ Չորս մարդու գործ էր ստանձներ ու քսան մարդու գործ կը տեսնէր. անիմանալի պատերազմ մ՚¬էր զոր ժամանակը փութացնելու համար կը մղէր ամեն օր, պաշտօնի բարձրացում խոստացեր էին իրեն, բայց վեց ամիսէն առաջ չէր կրնար կատարուիլ. ապրիլի վերջն էին. վեց ամիս՝ վեց տարուան չափ երկար թուեցաւ իր անհամբեր սրտին։ Եթէ զաշխարհ բեռցնէին իր ուսին վրայ այս պայմանաժամը կարճցնելու համար, յօժարութեամբ պիտի ընդունէր այս նոր Աթլասը։



Մէսաժըրիի Քամպօճ երկկայմ շոգենաւն, որ այն ատենը Պոլսոյ եւ Աղէքսանդրիոյ միջեւ թղթատարութիւն կ՚ընէր, իր շաբաթական ուղեւորութիւնը կատարելով մայիսի մէջ կիրակի առաւօտ մը Վասփորի ջուրերը կը մտնէր նոր հարսի մը պէս քծնելով։ Նաւուն կամրջին վրայ երիտասարդ ուղեւոր մը կը տեսնուի գունաթափ ու դողդոջուն. մակոյկներն անմիջապէս կը շրջապատեն նորեկ շոգենաւն. ասոնց միոյն մէջ Տիգրան կը գտնուէր որ առանց սպասելու շոգենաւին կենալուն, չուաններէն վեր ելնելով դէպի երիտասարդը վազեց ու զայն ողջագուրեց. Տիգրան, Սեդրաք, այս երկու բառերը միասին լսուեցան ու երկու բարեկամներն արտասուելով իրարու գիրկ նետուեցան. քիչ մ՚ատեն հեծկլտանքէ ուրիշ բան չի լսուեցաւ. արդարեւ սրտայոյզ տեսարան մ՚էր դիտել այս երկու երիտասարդները՝ զոր ճակատագիրն եղբայրութենէ աւելի սերտ կապով մը միացուցած էր։ «Արիացիր, Սադրաք» ըսաւ վերջապէս Տիգրան վեր առնելով ու համբուրելով իր բարեկամին դալկահար ճակատը. «Ճշմարիտ է ուրեմն», հարցուց տարաբաղդն հազիւ լսելի ձայնով մը։

Տիգրան չի պատասխանեց, այլ տոմս մը միայն նետեց ուղեւորին ոտքը։

Տիկին եւ Պ. Ք. պատիւ ունին խնդրել… որ հաճին ներկայ գտնուիլ այս կիրակի առաւօտ իրենց Սուրբիկ դստեր Վսեմ. Արամ էֆէնտիի հետ պսակման արարողութեան որ պիտի կատարուի Գատըգիւղի Ս. Թագաւոր եկեղեցւոյն մէջ։

Ահա ինչ որ ուղեւորին շուարած ու նսեմացած ակնարկը կարդաց այս հեշտաբոյր ու ոսկետառ տոմսակին վրայ։ Ստոյգ էր ուրեմն այն անհաւատալի գոյժն. եւ ինքն երեսի վրայ թողլով իր պաշտօնն, առանց վայրկեան մ՚սպասելու վազեր եւ հասեր էր այն օրն հազիւ յորում Սուրբիկ պիտի պսակուէր։



Գատըգիւղի Ս. Թագաւոր եկեղեցին քառակուսի, պզտիկ ու գեղեցիկ շէնք մ՚է եւ հոյակապ մարդու մը առատաձեռնութեան արդիւնք։ Խուռն բազմութիւն մը եկեղեցւոյն ամեն կողմը կանուխէն գրաւած է. բակը, բանկալը, խորհրդարանին մէջ անգամ կենալու տեղ չի կայ. հետաքրքիր ամբոխն հրաւիրելոց մուտք անգամ թողած չէ։

Ժամը վեցն է. հանդիսին տէրերն հրաւիրեալներուն հետ հասան ու անանցանելի մարդկային պատնեշէ մը թափանցելով յաջողեցան եկեղեցին մտնել. պսակի արարողութիւն կայ. հանդիսականներուն մէջ կը նշմարուին Պոլսոյ առեւտրական տանց գլխաւոր ներկայացուցիչները, դատական իշխանութեան անդամներ եւ հայազգի բարձրաստիճան պաշտօնատարք. փեսան քառասնամեայ պաշտօնակալ մ՚է՝ որ վայելչապէս կը կրէ Միւթէմայիզի ոսկեճամուկ համազգեստը. հարսն հագած է սպիտակ կռօնէ երկար շրջազգեստ՝ հարսանեկան թափանցիկ շղարշով ու իր կոհակածուփ մազերով ծածկուած. դիւրին է նշմարել բարեձեւ հասակ մը, նեղ, նեղ ափի մէջ ամփոփուելու ու ճզմուելու չափ նեղ մէջք մը որ թաւալուն, հպարտ ու շլացուցիչ կուրծ մը կը կրէ, ճակատ մը անամպ արշալոյսի պէս պայծառ, աչքեր սեւ ու խոշոր որոց շուք կուտան իր երկար բիբերը, բերան մը գարնան վարդի պէս թարմ ու կարմիր. քիթն ուղիղ, ռունգերն ուռած, թափանցիկ, դիւրայոյզ ու հրապուրիչ. սպիտակ ձեռնոցներ մինչեւ թեւերը կ՚երկարին ու երեւան կը հանեն անոր քնքոյշ ու աննմանելի գիծերն, ու նոյնպէս ճերմակ սնդուսէ կիսակօշիկներ կը սեղմեն անոր փոքրիկ ոտները։ Տասնեւեօթը տարեկան կայ այս աղջիկն, այս մեհեանին մէջ ճշմարիտ դիցուհին ՝ որ կ՚իշխէ բոլոր հաւատացելոց վրայ։

Պսակի արարողութիւնն սկսաւ, մահուան ողբերու նման տխուր երաժշտութեամբ մը. միշտ խորին տպաւորութիւն մը յառաջ կը բերեն այս տխրանուագ աղօթքներն. ապստամբ միտքը պահ մը կ՚ընդարմանայ ու հոգին հմայութեան մը ներքեւ կը վերանայ ու անմատչելի երկնագաւառներու մէջ կը սաւառնի. բարեպաշտ լռութիւն մը կը տիրէր. պսակադիր քահանան ձայնը բարձրացուց ու փեսին դառնալով՝ «Տէր ես այս օրիորդին» ըսաւ հանդիսաւոր հարցումը կրկնելով. «Այո» պատասխանեց փեսան գլուխը խոնարհեցնելով. «Եւ դու հնազանդ ես, աղջիկս», ըսաւ քահանան օրիորդին ուղղելով խօսքն. աղջիկը վեր առաւ գլուխն… երկու սլաքներ, ոչ, երկու հրացայտ շանթեր պատահեցան իր մոլորեալ ակնարկին. բողոքող, սպառնացող, որոտացող ձայն մը կարծեց լսել, նենգաւոր բառը կարծես ականջին զարկաւ, աչքերը մթագնեցան, խուլ բժժանքով ականջը լեցուեցաւ ու դէմքը մահատիպ թալկութիւն մը գրաւեց։ Սեդրաք իր բարկացայտ նայուածքը աղջկան վրայ սեւեռեր էր։

Սեդրաք, անշուշտ իրական բան մը չէր կրնար ըլլալ ասի, այլ արհաւրալից տեսիլ մը զոր իր խռովեալ խղճմտանքը միայն արտադրած էր։ Սեդրաքի ներկայութիւնն անբացատրելի էր։ Այն վայրկենին իսկ ուր նոր ուխտով մը աւելի հին, աւելի նուիրական ուխտ մը կը դրժէր, ճիշդ այդ վայրկենին երիտասարդին նայուածքը մահատու դաշոյնի մը պէս շողացեր էր աչքին. թէ որ ապտակ մը ուտէր, յօժարակամ պատրաստ էր ներելու. այլ այս անխօս ներկայութիւնն այնչափ աւելի նախատալից թուեցաւ իրեն որչափ լռին ու իրաւացի էր։

Մարդս ամենէն աւելի անիրաւ եղած ատենը կը բարկանայ. նոյն բանը պատահեցաւ Սուրբիկին. կանացի սիրտն անյատակ ու անքննելի վիհ մ՚է. ճշդիւ չէ կարելի անոր հոգւոյն վիճակն հաստատել։ Եւ սաչափն ստոյգ է որ ուրիշի մը հետ ամուսնանալ որոշելով հանդերձ՝ Սուրբիկ իր վաղեմի բարեկամը յաւիտեան կը սիրէր։ Անոր հեռացումն ու տաժանելի վիճակն իր գթութիւնը շարժեր էր, եւ սէրը տարօրինակ երեւոյթ մը կ՚զգենու երբ գթութեան կը միանայ. տեսակ մը շնորհ կը դառնայ որ տուողին բարի կամեցողութեան ձգուած է. սէրը չի մոռացուիր այլ կը պահանջուի. ողորմութիւն մը չէ այլ տուրք մը։

Երիտասարդին վիճակն աղջկան մօտ աւելի պաշտպանութեան զգացում մը յառաջ բերած ու այս կերպով իր սէրը պարտականութիւն մը լինելէ դադրած էր առանց անհետանալու. միւս կողմէ իր ընտանեաց ճնշումն որ բռնութեան մօտեցած էր, իրեն խոստացուած ամուսնոյն բարձր դիրքն ու պզտիկ փառասիրութեան զգացում մը՝ ամենքը միացեր էին հեռաւոր անձի մը տրուած խոստումը մէկդի ընելու։ Բայց այս յանկարծական վերադարձն հաշուի մէջ չէր. ինչպէս ըսինք Սուրբիկ իր մանկութեան տարաբաղդ ընկերը միշտ կը սիրէր. զայն տեսնելուն յիմար փափաք մը ունեցեր էր անոր գիրկը նետուելու ու արտասուելու. բայց առանց կանխաւ իրմէ ո եւ է բացատրութիւն խնդրելու՝ անոր այս յանկարծական ներկայութիւնն, հրապարակաւ զինքն ամօթահար ընելու անողոք փորձ մը ու թշնամանք մը նկատեց եւ իր բոլոր սիրոյն հակառակ՝ զինքը նուաստացնելու այս ջանքը խիստ ծանր եկաւ իրեն։ Ինքնիրեն երիտասարդին համար մեծ զոհողութիւններ ըրած ըլլալ կը կարծէր ու դիմացինն ապերախտ համարեց այս թշնամութեան ցոյցին համար ու այլեւս ամեն բարեկամութիւն վերջացած։ Յանցանքն իրը չէր եթէ գացեր էր աշխարհիս մէկ ծայրն ու անպաշտպան թողեր էր զինքն անգութ հօր մը բռնութեանց ներքեւ ու հիմա եկեր էր իբրեւ թէ համար պահանջելու իրմէն։ Զինքը սիրել խոստանալով յաւիտենական գերութեան դաշն կռած չէր ու Սեդրաք իրաւունք չ՚ունէր այնչափ ատեն անտարբեր ու լուռ կենալէ վերջը ճիշդ սակի արարողութեան ժամուն սպառնալից ստուերի մը պէս երեսին զարնելու իր ընթացքը։ Նահանջել կարելի չէր այլեւս. բոլոր գիւղին մէջ ծաղր ու ծանակ ու շաղակրատ ամբոխի մ՚առջեւ ամօթահար ըլլալու վախը մեռնելէ աւելի սարսափելի էր։

Ու Սեդրաք ճիշդ զինքն այս նուաստութեան մատնել եկեր էր անշուշտ։ Այս մտածումները մէկ մանրերկրորդի մէջ Սուրբիկի մտքէն անցան, ու յիմարուհին՝ ինքնիրեն եթէ ոչ պարկեշտութիւն գէթ արդարացում մը գտնել կարծեց իր վարմունքին մէջ. մանաւանդ աչքին զարկեր էր երիտասարդին ճամբորդութեան անճոռնի հագուստներն հրաւիրելոց սեւ ու անքննադատելի զգեստներուն մէջ. անոր արեւէն ու հողմէն սեւցած երեսը չը գիտեմ ինչ վայրենութեան երեւոյթ մը տուեր էր անոր սովորաբար տրտում երեսին ու անմիջապէս մեծ տարբերութիւն մը նշմարեր էր երիտասարդին ու իր ամուսնոյն մէջ։

Սեդրաք իրեն համաստիճան մէկը չէր. իրմէ վար դասի մը պատկանող անձի մը կողմէն, նոյն իսկ թէ որ պաշտեցեալ մէկը լինէր այդ անձը, Սուրբիկ թշնամանքի մը հանդուրժողներէն չէր ու չի հանդուրժեց. ամբարտաւան կերպով մը վեր առնելով իր գլուխն՝ «Այո, Տէր Հայր, ըսաւ քահանային, հնազանդ եմ»։

Այսպիսի հանդիսաւոր վայրկեաններուն մէջ բնական եղող յուզումէ ի զատ ոչ ոք բան մը նշմարեց հարսին դէմքին վրայ. այս անդարձ որոշումը կայծակի արագութեամբ տրուել էր անոր մտքին մէջ մէկ բառով ճակատագիր մը խորտակեր էր։ Ահա այսպիսի խախուտ ու անիրաւ պատճաբանութեան մը կը յենուր այս անողոք որոշումն, որ մանկութեան ու պատանութեան ամենէն նուիրական կապերը դանակի մը պէմ մէկ հարուածով կը ջնջէր. ափսոս. ու հարկ է աւելցնել որ այս աղջիկը թերեւս լաւագոյն կինն էր աշխարհին վրայ։



Սեդրաք իր պաշտօնատեղին չի վերադարձաւ եւ ոչ իսկ հրաժարական մը կամ լուր մը ղրկեց. ինչ օգուտ այլեւս։ Այս անլուր մատնութիւնն ահարկու հարուած մ՚եղաւ գլխուն որ զինքն ընդարմացոց ու ապշեցուց. իր սէրն, իր անձնուիրութիւնն, այս ուխտադրուժ աղջիկն, այս հարսանիքն, ուրիշ բան չէր կրնար լինել բայց անհաճոյ երազ մը ուսկից սթափիլ կ՚ուզէր։ Ինչ որ հզօրագոյն յուզոմները չէին կարողացեր ընել այս ուժով մարդուն վրայ, մատնուած սէրը կարողացաւ ընել։ Սեդրաք ընկճեցաւ. իր սրտէն զարկեր էին զինքն. այս աղէտը խորտակեր էր իր հոգւոյն միակ զսպանակն, եւ ուղեղը չէր կրցած դիմադրել այս անակնունելի բաղխման. բժիշկները մօտալուտ խելագարութեան նշաններ նշմարեցին անոր վրայ։



Եէտիգուլէէն Վէլիէֆէնտի երթալու ճամբուն վրայ ամայի եւ առանձնացեալ դաշտի մը մէջ երկյարկ, փայտաշէն ու քառակուսի շէնք մը չի բարձրանար այլ կը տարածուի. հին, գրեթէ խարխուլ ու ընդարձակ յարկ մ՚է որուն յաւիտենական դեղին գոյնն առածի կարգ անցած է. դիմացը կայ փոքրիկ պարտէզ մը որուն մէկ մասը բանջարեղինաց յատուկ է ու միւս մասն հասարակաց զբօսավայր մը լինելու յաւակնութիւնն ունի։ Ադրիանուպոլսոյ շոգեկառքն անոր արեւմտեան կողմը քերելով իր երկաթէ ճամբուն վրայ կը սրանայ։ Այս պատմական շէնքն Հայոց Ազգային Հիւանդանոցն է։ Ես չեմ նայիր ոչ անոր փլատակ սպառննացող պատերուն եւ ոչ աղքատիկ անկողիններուն. անոր տխոր ճակատը զարդարող ազգային անունն իմ սիրտս կը գրաւէ ու անմիջապէս կը սիրեմ այս քայքայուն շէնքը։

Օրինաւորութիւն, ճշդութիւն ու հայրական հոգածութիւն մը կը տիրեն այս ճշմարիտ ազգային հաստատութեան մէջ։ Անոր հիմնադրին նուիրական ոսկերոտիքն Մայր Եկեղեցւոյ մէջ կը հանգչին, այլ անոր ազգանուէր ոգին յաւիտեան կը հսկէ այս սփոփանաց յարկին վրայ։

Հիւանդանոցին մէջ մաս մը կայ որ ամուր պատերով բաժնուած է ու երկաթէ հաստատ ձողեր անոր պատուհանները կը զարդարեն. 40—50 հոգւոյ չափ բազմութիւն մը կ՚ապրի հոն հզօր ու որոտաձայն պահապանի մը ազդած սարսափին տակ հնազանդ։ Գլուխնին պզտիկ գդակ մը, լայն ու հաստ բրդէ շապիկ մը, նոյնպէս լայն ու միեւնոյն կտաւէ տաբատ մը աս թշուառութեան զինուորներուն միօրինակ համազգեստն է։ Մեծ մասը նստած է փայտէ տախտակամածի մը վրայ ու շրջանակ մը կազմած է։ Դէմքերնին լուրջ ու խոժոռ, ակնարկնին շրջուն ու մոլորեալ, ձայներնին ցած ու հանդարտ, այս մարդիկը նորեկ այցելուին աչքին կարծես ծանր ու դժուարին խնդրոյ մը համար խորհրդակցութեան մէջ են. մաս առ մաս իրարու հետ կը խօսին, կը պատասխանեն, կը վիճին ու առանց մօտէն ականջ տալու անոնց խօսակցութեան, անկարելի է դատել այս տարաբաղդներուն վիճակը։

Յիմարներն են ասոնք։

Ահաւոր ու կարեկցութեան արժանի տեսարան։

Այս միազգեստ տարաբաղդներուն մէջ երիտասարդ մը կը նշմարուի իր զուարթ ու խնդուն երեսովն ու համակրելի ձեւերովը. արագ, գրեթէ տենդային արտասանութիւն մը ունի. հակառակելու չի գար անոր, անմիջապէս կը զայրանայ ու կ՚սպառնայ. իր բաղդակիցներէն միոյն հետ կը խօսի շարունակ որ իրեն մտիկ չըներ. կը խօսի ու կարծես պատմութիւն մը կ՚ընէ ու վճիռ մը կ՚սպասէ անկից. ինչ կը շաղակրատէ այս յիմարն. երբեմն կ՚երգէ ու գիշերն անխօս լռութեան մէջ ամենքը կը ճանչնան անոր սիրած երգերուն ողբալի շեշտը։

Այս յիմարը Սեդրաքն է։

Տարուան մը չափ ամեն բժշկական խնամք անօգուտ դառնալով, ընտանիքը պարտաւորուեցաւ ազգային խնամոց յանձնել զայն։

Տիգրան ուրբաթ ու կիրակի օրերն յատկացուցած է իր բարեկամին՝ որ զինքը չի ճանչնար։

Ի զուր նոր կայծով մը բորբոքել կ՚ուզէ այս մարած հրաբուխն, ու արձագանգ մը արթնցնել անոր խորայատակ սրտին մէջ. ամեն յոյս շատոնց վերջացած է ամենուն համար եւ Տիգրան միայն կը յամառի բաղդին ու գիտութեան դէմ. իր այցելութիւններն անպակաս են։ Հիվանդանոցի մարդիկներն յիմարին եղբայրը կը կարծեն այս նորատի երիտասարդն՝ որ իր հանգստութեան ու զբօսանաց ժամերը նուիրական պարտականութեամբ կը լեցնէ ու ամեն անգամ արտասուելով կը վերադառնայ։

Սեդրաքի այս մահացումը երկար չի տեւեց։ Երկինք գթաց կարծես այս թշուառին. օգոստոսի սկիզբները ծանր ժանտատենդէ մը բռնուեցաւ ու տասնեւութ օրուան մէջ հալեցաւ այս առիւծի պէս տղան. ուրբաթ երեկոյ մ՚էր, օրհասական ճգնաժամն սկսաւ, վերջին պայքարը կենաց ու մահուան մէջ։ Գոգցես բաղդին անողոք հեգնութեամբ հիւանդը պահ մը սթափուեցաւ իր մահատիպ թմրութենէն. տրտում նայուածքը չորս կողմը սեւեռեց, Տիգրանը միայն տեսաւ քովը, նշան ըրաւ անոր մօտենալու եւ իր սառ կտրած շրթունքով համբուրեց երիտասարդին դալուկ ճակատը. ու քիչ մ՚ատեն կամաց, խիստ կամաց ձայնով մը խօսեցաւ անոր հետ… կէս ժամ վերջը Սեդրաքի աստղը շիջեր էր։

Սեդրաքի կրօնական համոզումները կարի սահմանափակ էին քրիստոնութիւնն յարգելով հանդերձ գերագոյն էակի մը գոյութեան հաւատալէն անդին անցած չէր երբեք։ Մահուան ճգնաժամին մէջ անոր յուշաբերած վայրկենին ուզեր էին իր մոռցած պարտականութիւններն յիշեցնել ու բարեսիրտ պանդուխտ քահանայ մը յանձն առեր էր այս դժուարին պաշտօնը. Սեդրաք բացարձակ կերպով մերժեց ամեն աղերս ու խրատ։ «Ես խղճի եւ սկզբունքի տէր մարդ եմ, ըսաւ քրիստոնէութեան այս համեստ ներկայացուցչին, ու կեղծիք չեմ ընդունիր մահուան անկողնոյս մէջ»։

Քահանայն չի պնդեց, Սեդրաքի անկեղծութիւնը զինքն համոզեց ու չուզեց բռնանալ անոր խղճմտանքին վրայ. ասի այն բարի անձերէն մին էր որոնց մօտ պարզամտութիւնն ուղղութեան եւ առաքինութեան լաւագոյն առաջնորդն եղած է։ Իրմէ աւելի գիտուն կրօնաւոր մը ինքզինքը թերացած պիտի նկատէր Սեդրաքի վրայ բռնութիւն ու ճնշում չի գործածելուն. այս պանդուխտ երէցն այնպէս չի նկատեց եւ շատ կը վախնամ որ քիչ մ՚աւելի խօսքով երէցն ինքն ալ չի համոզուէր Սեդրաքի գաղափարներուն։

Որոշուեցաւ ուրեմն որ գաղտնի պիտի մնար հիւանդին հաղորդութիւն չառնելն։ Քահանայն մոլեռանդ ժողովրդեան գայթակղութենէն նախամեծար համարեց այս անհրաժեշտ ստախօսութիւնը։

Բայց գիտցուիր թէ ինչ կերպով այս ճգնաժամի գաղտնիքն Հիւանդանոցին մէջ տարածուեցաւ. քահանային թուլբերանութիւնն էր թէ ուրիշ պատճառ մը կար որով իմացուեցաւ Սեդրաքի լուսաւորչական եկեղեցւոյ պարտականութիւնները մերժելն։

Հարազատ Լուսաւորչականներու աչքին՝ այս երիտասարդ ազատանին Պռօդ մը, Բողոքական մ՚էր եւ Բողոքականէ մ՚աւելի քամահրելի արարած մը չի կայ։ Կրօնական խտրութիւններն՝ ազգութեան ոգիէն աւելի ուժով կ՚ազդեն մեր վրայ։ Ամենքը կը յիշեն այն ահաւոր պատմութիւնն որ բողոքական հռչակաւոր ննջեցեալի մը թաղման հանդէսին հետ կապուած է։ Հայոց պատմութեան սեւ ու տխուր մէկ երեսն է այդ մոլեռանդ անողորմութիւնն ու անկենդան դիակի մը դէմ կը մաքառէր։ Իր ազգային պարտականութեանց մէջ եղջարուի չափ սիրտ չունեցող խուժան մը իր քաջութեան փորձը գերեզմանատանց ապացուցանել կը ճգնէր։

Երեսուն տարուան միջոցէ ՎԵՐՋ միեւնոյն աններող գաղափարները կը տիրէին, եւ Սեդրաքի թաղումը Սամաթիայէն, Եէտիգուլէէն ու շրջակայներէն ժողված ու հաւաքած էր ստորին անկիրթ ամբոխ մը, որ հաստատ կերպով դիմադրել որոշած էր անոր Հայոց գերեզմանատան մէջ ամփոփուելուն։

Հայրենաւանդ մոլեռանդութիւն մ՚էր որ անկեղծ պահուած էր ու առաջին առթիւ երեւան կ՚ելնէր։ Տիգրան միայնակ էր այդ մրրկոտ բազմութեան դէմ։ Յուղարկաւորութեան հանդէսն սկսաւ անշուք ու անձայն. լքեալ ու աղքատին յուղարկաւորութիւն մ՚էր. քահանայ մը, ժամկոչ մը, հինցած ու պատառուն ծածկոց ը, ասոնք միայն կրնային առ առաելն ձրի տրուիլ։ Ուրիշ բան էր, եթէ թաւիշէ, ծածկոյթի, սնտուկի մը (Այսպէս կ՚անուանի եկեղեցւոյ լեզուով նոր դագաղն) եւ բազմաթիւ քահանաներու ծախքը վճարելու դիւրութիւնն ըլլար. Տիգրան ասոնց եւ ոչ մին ուզած էր. այդ ստորին խտրութիւնները զայն չէին վշտացներ եւ աւելի բարձր էր անոր ակնարկը։ Հիւանդանոցի մատրան մէջ ննջեցելոյն արարողութիւնն երկար չի տեւեց ու դագաղը ճամբայ հանեցին դէպի գերեզմանատուն…

Գայթակղեալ ամբոխը կը հետեւէր դագաղին աւելի թշնամւոյ քան թէ յուղարկաւորի մը դիրքով, ու խռովեալ տրտունջ մը՝ որ քահանային աղօթքին կ՚իշխէր, որոշ կերպով կ՚ըսէր։

— Չենք ընդունիր, չենք ընդունիր, չենք ընդունիր։

Դագաղը կը տանէին չորս հուժկու երիտասարդներ, Սեդրաքի այն թշուառ վիճակակիցներէն զորս ոյժի կարօտ աշխատութեանց, Հիւանդանոցի վարչութիւնն երբեմն կը գործածէ զանոնք բոլորովին անզբաղ չի թողուլ համար։ Անշուշտ լաւագոյն է այս անզգայ էակներուն յանձնել ննջեցեալ մը ի գերեզման առաջնորդելու տխուր պաշտօնը։

Նեղ ու դալարուն ճամբէ մը կը յառաջանային յամրաքայլ։ Բնութեան ամենէն աւելի զմայլելի, պայծառ օրերէն մէկն էր, արեւը կ՚արձակէր իր ջերմ ու ոգեւորիչ ճառագայթներն, երկինքը խաղաղ էր ու անամպ, ծառերը տերեւներով կը ծածկուէին, նոր կեանք, նոր հոգի մը կը ծաւալէր ամեն կողմ իբրեւ դառն հեգնութիւն մ՚այս մահուան տեսարանին դէմ։

Այս թաղման ընդդիմացողներու ուրիշ խումբ մը կէս ճամբան կ՚սպասէր որ առաջնոյն հետ միանալով կը ջանար անլսելի ընել թաղման արարողութիւնը։ Ժամկոչն իր ձայնը քահանային աղօթից կը միացնէր արագ ու հապճէպ արտասանութեամբ, ինչպէս որ վայելուչ է աղքատին գերեզմանին, մինչդեռ խուժանը գանգատող ու բողոքող ձայնիւ կը կրկնէր շարունակ.

— Չենք ընդունիր, չենք ընդունիր, չենք ընդունիր։

Տիգրան գլխիկոր կը հետեւէր դագաղին. այս մրրկայոյզ յուղարկաւորներուն աղաղակը չէր զոր կը լսէր. քահանային սրտայոյզ աղօթքն էր՝ որու առջեւ կը խոնարհէր։ Ինչ, այս է եղեր իւր մտերմին վախճանն, այդ գիտութիւնն ու այդ սիրտն այս տխուր վերջաւորութեան վիճակեալ են եղեր. ով պիտի հաւատար մի քանի տարի առաջ երբ անփոյթ ու զուարթ ապագային վրայ յանդուգն ապահովութեամբ կը խորհէին։

Բայց ամբոխին աղաղակն հետզհետէ կը բարձրանար սպառնալից շեշտով մը. գերեզմանատունն հասեր էին. պահ մը լռութիւն տիրեց. գիտցողները չը գիտցողներուն կը պատմէին այն անլուր սրբապղծութիւնը. բողոքական մը ուղղափառ Հայ գերեզմանին մէջ ընդունուի… Լուսաւորչականներուն գերեզմանատունը մտնելն արքայութիւն մտնելէն աւելի դժուար էր։

Ծայրայեղ միջոցներէ դիմելէ առաջ ամբոխը կը խորհրդակցէր, խռովութեան հողմը կը տարուբերէր զայն, մինչդեռ իր խոլ ու մոլեգին բողոքն շրջակայ արձագանգներէն կրկնուելով ընդարձակ հովտին մէջ կը տարածուէր։

— Չենք ընդունիր, չենք ընդունիր, չենք ընդունիր։

Ով էր եւ ինչ կ՚ուզէր այս յիմար ու կատաղի բազմութիւնը։ Տիգրան անոնց դարձաւ։ Իր պատանութենէն կը ճանչնար զայրացեալ խուժանի մը բոլոր ոյժն ու տկարութիւնը. ժամ էր վեջր տալու այս ամօթալից տեսարանին. դագաղը քարի վրայ կ՚սպասէր, եւ քահանան անօգուտ կերպով կը բանակցէր այս անզգամներուն հետ խօսք հասկցնելու անոնց։ Ի զոր ըսաւ անոնց Քրիստոսի եւ ոչ մէկ վարդապետութեան մէջ կը տեսնուէր այս աններող մոլեռանդութիւնը, թէ երիտասարդ ննջեցեալը բողոքական մը չէր, ի զուր գերեզմանին սրբութիւնն ու մահուան նուիրականութիւնն յիշեցուց այս չափազանց կրօնասիրոթենէ մոլորեալ հոգիներուն։

Երկու հարիւր հոգւոյ չափ բազմութիւն մը կը շրջապատէր մթին փոսն՝ ու Սեդրաքի մարմինը պիտի ամփոփուէր եւ քահանյի տկար ձայնը շուտով կը կորսուէր ահաւոր ու վայրենի մռնչման տակ որ երկու հարիւր բերնէ արձակուելով, փոթորկաշունչ հողմի մը պէս կը սաւառնէր.

— Չենք ընդունիր, չենք ընդունիր, չենք ընդունիր։

Երբեք անկրթութիւնն այս աստիճան վայրենի երեւոյթ մը չէր ստացած. ափսոս, միեւնոյ ու կամակոր խուժանն էր զոր ինքն այն անգամ բորբոքած ու արձակած էր ազգային իշխանութեանց դէմ, ինչպէս թնդանօթաձիգ սպան կ՚արձակէ իւր հրատապ եւ աւերիչ ռումբը։ Այժմ մարդիկն իրեն դէմ կ՚ելնէին այնքան կոշտ ու անգութ որքան այլոց դէմ հանած էր։

Տիգրան ցասկոտ էր բնութեամբ. ոչ թուոյն անհաւասարութիւնն, ոչ բարկալից բազմութեան զայրոյթն ու անոր անհաշուելի հետեւանքը զինքը չի կասեցուցին։ Իր բարեկամին դիակին դէմ կռուող այս մարդոց տեղի չի պիտի տար, թէ որ մեռնիլ անգամ հարկ ըլլար. արիւնը եռաց. թերեւս իր պերճախօս լեզուն յաջողէր մեղմել այն մրրիկը՝ զոր այնքան վարժ էր յարուցանել. բայց բարկութիւնն ամեն խոհեմութիւն անոր մտքէն վանեց։

— Ետ քաշուեցէք, ստահակներ, գոչեց անոնց, ես եմ այս ննջեցելոյն տէրը, չըլլայ որ մօտենանք անոր, ազգինն այն գերեզմանատունն ու Հայոց ազգին մէկ զաւակն է այս մեռեալն որ հոս պիտի թաղուի։

Կռուոյ հրաւէր մ՚էր։

— Այդ ալ բռօթէսթան մ՚է, աղաղակեցին ոմանք, տփեցէք այդ անհաւատը։

Խուժանը՝ կատղած ամեհի ու բարբարոս մռնչմամբ կը պատէր երիտասարդն, որպէս փոթորկայոյզ կոհակներ կը շրջապատեն ընկղմելու մօտ նաւն. ամենէն քաջերն յառաջ տենուեցան. պահ մը վտանգն անխուսափելի եւ ահաւոր դարձաւ, մինչդեռ հեռու մնացողներ զայրագին արձագանգի մը պէս կրկնէին.

— Բռօթէսթան մ՚է, բռօթէսթան զարկէք։

Անզգամ մը աչերն արիւնով լեցուած ձեռքը վերցուց…

Սարսափելի հայհոյութիւններով խառն որոտման պէս ձայն մը լսուեցաւ յանկարծ. երկու մարդ ոչ նուազ չարաշուք ու ստորին երեւոյթով քան միւսներն, անհաւատալի ուժով մը այդ մարդկային պատնէշը ճեղքելով երիտասարդին քով սրացան ու պօռացին։

— Մի դպիք մեր էֆէնտիին։

Պահ մը վարանում տիրեց։

Կ՚երեւէր թէ այս երկու մարդիկն անծանօթ չէին. բաց գլուխնին՝ թեթեւ եազմայով մը պատած, կուրծքերնին մերկ՝ զոր չի կոճկուած պզտի բաճկոնակ մը բաց կը թողուր շարունակ, ոտքերնին բոպիկ այն ծանօթ կօշիկներու մէջէն որք յատուկ անուամբ եէմէնի կը կոչուին. այս մարդիկը կը վերաբերէին այն ստորին դասուն որ պարագային համեմատ ձկնորս, նաւավար ու ջրհանակիր կ՚ըլլայ եւ որ սովորաբար քիչ կամ շատ ոճրագործ է։

Պարտէին այս երկու անձինքը մեծ համբաւի մը եւ իշխանութեան տէր լինիլ (համբաւ՝ որ գովելի տեղ մը չէր կրնար ունենալ), ըստ որում ամբոխն իր յարձակման մէջ կանգ առաւ։ Յետոյ այս մարդիկն հետզհետէ հեռացուցին երիտասարդը մօտէն շրջապատողներն ու կամաց ձայնով, տարօրինակ հեզութեամբ մը՝ որոյ ներքեւ դաշոյնի հարուածի մ՚սպառնալիքը դիւրութեամբ կը նշմարուէր, մի առ մի վանեցին այս սառնալից բազմութիւնն։

Ի դէպ էր անշուշտ այս անյուսալի օգնութիւնն որ յամառ երիտասարդը կը փրկէր։

Տիգրան գէշ երազէ մը սթափիլ կարծեց երբ իւր շուրջն այս երկու ազատիչները միայն տեսաւ՝ չէր ճանչեր եւ որոց իր շնորհակալութիւնն յայտնեց։

— Դուք կրկին բարեգործութիւն մ՚ըրիք, ըսաւ անոնց, նախ արգիլեցիք որ ննջեցեալ մը անգերեզման թողուն եւ զիս սպաննեն, երկրորդ՝ թող չի տուիք որ այդքան մարդիկ սրբապիղծ ու ոճրագործ լինին։

— Ես ձկնորս Կարապետին եղբայրն եմ, ըսաւ անոնցմէ մին, դուն իմ եղբայրս մահուընէ ու բանտարկութենէ փրկեցիր առանց ստակ ու վարձք պահանջելու։ Դուն զիս չես ճանչնար, բայց մենք քեզ լաւ կը յիշենք, երբ դատարանին մէջ եղբայրս կը պաշտպանէիր ու փրկեցիր. մենք աղքատ մարդիկ ենք, ապերախտ չենք, ըսաւ խոնարհութեամբ ու հեռացաւ իր ընկերոջ հետ մինակ թողլով սգաւոր երիտասարդն իր մտերմին գերեզմանին քով։



Պալըքլըի գերեզմանատունը Պոլսոյ Հայոց գերեզմանատանց երէցն ու հինաւուրցն է. չի կայ մէկն որ ազգական մը յանձնած չի լինի այդ սեւ հողին. այս գերեզմանատունը սովորական բան մը չէ, այլ չարագուշակ քաղաք մը՝ որ իրեն տնանկները, պալատներն, արուարձաններն, իր յարգի ու անյարգ թաղերն, իր սովորութիւններն, աւանդութիւններն ու նախապաշարումներն ունի. երեւակայեցէք ընդարձակ դաշտ մը երբեմն կոտրած, սեւցած ու տձեւ քարերով, երբեմն հոյակապ շիրիմներով ծածկուած, ոչ իսկ մատ մը տեղ որ ոսկերոտիք գրուած չը լինին. նսեմաստուեր ու անխնամ վայրենի ծառեր որք աստ անդ կը տարածեն ոչ թէ շուք, այլ կարծես անթափանց մառախուղ մը. ոչ ճամբայ եւ ոչ ուղի առաջնորդուելու այս մեռելոց լաբիրինթոսին մէջ ուր գերեզման մը գտնել շատ անգամ դժուարին ու երբեմն անհնարին է. ու հարկ է, եթէ պէտք ունիս համբոյր մը տալու սիրեցեալ հողակոյտի մը, հարկ է դիմել գերեզմանաց պահապանին, միակ իշխանն ու միակ հպատակն այս ոսկերոտեաց աշխարհին մէջ։

Միւս թաղերու գերեզմանատուններն ոչ այնքան սգատխուր երեւոյթ մ՚ունին. այդ նոր շիրմաստաններն հետզհետէ փոխուելու ու շտկելու վրայ են. անհարազատ զաւակներ, ուր լուսաւորութեան անուան տակ ամեն ինչ կը նորոգի, մինչդեռ անոնց ծերունի հաւը, Պալըքլըի գերեզմաննոցն, անսասան կը կենայ ու աւանդապահ անգղի մը պէս անշարժ կը հսկէ իր մեռելոց վրայ։

Սեդրաքի մարմինն այս գերեզմաննոցին մէջ թաղեցին. այնպէս փափաքէր էր օրհասական երիտասարդը. քոյր մը ունի եղեր իրմէ առաջ մեռած, անոր քով ամփոփեցին զինքը։ Տիգրան քար մը դնել տուեր էր անոր վրայ ու փոքրիկ երկաթէ վանդակ մը այս կրկին գերեզմաններուն շուրջն։

Սեդրաքը ծածկող քարին վրայ ոչ անուն կայ եւ ոչ թուական, այլ երեք բառ միայն կը կարդացուի որ մինչեւ այսօր բոլոր այցելուներուն հետաքրքրութիւնը կը շարժէ։ «Հանգիստ թողուցէք զինքը» գրուած է այս մարմարին վրայ. որու կ՚ուղղուի այս տարօրինակ պատուէրն, ով ննջեցելոյն հանգիստը կրնայ խռովել արդեօք։

Անոնք որ փափաքած են իմանալ այս անուան ննջեցելոյն գաղտնիքն, ի զուր պահապանին դիմած են տեղեկութիւն ուզելու համար. պահապանն իր հսկողութեան յանձնուած մեռելոց նման լուռ էր այս մասին։ Միայն դիտեր էին ոմանք որ սեւեր հագած մանկամարդ կին մը ամեն տարի Մայիսի առաջին կիրակի օրը պսակ մը կը բերէր այս լքեալ գերեզմանին։ Պսակ մը Պալըքլըի մէջ հազուագիւտ դէպք մ՚է. հետաքրքիրները յուսոյ նշոյլ մ՚առին. կինը միշտ ճշդապահ կը գտնուէր. հետեւացան անոր ու երբ օր մը սեւերով կինը գերեզմանէն կը վերադառնար, ետեւէն գացին անոր ով ըլլալն հասկնալու համար. բայց տեսան որ տան երկձի կառք մը իր վարագոյրներն իջեցուցած սրարշաւ կը տանէր սգաւոր այցելուհին. այն ատեն դարձան գերեզմանին քով գոնէ պսակին ձեւէն, ծաղիկներուն կապելուն ճաշակէն ուսկից գալը գուշակելու համար։ Պսակը ճերմակ քամելիաներով շինուած էր, որուն վրայ կապոյտ մանիշակներով կազմուած «ԶՂՋՈՒՄ» բառը կը կարդացուէր։


ՄԱՍՆ Բ.

ՄՈՌԱՑՈՒՄ

Յունիս ամսոյն մէջ պայծառ ու անդորր գիշեր մը, Քանլըճայի ծովեզերեայ ապարանքներէն մին շքեղ կերպիւ լուսաւորուած էր. Պետական Խորհրդոյ հայազգի անդամներէն եւ Մատրիտի Օսմանեան դեսպանատան նախկին առաջին քարտուղար Վսեմ. Գէորգ էֆէնտի երեկոյթ մը կ՚ընծայէր իր ընտրեալ հրաիրելոց. դեսպանական մարմինը գրեթէ ամբողջովին, Պետական Խորհրդոյ նախագահը, բարձրադիր իսլամ ու հայազգի պաշտօնատարք եւ սեղանաւորք իրենց ընտանեաց հետ պատասխանած են հայ քաղաքագէտին ընդունելութեան։

Սրահներէն մին՝ միայն լուրջ ու քաղաքական խօսակցութեանց յատկացած է։ Ռուսեւթուրք պատերազմին նախընթաց եղող Պալքանեան ազգաց խռովութիւնք մտատանջութիւն կը տարածեն դիւանագիտաց մէջ, խլրտում մը կայ, հով մը՝ որ կոհակածուփ կը յուզէ սլաւեան ազգութիւններն ու սրատես անձինք դիւրաւ կը ճանչնան հիւսիսի քամին որ փոթորիկ միայն կը ծնանի։

Ուրիշ ակումբ մը երիտասարդաց, որոց մէջ կը նշմարուին դեսանական փայլուն քարտուղարք, զինուորական կցորդներ, դատական պաշտօնատարեր, տիկնանց շուրջն հաւաքուած է։ Անդին խաղի սրահը թափուր չէ ու պաքարան իր անխուսափելի տագնապովը կը վարակէ իր բոլոր սիրահարները. մէճիտներով սկսեր էին, շուտով գրաւներն ոսկւոյ կը վերածին ու մեծ գումարներ կը շահուին ու կը կորսուին։

Տիկնանց քով ընդհանուր խօսակցութեան նիւթը՝ մեծ ընտանիքի վերաբերող յոյն տիկնոջ մը իր ամուսինը թունաւորելու ոճրով ամբաստանութիւնն էր, որ նոյն օրն իսկ անմեղութեան վճռով մը վերջացեր էր։

Ամենքն ընդհանրապէս կը քննադատէին երիտասարդ փաստաբան մը որ ներկայ էր հոն ու բառ մը չէր արտասաներ այս յարձակմանց դէմ. իր տաղանդը չարաչար գործածելուն մասին եղած դիտողութեանց դէմ ժպիտով մը կը բաւականանար, ու լուռ, ժպտուն ու տխուր կը կանգնէր անշարժ վառարանին մարմարին կրթնած։

Այս երիտասարդ լռակեացն, որոյ պերճախօսութիւնը կ՚ամբաստանէին, Տիգրանն էր։ Չորս տարի անցեր էր յորմէհեհէ սիրով, գրեթէ մոլորութեամբ ընդգրկելով փաստաբանական ասպարէզին, հոն գտեր էր միայն այն մշտատեւ պայքարն որ իր դիւրայոյզ ու մշտագրգիռ հոգւոյն անհրաժեշտ էր։ Իր խորին ու լուրջ հմտութիւնը, խիստ ու անաչառ դատողութիւնն, զօր ու հպարտ շեշտը, պերճ ու զարդարուն լեզուն շուտով մեծ անուն ու մեծ համբաւ տուեր էին անոր։ Բաղդատաբար քիչ միջոցի մէջ յաջողեր էր ձեռք բերել բարձր դիրք մը որ այս դժնդակ ասպարիզին մէջ հազուագիւտ է։

Շատեր յուսահատ ետ քշուած են եւ այս մշտատեւ կռուոյ կեանքն ամեն արարածի ուժին չի համապատասխաներ։ Տիգրան ընդհակառակն իր մթնոլորտը գտեր էր հոն, այս էր այն ասպարէզն զոր երեւակայեր էր միայն յարմար իր անհանգիստ ու դժգոհ ոգւոյն ու հոն իշխող ու հզօր ձայն մը վաստակեր էր մինչեւ իսկ այն բազմաթիւ թշնամեաց քով զորս ընկճելով ու յաղթելով ստացեր էր։

Հարկ էր գոհանալ այս յաջողութենէն որ կոյր բաղդի մը շնորհը չէր եւ որ դատական յողթանակներով ձեռքը բերուած էր։

Տիգրան՝ մասնաւորապէս պատժական դատերու մէջ անվիճելի իշխանութիւն մը ստացած էր. իւր հրաշքները մէկէ աւելի էին. կեդրոնական բանտին հիւրերէն որ մէկն իրենց կեանքն, որ մէկն իրենց ազատութիւնկ կը պարտէին անոր։ Իր անունը վերջին ապաւէնն էր որում ամբաստանեալն անհաւատալի վստահութեամբ կ՚ապաստանէր եւ այդ անունն բանտին մէջ նուիրական էր, անոր մասին ամենափոքրիկ չարախօսութիւն ամենամեծ ոճիր մ՚էր. երախտագիտութիւնն այն միակ մնացորդն էր զոր չարւոյ ու բարւոյ զգացում կորսնցնող այս մեծ ոճրագործները դեռ կը պահէին իրենց սրտին մէջ։

Օր մը նորատի կին մը բերին հոն որ իր էրիկը թունաւորած լինելու ամբաստանութեան ներքեւ կը գտնուէր։

Կանանց յատուկ բանտը փոխադրուելէ առաջ առժամեայ կերպիւ առաջնորդեցին զինքն ընդարձակ, խոնաւ ու մթին սրահի մը մէջ, տխուր ու մահազդիկ օթեւան, ուր տարաբաղդ կինը մազ մնաց վախէն պիտի մեռնէր։ Իրեն բանտարկութեան ընկեր ունէր ամբաստանեալներ ու դատապարտեալներ. ահաւոր տեսարան մ՚էր այս երկաթներով ծանրաբեռնել աւազակներու խումբն որոց ամեն մէկ շարժումը շղթայից շառաչմամբ կը կրկնուէր, որ մէկն անփոյթ, զուարթ ու կայտառ, որ մէկը տժգոյն, նիհար ու դողդոջուն այս մահուան կապանքներուն տակ։ Հոս պատանի ու գեղանի մարդասպան մը որ ութսունամեայ ծերունի մը սպաննած էր ու անոր ցոյց տուած տարօրինակ դիմադրութիւնը զարմանօք կը յիշէր. հոն՝ երկար մօրուքով, վարդապետի դէմքով դրամանենգ մը, որ իրեն տերուած պատժոյն ծանրութեանը դէմ կը բողոքէր. անդին՝ աներկիւղ հրձիգ մը որ ապահովագրութեան ընկերութենէն երկու հարիւր ոսկի կորզելու համար ամբողջ թաղ մը կրակի տալու չէր վարանած. քիչ մը անդին երեք չորս անձինք՝ ծանօթներ ու մտերիմներ, որք միատեղ ապրելով բարեկամացած են եւ որք ապագայի պատրաստութիւններով ու արդարութեան ձեռքը չի մատնուելու համար նորանոր միջոցներ մտածելով կ՚զբաղին. ասոնց մօտ ծերունի մը՝ որ պատժական դատարաններէ ստացած բազմաթիւ դատապարտութեանց շնորհիւ անփորձ իրաւագէտէ մ՚աւելի պատժական օրէնսդրութիւնը կը ճանչնայ. զորօրինակ նա կը բացատրէ նորեկներուն թէ դատարանին կողմէ ձրի փաստաբան մը պիտի ունենան, թէ ուրանալէ լաւագոյն պաշտպանութեան միջոց չունին, թէ քննիչ դատաւորին բռնութենէն գանգատիլ հարկ է դատարանին առջեւ։

Նորեկ կինը սոսկմամբ զատուիլ ուզեց այս մեղապարտ ընկերութենէն, բայց ամենուն ծաղրն եւ յարձակումն իր վրայ հրաւիրեց. ամենքը նախ եւ առաջ տեղեկանալ ուզեցին անոր ոճրին ինչ ըլլալը։

— Թունաւորում մը, այդ բան մ՚ըսել չէ, կ՚ըսէր անդիէն հռչակաւոր ստահակ մը, ցկեանս շղթայակապ աշխատութեամբ մը կ՚ազատիս։

— 174րդ յօդուածին վերջին պարբերութիւնը գիտես, գոչեց անդիէն ծերունի խորհրդատուն, կարծես քու վրայիդ ձեւուած է։

— Մեղք այդչափ գեղեցկութեանը, աւելցուց պատանի մարդասպանը, մինչդեռ կինն ահաբեկ ու շուարած յիմարի մը պէս իր շուրջը կը նայէր շարունակ. առանց բառ մը հասկնալու եղած խօսակցութենէն։

Նոյն միջոցին իմացուեցաւ այն անհաւատալի արագութեամբ իր բանտերուն միայն յատուկ է եւ որով ամեն հաղորդակցութեան միջոցէ զուրկ ամբոխի մը մէջ արտաքին բոլոր լուրերն անմիջապէս կը տարածուին, թէ նորեկ ամբաստանեալը Տիգրանի պաշտպանութեան յանձնուած ր դատարանի կողմէ։

Տիգրանի պաշտպնեալ լինիլը կիսով մը փրկուիլ եւ բանտարկելոց երաշխաւորութեան ներքեւ գտնուիլ կը նշանակէր։

Այն վայրկենէն ամենքը բարեկամ դարձան նորատի կնոջ ու զինքն յուսադրեցին։

Ամենքը կը յիշեն այն տարօրինակ թունաւորման դէպքն որով նոր ամուսնացած յոյն վաճառական մը զոհ եղաւ Արնաւուտ գիւղի մէջ։ Կասկածները կը ծանրանային անոր երիտասարդ կնոջ վրայ, որոյ թեթեւ վարքն ու առանց մի քանի ամիս սպասելու կրկին ամուսնութեան փորձը նոր ապացոյց բերել կը թուէին այս ոճրոյն։ Կալանաւորման հրամանագիրը չուշացաւ զգացնելու այս անպատշաճ փութաջանութեան բոլոր անխոհեմութիւնը։

Պոլսոյ ամեն ազգի ու կարգի մարդիկ, նամանաւանդ կանայք հետաքրքրեցան. օրուան սովորական խօսակցութեան նիւթ դարձաւ այս ձերբակալումն։ Ամբաստանելոյն սեռը, տարիքը, գեղեցկութիւնը, բարձր դիրքը բացառիկ հանգամանք մը կուտային այս եղերական արկածին։ Լրագիրներն, որ այս տեսակ ոճրագորոծութեանց երկտող մուեթանաւելի չէինզոհեր, հարկ դատեցին բոլոր դատաստանական քննութեանց վրայ օր աւուր տեղեկութիւն հաղորդել իրենց ընթերցողներուն։

Տիգրան, հետամուտ ամեն հռչակ հանող դատաստաններու մէջ պաշտպանութեան դերն ստանձնելու, ամբաստանելոյն փոխանորդութիւնը խնդրեր ու ստացեր էր. եւ ինչ չեղաւ իր զարմանքին աստիճանն երբ ձերբակալեալ կինը ճանչցաւ. այն մանկամարդ յոյն աղջիկն էր զոր 4—5 տարի առաջ այնքան յիմարութեամբ սիրած էր։ Ամուսնանալով իր հարպոյրը կորսնցուցած չէր. միշտ միեւնոյն հրդեհող նայուածքը, միեւնոյն քնքոյշ նուրբ ու մատաղ հասակը, միեւնոյն ոսկեգոյն խոպոպիքն ու վարդաշուրթն բերանն էր զոր ուսանողն այնքան, ոհ, այնքան եռանդեամբ պաշտեր էր։ Տիգրան զղջաց այս փոխանորդութիւնն ստանձնելուն. ոճրին ապացոյցները բազմաթիւ եւ հազուագիւտ խնամօք իրարու կապուած էին։ Ընդհանուր դատախազն արտասովոր խստութեամբ մը յառաջ կը վարէր այս դատը. միգուցէ անլսելի ըլլար իր ձայնն եւ իր ձեռօք, բուն իր ձեռօք կախաղանի մատնէր այդ պաշտեցեալ գլուխը։ Նախկին սիրոյ մը մնացորդ մոխիրը կ՚արթննար ու կը բռնկէր. թերեւս լաւագոյնէր ուրիշ պաշտօնակցի մը յանձնել այս դժուարին պաշտպանութիւնը. բայց որի հաւատալ եւ որի վստահիլ։

Հուսկ ուրեմն որոշեց խոյս չի տալ վտանգի պահուն. այս դասալքութիւնն իրեն չէր վայելեր. պահ մը մոռցուած սէրն արթննալ կարծեր էր. բայց ոչ, անձնասիրութեան ու եսասիրութեան զգացում մ՚էր որ զինքը դղրդեր էր միայն։

Անշուշտ ամեն մարդկային ու գերմարդկային ջանք ի գործ պիտի դնէր փրկելու համար նորատի կինը, բայց ոդ զայն պաշտելո համար, այլ միայն, ով մարդկային ունայնութիւն, ճանչցնելու համար այդ կնոջ որ իր արհամարհած երիտասարդին կը պարտէր իր կեանքը։

Տիգրան քաջութեամբ գործի ձեռք զարկաւ։

Դատաստանի օրը մօտ էր. Ոճրադատ Ատենի սրահն հոն էր որ կը գտնոի այժմ։ Դատավարութեան օրն հասաւ. խոռն բազմութիւնը մը անոր ամեն մուտքն ու ելքը գրաւած էր, երբ Ոճրադատ Ատեանն իր հրապարակային նիստն սկսաւ։

Այն ատենուան լրագիրներն գրեցին բոլոր այս դատին մանրամասնութիւններն։ Ամբաստանելոյն հարցաքննութենէն ու վկայակից տեղեկութիւններէն վերջն ոճրոյն ապացուցման եղանակը կը քննուէր։ Տարօրինակ զուգադիպութեամբ Ընդհ. Դատախազի օգնականի պաշտօնը կը վարէր Խոսրով։

Պարզ դիպուածի մը բերմունքն էր թէ կանխորոշ վրէժխնդրութեան մը փափաքն որ Տիգրանի դասընկերն այդ աթոռին վրայ կը բազմեցնէր. ոչ ոք կրնար ստոյգը գտնել։

Միայն թէ դատավարութիւնն երկար ու մանրախոյզ եւ ամբաստանութեան ու պաշտպանութեան կողմէ հաւասար յամառութեամբ նշանաւոր եղաւ։

Խաւարային ու անծանօթ պայքար մ՚էր որ տեղի կ՚ունենար այս երկու մարդոց մէջ. ուսանողութեան կեանքի սիրային չնչին դիպուած մ՚էր որ այս երկու բարեկամներն անհաշտ թշնամի դարձուցեր էին իրարու։

Մէկն իր սէրը պիտի պաշտպանէր, միւսն իր լքման ու մերժման հատուցումը պիտի պահանջէր։

Ընդհանուր Դատախազի օգնականն համառօտիւ թուելով ոճրին ապացոյցներն ու սպանելոյն երիտասարդ ու բարի ամուսին մը լինելն յիշեցնելով, մեծագոյն մեծագոյն խստութեան մը հարկը կ՚զգացնէր. ամենքն անհամբեր կ՚սպասէին գիտնալ թէ ինչ էր պահանջած պատիժն. եւ այս անհամբերութիւն երկար չի տեւեց. Խոսրով իր խօսքը շուտով ամփոփեց. մէկ բառով մահուան պատիժ կը պահանջէր մեղապարտ կնոջ դէմ։ Ամբաստանելոյն ոչ գեղն, ոչ երիտասարդութիւնը չէին ազդեր այս մարմարէ սրտին։

Արհաւրալից լռութեամբ մը ընդունուեցաւ այս անլուր խստութիւն։

Խօսքը պաշտպանութեանն էր։

Իրիկուան ժամը 11ն էր, սրահը մթնցեր ու գերեզմանի լռութիւն ու ամփոփում կը տիրէր չորս կողմը։

Տիգրան իր շորջը նայեցաւ անգամ մը. թշնամի բազմութիւն մ՚էր որ զինքը կը շրջապատէր. ամբաստանելոյն յանցաւորութեան յանցաւորութեան կանխապէս համոզեալ ատեան մ՚էր որ իրեն պիտի ունկնդրէր։ Չըլլայ թէ անկարող լինէր փրկելու այս թշուառուհին. այս վախն անոր միտքը խանգարեց։ Մահու ու կենաց վայկեանն էր. ոտք ելաւ դոդոջուն ու ամբաստանեալէն աւելի տժգունած։

Ամեն ոք իր շնչառութիւնը պա մը կտրեց աւելի աղէկ լսելու համար. ճանճի բզզիւնը պիտի լսուէր հինգ հարիւր հոգիէ աւելի խռնուած սրահի մը մէջ, երբ ծանր ու հաստատ ձայնով փաստաբանն իր պաշտպանութեան ճառն սկսաւ։

Անոնք որ լսեցին, յաւիտեան չը պիտի մոռնան այդ ձայնն. ինչ ըսաւ ուսկից սկսաւ եւ ինչպէս վերջացուց, ինչ կերպով յաջողեցաւ պատռել, թօթափել այն ծանր կասկածներու մթնոլորտն որու ներքեւ ամբաստանեալը կ՚ընկճուէր, ինչ ձեւով վանեց այն ատելութեան ամպը որ բոլոր ունկնդիրները կը գրաւէր. ոչ ոք պիտի կարենար ճշդիւ զրուցել։

Նախ իրողութիւններն ու յետոյ օրինական ապացոյցները քննելով, աննման յաջողութեամբ եւ ջախջախիչ կերպով հերքեց այն փաստերն, որոնք ճարտար կապակցութեամբ մը՝ Ընդհ. Դատախազին ատենաբանութեան մէջ՝ ոճրագործութիւնն ապացուցանելու կը յանգէին։

Բառերը, դաշոյնի հարուածի պէս սուր ու կտրոկ, մի առ մի կը զարնէին այն կասկածներուն որոց կշիռէն կախումն ունէր դատին ելքն։

Ու երբ հետախոյզ ակնարկը կրցաւ համոզումը որոշել պահ մ՚առաջ խոժոռած դէմքերուն վրայ, երբ ամեն ստուեր փարատած տեսաւ դատաւորներուն ճակատէն, այն ատեն յիշելով այն անհանդուրժելի տառապանքը ու մահացումն որոց փափուկ ու սրտաբեկ արարած մը յուսահատ քաջութեամբ մը դիմացեր էր, արթնցնելով բանտի ու կապանաց շեշտը պաշտպանութենէ ամբաստանութեան դարձաւ։ երբեք սրտայոյզ ոճն այդքան խորոին ու ուժգին չէր դրդուած մարդկային սրտերն։ Ամենքը, քիչ մը առաջ ամբաստանելոյն յանցւաորութեան համոզուած, հիմա պատրաստ էին անոր անմեղութիւնը վկայելու։

Կէս ժամ միայն տեւեց այս զարմանալի պաշտպանութիւնն ո կէս ժամ, դատաոր ու ունկնդիր, փաստաբանին ձայնին անբացատրելի հմայութեան տակ մնացին։

Դատաւարութիւնը վերջացաւ, երկբայելի չէր տրուելիք վճիռն, եւ քառորդ մը վերջն ամենքն ակներեւ ուրախութեամբ ստացան անմղեութեան վճիռ մը որ միաձայնութեամբ տրուեր էր եւ որ ամբաստանելոյն արձակումը կը համայէր, մինչդեռ տարաբաղդ կինը վախէն ու յուզումէն դողդոջուն սրահին մէջ կը նուաղէր։

Տիգրան չսպասեց շնորհակալութեան ցոյցերու. ամենէն մաքուր ու ամենէն բարձր համբաւն ունեցաւ այս անլուր յաջողութեամբն. որիշ բան չէր պահանջեր ինչպէս չորս տարի առաջ, իմա ալ նոյնչափ հաստատ էր այս գեղանի կինը չի տեսնելու որոշման վրայ. իր մոռացման վրէժը լուծեր էր. ուստի մեկնեցաւ առանց ետին դառնալու։ Եւ ահա այս կերով վերջացեր էր այն եղերական արկածն ու ողջոյն Պոլիսն յուզած էր եւ որ Գէորգ էֆէնտիի սրահներուն մէջ, ինչպէս այլուր, տիրող խօսակցութեան նիւթն էր։



Սրահներն հետզհետէ կ՚ոգեւորէին, երեկոյթն իր ամենէն մեծ փայլն ու զուարթութիւնն ստացեր էր. պարերն իրարո կը յաջորդէին։ Ու չի պարողները քարափին վրայ կամ ծովահայեաց սրահներու մէջ կը շրջէին։

Տիգրան շուտով խոյս տուեր էր զինքն հալածող հետաքրքիրներէն. ամենքն անոր բերնէն լսել կուզէին այս սրտայոյզ տռամին մանրամասնութիւնները. Տիգրան սիրտ չունէր անոնց հազարումէկ հարցմանց պատասխանելու. առանձին ու կիսաստուեր սենեակի մը բաց պատուհանին մօտ երերուն թիկնաթոռի մը մէջ տարածուեր էր ու ծովը կը դիտէր։

Յիրաւի զմայլիչ տեսարանի մ՚էր որ իր տրտում ակնարկին առջեւ կը պարզուէր։

Կէս գիշերը ժամ մը կ՚անցնէր, ու լուսինն իր լրման մէջ պայծառ ու կապոյտ երկնից կամարին վրայ կը լողար. ծովն հանդարտ էր, ուր կ՚անդրադառնար երկինքն իր կապոյտովն ու անհամար աստղերով. ամառուան այն անբացատրելի գիշերներէն մին էր որով Վոսփորն այնչափ դիւթիչ է։ Բնութեան այս անդորրութիւնն ու պարզութիւնը զինքն յափշտակեց. մոռցաւ երեկոյթը, սրահը, բազմութիւնն ու երաժշտութեան վրդովեալ ձայներն. առանձնութիւն ու լռութիւն կը տիրէր իր շուրջն. ամենքն աշխարհիս մէջ կ՚զբօսնուին ու զուարթ էին. ինքը միայն մենիկ ու ապերջանիկ մնացեր էր։

Իր մանկութիւնն ու պատանեկութիւնն սրբութեան, աղքատութեան ու աշխատութեան մէջ անցուցեր էր. հազիւ երիտասարդ, ամենէն կանուխ թեւակոխաց հրապարակային կեանքին մէջ ուր վաղաժամ այլ արդարացի համբաւ մ՚իրեն կը հետեւէր, ափսոս, մէկը չէր ունեցած հաղորդելու ու բաժնելու անոր հետ իր մշտայոյզ հոգւոյն վրդովմունքն։ Իր հայրն ու մայրը գերեզմանէն միայն կրնային նայիլ իրենց միակ որդւոյն փառալից կենացն եւ չի կար իր քով սիրեցեալ մէկը որու բանար իր հազար զգացումներով, յոյսերով, խանդաղատանօք լեցուած սիրտը։ Սեդրաքի մահուընէ ի վեր մենակեաց, ծեր, դառժան ու վայրենի մէկը դարձեր էր. Սեդրաք… շատցոնց սե հողը կը ծածկէր զայն… ու ինքը մինակ, բոլորովին մինակ մնացեր էր աշխարհիս վրայ…

Այս տխուր մտածումներուն մէջ էր երբ մերձակայ սրահէն դաշնակի մը վրայ քաղցր ո տրտում եղանակ մը կը բարձրանար, իբրեւ թէ ծովուն ալեաց վրայէն ու գիշերուան խորին լռութեան մէջ, յամր ու դանդաղ շեշտերով։

Զարմանք, այս եղանակն անծանօթ չէր Տիգրանին. անոր տրտմահնչուն նուագէն ճանչցա թէ Սեդրաքի սիրած մէկն մէկ կտորն էր։ Յուզեալ եւ անձկանօք ոտքի ելաւ, հասկնալու համար թէ ով էր այն անձն՝ որ պարահանդէսին թնդիւնէն ու աղմուկէն խուսափած, առանձին սրահի մը մէջ կը դաշնակէր այս տխուր եղանակն՝ որ այնքան մօտէն իր գաղափարաց տրտմութեանը կը պատշաճէր։

Երիտասարդ ու վայելչագեղ կին մ՚էր որ առանց նօթայի, միայն իր յիշողութեան զօրութեամբ, այս դժուարին կտորը դաշնակին վրայ այնչափ կատարելութեամբ ու հոգւով կը զարնէր։ Ամուսինը, Տիգրանի ծանօթ պաշտօնատար մը, անոր մօտն էր, որ զինքը տեսնելով ըսաւ. «Մօտեցէք, սիրելի փաստաբանս, կ՚երեւի թէ դուք ալ ինձ պէս ժխորէ չէք ախորժիր, բայց իրաւունք չունիք դուք, որովհետեւ դեռ երիտասարդ էք եւ զբօսնելու պէտք ունիք։ Տիկին, աւելցոց, իր մանկամարդ կնոջ դառնալով, ահաւասիկ ձեզ կը ներկայացնիմ իմ ամենէն աւելի յարգած բարեկամներէս մին, այն երիտասարդ փաստաբանն՝ որու անունը ամենուն բերանն է. Տիկին Արամ էֆէնտի, աւելցուց երիտասարդին դառնալով»։ Տիգրան դեղնեցաւ, դէմքը խիստ խոժոռ երեւոյթ մը առաւ ու կատարեալ բարեկրթութեամբ խոնարհութիւն մը ըրաւ իր բարեկամին կնոջ, բայց չի պատասխանեց։ Աննախատեսելի դիպուածով դէմ առ դէմ կը գտնուէր այն միակ կնոջ՝ որ յաւիտեան չի տեսնել ուխտած էր եւ Սուրբիկ կարդացանոր խոժոռած դէմքին վրայ իր դժկամութիւնը։

Երիտասարդ փաստաբանին համակիր մտերմաց մէջ շատոնց ի վեր առաջին տեղը կը բռնէր Սուրբիկի ամուսինն։ անգէտ այն աղէտաւոր պատմութեան որոյ իր կինն անողոք դիւցազնուհին ու Տիգրանի բարեկամն անմեղ զոհն էին, եւ որ անշուք ու մոռացեալ հողակոյտին մէջ ծածկուած էր, Արամ էֆէնտի առաջին տեսութենէն ի վեր անսահման համակրութիւն ունեցեր էր Տիգրանի համար։ Գիտուն, ծանրաբարոյ, ինքնօգնութեամբ ձեռք բերած իր բարձր պաշտօնն, որու համար պահանջուած արժանիքէն աւելի ունէր, ծերունի պաշտօնատարը մեծապէս կը յարգէր անոնք ուր իրեն պէս միայնակ ու անօգնական յառաջացած էին ընկերութեան դժուարամատչելի դասերուն մէջ։

Անկողմնակալ ու ձեռնահաս դատաւոր գոլով ամեն արժանեաց ու կարողութեաց, մէկ նայուածքով գուշակեր, ճանչցեր ու գնահատեր էր երիտասարդին մեծ տաղանդն ու մեծագոյն ապագայն։ Անոր ազատ ու հմտալից խօսուածքը սիրեր, կծու ու հեգնող բառախաղութիւններէն ախորժեր ու վճռական ու ծայրայեղ դիտողութիւններն համաձայն գտեր էր իրեններուն։

Այսպիսով կազմուեր էր այն հաստատ բարեկամութիւնը զոր ամեն առթիւ ցոյց տուած էր երիտասարդին եւ որ քիչ քիչ հայրական գորովանաց փոխանկերպեր էր։ Արդարեւ Սուրբիկի ամուսինն հիմա յիսունի մօտ պէտք էր լինիլ։

Միայն կարծես երիտասարդը չէր ճանչցած լիովին անոր մտերմութիւնը. միշտ յարգալից այլ միշտ քաշուած՝ չէր պատասխանած անոր համարձակ անկեղծութեամբը։ Զորօրինակ իր անթիւ թախանձանաց վրայ բնաւ չէր գոցած անոր տունը եւ չէր ճանչցեր անոր ընտանիքը։

Տիգրան այն գիշերն առաջին անգամ լինելով կը պատահէր այս կնոջ։ Ինքնիրեն երեւակայեր էր երբեմն զայն գեղեցիկ, շատ գեղեցիկ ու նոյնքան վատ ու անմիտ։ Այս տեսութեան մէջ Տիգրան իր դատողութիւնը մասամբ միայն կրցաւ հաստատել. յիրաւի գեղանի կին մ՚էր երիտասարդութեան ու վայելչութեան բոլոր հրապոյրներովը, բայց չի կրցաւ անոր խօսակցութիւնը սեթեւեթ ու սնոտի վճռել. ընդհակառակն պարտաւորեցաւ ինքնիրեն խոստովանիլ թէ լաւագոյն ընկերական դասուն մէջ հազիւ անոր մի քանի նմանեաց հանդիպեր էր։ Սակայն Տիգրան անձնատուր չեղաւ այս նաստաւոր դատողութեան՝ զոր առանց կամենալու կազմեր էր. նրբամիտ, հրապուրիչ եւ խելացի կին մ՚էր թերեւս, բայց երբեք Տիգրան չէր կրնար մոռնալ այն տարաբաղդ վերջաւորութիւնն՝ որ իր թշուառ բարեկամին վիճակեր էր։ Ուստի կծու ու խրոխտ կերպով պատասխանեց անոր, եւ իր խօսքերով դաշյոնի հարուածէ աւելի արիւնեց անոր սիրտը, առանց սակայն բառ մը արտասանելու անցելոյն վրայ։

Մանկամարդ կինը խռովեցաւ, այլ չընկճեցաւ. Տիգրան արցունքի կաթիլ մը նշմարել կարծեց անոր գեղեցիկ աչքերուն մէջ երբ անհաստատ ու ուխտադրուժ աղջկանց ակնարկութիւն մ՚ըրաւ։

— Որչափ ալ խիստ ըլլայ ձեր վճիռն, ըսաւ Սուրբիկ տրտմութեամբ, ես զայն անիրաւ համարողներէն չեմ։ Որչափ ալ անփորձառու աղջիկ մը լինի ուխտադրուժ անձն, անոր յանցանքն ոչ ոք ինձմէ աւելի անքաւելի կը դատէ. ուրիշ մը իմ տեղս կրնար ինձ պատասխանելով ըսել թէ դէպքերը կամեցողութենէ զօրաւոր են, թէ նորատի աղջիկ մը, ենթակայ ամեն տեսակ ճնշմանց, գուցէ ամենէն տկար էակն է պատահմանց դիմագրաւելու համար ու պէտք չէ մէկ յանցանքով մ՚ուրանալ անոր ազնիւ զգացումներն. ոչ, ես ասոնց եւ ոչ մին կըսեմ, ամեն յանցանք իր պատուհասն իր ծոցին մէջ կը կրէ. ինչ հարկ անգութ ու անողորմ լինել յանցաւորին դէմ երբ ճակատագիրն ամենէն աւելի անողորմ է անոր։ Պէտք է մոռնալ, այո, յաւիտեան պէտք է մոռանալ զայն, քան թէ խոր քննել անոր ողորմելի կացութիւնը։ Թերեւս անգութ մնալու սիրտը չունենաք եւ կարեկցութեան արժանի դատէք թշուառուհին։

Տիգրան այս լեզուին չէր սպասեր. կարծեր էր թէ Սուրբիկ ինքզինքը պիտի պաշտպանէր իր յարձակմանց դէմ. սխալեր էր. նա այնպիսի բարձր ու վսեմ մտածութիւններով պատասխանեց որ Տիգրան բառ մը չի գտաւ աւելցնելու։

Յիրաւի նշանաւոր մէկն էր այս կինը, նորա զգացմանց բարձրութիւնը չի ճանչնալ կարելի չէր։ Խօսք մը չի գտաւ պատասխանելու. թերեւս ունէր շատ ըսելիքներ, բայց ամուսնոյն ներկայութիւնկ կարգիլէր աւելի յառաջ երթալէ. ուստի խօսակցութեան նիւթը փոխեց։

Տիգրան իր պաշտօնին ու ասպարէզին բերմամբ մարդուս հոգեբանական զգացումը, զօրութիւնը, տկարութիւնն եւ բարեշրջումը ճանչցող եւ ուսումնասիրող մէկն էր։

Զարմանօք դիտեց այս դեռատի ու գեղանի կինն՝ որոյ արտաքին վայելչութեանն վրայ կ՚աւելնար բարձր դաստիարակութիւն մը։ Տարօրինակ գաղտնիք մ՚էր անշոշտ, որ այսքան կատարելութեամբ օժտեալ կին մը թերանար ամենանուիրական խոստմունքի մը մէջ ու սովորական խաբեբայ մը լինէր։ Իգականա սեռին յատոկ տկարութիւն մ՚էր այս թէ հրեշտակի կերարանքին ու ձեւարուն ներքեւ ծածկուած վատթարագոյն էակ մ՚էր իր դէմինը։

Երեկոյթը վերջանալուն Տիգրանը աճապերաց ամենէն առաջ խոյս տալու, բայց այցելութեան խոստում մը չի տուած՝ իր ծերունի բարեկամին ձեռքէն չազատեցաւ։

Յուզեալ ու խռովեալ զատուեցաւ. իր համոզումը ծանր հարուած մը կրեր էր այն գիշեր։ Մինչեւ այն օր անարժան արարած մը նկատած անձը լաւագոյն եւ ազնուագոյն զգացումներու տէր մէկն երեւցաւ իր աչքին. ի զուր ջանաց մաքառիլ այս տպաւորութեան դէմ, ի զուր ջախջախիչ ապացոյցներ որոնեց ու գտնել կարծեց անոր դէմ, ի զուր իր տարաբաղդ բարեկամին սրտակտուր վախճանը յիշեց. սիրտն ու համոզումը ապստամբ մնացին մինչեւ վերջը։

Թերեւս Սուրբիկ բռնութեան մը զոհ էր, թերեւս հնազանդութիւն բարձրագոյն ու գերագոյն հարկ մ՚էր անոր ամուսնութեան միջոցին։ Ով գիտէ, ամեն ենթադրութիւն ներելի էր. խօստովանեցաւ ինքնիրեն թէ առանց անգամ մը խօսեցուցած լինելու այս կինն, արդարացի չէր վերջնական կերպիւ դատապարտել զայն։ Այցելութիւն մը խօստացած էր. կրկին տեսութեան պէտքն ու յոյսն զգաց. սակայն չի կրցաւ քնանել այն գիշեր, խառնիխոռն երազներ իր նիրհը վրդովեցին. իր ցնորքներու մէջ պահ մը կը տեսնէր Սեդրաք ցուրտ ու շոնաւ վարձու սենեակի մէջ առկայծ կանթեղի մը լուսով աշխատող, պահ մը կը յիշէր զայն երբ պաշտօնատեղիէն կը վերադառնար առանց կարենալ հաւատալու դեռ իր դժբաղդութեան մեծութեանը, կը տեսնէր զայն տժգոյն ու դողդոջուն երբ անոր սիրուհին իր նորապսակ ամուսնոյն թեւին յենած խրոխտ ու հպարտ անոր առջեւէն կ՚անցնէր։

Շաբաթ մը տեւեց իր այս անհանգիստ կացութիւնն. ի վերջոյ որոշեց այլեւս չի մտածել այս մասին. ինչ փոյթ իրեն թէ այս կինը բարի կամ չար արարած մ՚էր. իր բարեկամը մեռած եւ այս կինն ամուսնացած էր. լաւագոյն էր մոռանալ այս աղէկտոր պատմութիւնն որ իր երիտասարդութեան տարիներուն հետ այնքան սերտ կապակցութիւն մը ունեցեր էր։ Իրեն չէր իյնար դատաստան ընել ու վճիռ տալ։

Բայց այս առաջադրութիւնը չի կրցաւ գործադրուիլ հարկ էր արդեօք իր բարեկամին կենացը մէջ խաղացած տխուր դերին վերագրել այս կնոջ յիշատակը մոռնալու անկարելիութիւնը, չէր գիտեր. բայց սա ճշմարիտ էր որ անոր հետ ունեցած տեսակցութիւնն անջնջելի կերպով արմատացած մնաց իր մտքին մէջ. անոր շարժմունքը, ձեւը, խօսուածքը, ձայնն աչքին առջեւն էին շարունակ. «Թերեւս դուք ալ անգութ լինելու սիրտը չունենաք ու կարեկցութեան արժանի դատէք թշուառուհին» ըսած էր Սուրբիկ իր անձին ակնարկութիւն մ՚ընելով։

Յիրաւի թշուառ էր արդեօք. եւ ինչու համար։ Բայց ինք ինչ կը հետազօտէր անոր ընտանեկան կեանքն, ինչ կը վերաբերէր իրեն. թշուառ կամ երջանիկ, անոր գիտնալիք բանն էր. ոչ սակայն, պէտք էր իմանալ թէ այդ յանցաոր կինը գոնէ խղճի խայթ մը չունէր. այս հարցումները բոլորն ալ ինքնիրենն ըսաւ եւ իր անհանգիստ հետաքրքրութիւնը մեղադրեց, բայց չի կրցաւ մէկդի դնել։ Կրկին տեսակցութեան մը ակնկալութիւնը գամ զգամ զօրացաւ իր սրտին մէջ. ամեն օր կ՚որոշէր այցելութիւն մ՚ընել եւ ամեն օր կը յապաղէր. օր մը մինչեւ Սուրբիկին տան մօտերը գնաց ու չի համարձակեցաւ դուռը զարել, եւ ետ դարձաւ։

Այն ատեն երկչոտ անձկութեամբ մը իր սիրտը քննեց ու մէկէն խորին եւ յայտնի կարեկցութիւն մը, համակրութիւն մը նշմարեց այս կնոջ մասին. կարեկցութիւն… անշուշտ, ուրիշ ինչ կրնար ըլլալ… ու վախցաւ, ամչցաւ թերեւս ինքնիրեն իր յիմար սէրը խոստովանելու…

Ինչ, սիրել այն կինն՝ որ իր միակ մտերմին ատեն մը սիրուհին էր ու հիմա իր ամենէն աւելի յարգած անձին ամուսինն էր։ Տիգրան իր յանցանքին մեծութենէն սարսափեցաւ. խղճմտանքն ու պարտականութիւնն իրենց խիստ եւ որոշ ձայնն լսեցուցին։ Տիգրան ինքզինքէն խոյս տալ ուզեց իբրեւ մեծագոյն չարագործէ մը, ինքզինքը յանդիմանեց, պարսաւեց. ոչ, ինքն այնչափ վատ մը չէր եւ չէր կրնար լինիլ, անտարակոյս խաբուած էր իր ճանաչողութեան մէջ. սիրել, ուսկից գտեր էր այս յոռի գաղափարը։

Ահաւոր ու երկարատեւ պայքար մը տրուեցաւ իր հոգւոյն մէջ, քարսիրտ եւ օտարական բժիշկի մը պէս ինք անձամբ քննել ուզեց իր վէրքին ծանրութիւնն եւ պարզապէս մահացու եւ անբժշկելի գտաւ զայն։ Ու երբ համոզուեցաւ որ այս կինն իր ճակատագրին կ՚իշխէր, երբ ճանչցաւ թէ իր սէրն ուրանալն անօգուտ էր այլեւս, այն ատեն իր ցնորած մտքին մէջ իր պարտականութիւնը փնտռեց ու չի գտաւ։

Անշուշտ յանցաւոր մ՚էր, ո եւ է գթութեան անարժան յանցաւոր մը այս կինը սիրելուն՝ որ պէտք էր իրեն համար կրկնակի նուիրական ըլլալ։

Այս անակնկալ ու դժբաղդ սիրոյ հետեւանքը բոլոր իր արհաւրալից ու կսկծալից պարագաներովն երեւցաւ իր աչքին։

Ինքն՝ որ այնքան յաջողակ էր ուրիշները պաշտպանելու արուեստին մէջ, զարմացաւ որ ինքզինքն արդարացնելու բան մը չէր գտեր. յանկարծ սպառնալից ստուեր մը տեսնել կարծեց… Սեդրաքն էր որ իր բարեկամութեան համարը կը պահանջէր իրմէ։ Ոչ, փրկութեան ճամբայ մը չի կար, եւ անգութ դատաւորի մը պէս ինքն ամենէն ծանր պատիժը տնօրինեց իր անձին։

Անձնասպանութեան գաղափարը պահ մը անխուսափելի յամառութեամբ մը իր միտքը պաշարել էր։ Տիգրան Ժան Ժաք Ռուսօի աշակերտ մ՚էր եւ ապրելու քաջութիւնն ունեցաւ. մեռնիլը վաղ կամ անագան [միտքը] դրած էր, հարկ չէր զայն փութացնել, որոշեց միայն այլեւս չի հանդպիլ այս կնոջ ու անկարելի անոր պատկերն իր յիշատակէն ջնջել, թէ որ անհնար էր մոռնալ անոր ներդաշնամ ձայնը, լաւ ուրեմն, ինքնիրեն միայն պիտի քաշէր անծանօթ ու մէկ սրտի մը մէջ միայն ամփոփուած սիրոյ մը բոլոր դառնութիւնն եւ այլեւս չը պիտի տեսնար Սուրբիկը։

Անտարակոյս տխուր ու գովելի քաջութիւն մ՚էր, այս հաստատ որոշումն որ միայն կրնար համարձակիլ խստապահանջ պարտականութեան մը ձայնին։

Տիգրան Սուրբիկի բանակած գիւղին մէջ բայց հեռաւոր արուարձանի մը մէջ կը բնակէր։ Այս հեռաւորութիւնը բաւական չը համարեց. փողոցին մէջ, շրջագայութեան մէջ, այցելութեան մէջ կրնային իրարու հանդիպիլ ու Տիգրան փախստական ոճրագործի մը շտապաւ այդ տեղերէն ու Պէօյիւքտէրէ գնաց բնակելու։

Բայց տարաբաղդը չէր հաշուած այն դժնդակ փորձին բոլոր ծանրութիւնն՝ որու դատապարտած էր իր կեանքը։ Սուրբիկը տեսնելու բոլոր յոյս ու ակնկալութիւն վերջանալուն հետ ճանչցաւ իր սիրոյն ու տառապանքին մեծութիւնը։

Ամեն ինչ ի գործ դրաւ մոռնալու համար եթէ ոչ իր սէրը, գոնէ իր անձը. նոր եռանդով մ՚ընդգրկեց իր մրրկալից ասպարէզը, բայց զզուանք ու տաղտկութիւն գտաւ հոն՝ ուր ատեն մը ամենէն մաքուր գոհունակութիւն կըգտնէր. աննպատակ երեւցաւ կեանքն ու մաքառելէ ձանձրացաւ։ Մի քանի տարուան մէջ բաւական հարստութիւն մը ձեռք բերեր էր, որոշեց գործէ քաշուիլ եւ ալ զայն խիստ քիչ անգամ տեսան դատավարութեանց մէջ։

Ատեն մը ամեն մտային աշխատութիւն դադրեցուց, իր աշխատութեան սենեակը ոտք չի կոխեց, գրական ամեն պարապում վերջացուց. եւ ուզեց ձեռքի աշխատութիւններով իր անձը յոգնեցնել ու զբաղեցնել. իր ծովեզերեայ տան պարտէզին մէջ օրն ի բուն կը տեսնէին զինքը՝ որ տոկուն գործաւորի մը պէս կ՚աշխատէր. ինչ կը մտածեր արդեօք երբ խոնջած ու քրտնաթոր հանգիստ կ՚առնուր ծառի մը տակ, ակնարկը սեւեռած ծովուն եզերածուփ կոհակաց վերայ։ Իրիկուան դէմ շրջագայութիւն կ՚ընէր հետիոտն կամձիով, կ՚երթար որչափ որ կարելի էր հեռուն երթալ, բայց նախամեծար կը համարէր ամայի ու խոպան վայրերը. բազմութիւնը զինքը կը զայրացնէր ու ամեն մարդկային ձայնէ իբր վնասակար ու չարագուշակ հնչիւնէ մը կը խուսափէր։



Անցան քսան ամիսներ այս տրտում եւ անսփոփ կեանքով. գարունը կը յաջորդէր ձմեռուան ցուցտ ու խոնաւ օրերուն. օդերը պայծառացան, Վոսփորի ափունքը դալարեցան ու գեղեցկացան, եւ ամառուան սովորական հիւրերը Պէօյիւքտէրէ վերադառնալով նոր ոգեւորութիւն մը բերին այս պահ մը ամայացած եզերքներուն։
Տիգրան Պէօյիւքտէրէի մէջ բնակած տան կռնակը, քիչ մը աւելի վեր ամառուան համար ուրիշ կոկիկ ու փոքրիկ քէօշք մը կար պարտէզներու մէջ առանձնացած։ Այս քէօշքը բաւական ժամանակէ ի վեր պարապ՝ հինցած ու տխուր երեւոյթ մը ստացած էր. անոր տէրերը կենդանութեան նշան ցոյց տուած չէին եւ ոչ իսկ անգամ մ՚այցելելու եկած այս սիրուն բնակութիւնն որ ճաշակի տէր մարդու մը ստացուածքն էր անշուշտ։ Տիգրանի տան ետին, աւելի բարձր ու բոլորովին ծովահայեաց դիրքով, ընդարձակ ու զառիվեր պարտէզի մը մէջ, վայրի շագանակի ծառերէ կազմուած նեղ ու խորհրդաստուեր ուղիներով, առջեւն հարթ ու ուղիղ, ուր 6—7 հատի չափ տերեւախիտ ու հովասուն ծառեր շուք կուտային եւ որ կարծես ծովուն մէջն էր, այս մենակեաց բնակութիւնը մարդատեաց՝ բայց բնութեան գեղեցկութիւն ճանչցող մարդու կը վայլէր։ Անոր զմայլելի տեսարանը նոյն իսկ Վոսփորի մէջ չէր գտնուեր. մէկ կողմէ մինչեւ Սեւ ծովու փոթորկեալ ալիքին, միւս կողմէն Ասիական եզերքն իր վալարեալ բուրաստաններով, Պէյքօզէն մինչեւ Գանտիլի, ահա անոր հազուագիւտ ու աննման տեսարանը։

Ամառուան սկիզբները շարժում մը տեսնուեցաւ այս լռին ու լքեալ բնակութեան մէջ։ Նորոգութիւն մը կը կատարուէր հապճեպ ու փութաջան գործաւորներով։ Մէկ երկու շաբթուան մէջ, պարտէզը խնամով շտկուեցաւ քէշքը նորոգուեցաւ, ներկուեցաւ ու կահաւորուեցաւ։ Տիգրան՝ դրացի մը ունենալու հաւանականութիւնը գրեթէ ուրախութեամբ տեսաւ։ Երկու տարուան առանձնութիւնը զայն կերպարանափոխ ըրեր էր։ Մշտատեւ տխրութիւնն ու անոքութիւնը կրնային ծանր հետեւութիւններ ունենալ եւ Տիգրան առանց աղմկալի ընկերութեան մը մէջ նետուելու, իրեն պէս առանձնասէր ծանօթի մը հետ տեսութեան պէտքը կզգար։

Քանի մ՚օր վերջը քէօշքին նոր տէրերը փոխադրուեցան։ Տիգրան դեռ չէր տեսած զանոնք եւ գիշեր մը ճաշէն վերջը՝ ծովուն վրայ սրահին մէջ բուսաբանութեան գիրք մը կը թղթատէր որ Հարավային Ամերիկայի ճոխ ու հարուստ բուսոց ու ծառոց վրայ կը խօսէր, երբ իր ծեր սպասաւորը նոր դրացիներուն այցելութեան եկած լինիլն իմացոց. Տիգրան դիմաւորեց զանոնք։

Արամ էֆէնտին, իր տիկինը, երկու փոքրիկ հրեշտակներ, ասոնք եղան Տիգրանի դիմաւորած անձինքը։

Ուսկից, ինչ կերպով եւ ինչ դիպուածով Պէօյիւքէրէ ու իրեն այնքան մօտ եկեր էին։ Ամենամեծ յուզմանց մէջ անգամ երիտասարդն ինքնիրեն տէրն էր. իր վրդովմունքն երկար չի տեւեց ու կատարեալ ազնուութեամբ իր հիւրերը մեծարեց։

Արամ էֆէնտի միշտ միեւնոյն գորովալից ու մտերմասէր անձն էր. օր մը խանդաղատանօք Տիգրանը տեսնելուն ու այնքան մօտ դրացի ունենալուն ուրախութիւնն յայտնեց։ Բայց ինչ փոփոխութիւն իրեն վրայ. երկու տարուան մէջ բոլորովին ծերացեր ու ինկեր էր. մազերը ճերմակցեր, ճակատը խորշոմեր ու տեսութիւնն եւ լսողութիւնը տկարացեր էին. միայն անոր հզօր միտքը մնացեր էր թերեւս առաջուընէ աւելի զօրաւոր։ Պաշտօնէ հաներ էին զինքը. նախանձաբեկ հայ պաշտօնեաներ՝ իրեն մեծ դիրքին հետամուտ՝ չէին վարաներ մուր քսելու անոր մաքուր ու անբիծ պաշտօնավարութեան վրայ ու անխորհուրդ որոշում մը՝ առանց քննութեան՝ վտարեր էր զայն քաղաքական ասպարէզէն։

Արամ էֆէնտի պաշտօնի համար հոգի տուող մարդ չէր բնաւ. առանց բողոքելու, առանց գանգատելու, սակայն իր անմեղութիւնն անվիճելի կերպիւ հաստատելէ վերջը, գրեթէ գոհութեամբ ձգեր էր իր պաշտօնն որոյ համար իր տկարութիւնն ու հիւանդոտ վիճակն արգելք էին։ Նախարարաց խորհուրդը շուտով համոզուեր էր անոր անմեղութեան եւ յարմար հանգստեան թոշակով մը վարձատրեր էր այս խելացի աշտօնէին քսան տարուան ծառայութիւնը մինչդեռ Բարիզի մէջ գտնուող մեծանուն հայազգի հարուստ մը, վաղեմի բարեկամ մը՝ որուն կը վերաբերէր այս քէօշքն, անոր տրամադրութեան ներքեւ դրած էր զայն։

Արամ էֆէնտի անկեղծ հոգածութեամբ Տիգրանի վիճակն հարցուց ու իր երկու զաւակները ներկայացուց որոնց մեծը եօթը տարեկան կայտառ ու զուարթ մանչ մը եւ միւսը չորս տարեկան փափոկ ու գեղանի մանկուհի մ՚էր։

Սուրբիկ միայն անփոփոխ մնացած էր. ոչ սակայն. ծանրութեան հով մը կար անոր վրայ. բայց իր հրաշալի գեղեցկութիւնն աւրուած չէր. այն երեւակայական կինն էր միշտ զոր երիտասարդն իր ցնորքներուն ու երազներուն մէջ կը տեսնէր ու կը պաշտէր. բուրում մը կար անոր վրայ կարծես հրապոյրի, հեշտութեան ու երջանկութեան որ իր շուրջը կը ծաւալուէր. Սուրբիկի գտնուած տեղն հմայիչ ու անբացատրելի մթնոլորտ մ՚էր եւ անոր մօտն, այնքան ապրելու ստուգութիւնը Տիգրանն յիմարացնելու չափ անհաւատալի երջանկութիւն մ՚էր։

Սակայն Տիգրան այս տպաւորութիւնն՝ այն վրդովեալ յուզումը չէր որ զինքն ալեկոծեր էր այս կինն առաջին անգամ տեսնելուն։ Այս անգամ գունակութեան անդորրութեան ոգի մ՚էր որ իր մտածութեան մէջ կ՚արթննար։ Վտանգալից ապագայ մը չի տեսաւ որ զինքը վախցնէր, այլ հեզ ու հանդարտ տեսութեան մը վայելքն որ իրեն պիտի բաւէր։ Այս գիտուն, ծերունի ու բարի ամուսինն, այս նորատի ու գեղանի կինն, այս երկու պաշտելի հրեշտակներն, այս ամեն ինչ ընտանեկան կենաց դրախտն էր անշուշտ եւ ինքն, այո, ինչու չըլլար, մտերիմ, անձնուէր ու առաքինի բարեկամ մը պիտի լինէր հոն. որդւոյ մը պէս կը սիրէր ու կը յարգէր այս ընտանեաց տէրն ու եղբօր մը պէս, միայն եղբօր մը պէս, պիտի սիրէր անոր կինն։ Այն ատեն երեւակայեց իր կեանքը՝ ցայնժամ դառնութեամբ լցուած՝ որ յանկարծ երանութեան հորիզոններով կը վերաբացուէր։

Վստահութիւն եւ ապահովութիւն զգաց իր անձին վրայ ու այս տրամադրութեամբ իր մտերմութիւնն ու գորոգը կրցաւ ցոյց տալ այն ընտանեաց ուրկէ մինչաւ այն օր խուսափած էր. անոր զաւակներն անհուն համակրութեամբ ընդունեց եւ փոքրիկ մանուկներն իրենց նոր բարեկամին կապուեցան զիրենք սիրողն ու չը սիրողն։

Այսպէսով Տիգրանին կեանքը պատող մառախուղը փարատեցաւ եւ զուարթութեան արեւը նորեն փայլեցաւ անոր խնդուն երեսին վրայ։ Երիտասարդն ի բնէ ուրախութիւնը սիրող էր. երջանկութեան հեռանկարն իր սիրտն անսահման բերկրութեամբ լեցուց. բանի մը փափաքող չէր այլեւս ու գուցէ աշխարհիս վրայ միակ գոհ ու երջանիկ անձն էր։ Հաւատքն ու համուզումն՝ աշխատութեան կարօտ չեն գոյանալու համար։ Տիգրան զգաց քան թէ որոշեց այս բոլոր խորհուրդերն ապագային տեսարանը մանրերկրորդի մը մէջ պարզեցաւ իր աչքին առջեւ իր բոլոր պայծառ գոյներովն ու իր ամբողջութեամբ եւ Տիգրան աներկմիտ ու անկասկած հաւատաց անոր։

Ինչ է արդեօք մարդկային սրտին գաղտնիքը. ժամերով, շաբաթներով, ամիսներով քննած ու անթափանց համարած ստուերները մէկ վայրկենի մէջ անհետացան ու Տիգրան զարմացաւ որ այս գեղանկար երկինքը չէր նշմարած մինչեւ այն ժամը։

Առջի տեսութենէն՝ մտերմութիւնը կատարեալ եղաւ ու խօսակցութիւնը՝ զոր Տիգրան այնքան քաջ գիտէր ախորժելի դարձնել, մինչեւ գիշերուան վեց երկարեցաւ. բաժանուեցան ամեն օր տեսնելու խոստմամբ։

Տիգրան մինակ մնաց. ինչ զարմանալի ու անակնկալ դիպուած. ուսկից ուր ճակատագիրն առաջնորդեր էր այս կինը՝ զոր չի տեսնելու համար ամեն ինչ գործ դրեր էր. բայց նախախնամութեան կամքն իր կամքէն վեր էր հարկաւ։ Երկու տարուան մօտ ժամանակ մ՚անցունելը մեծապէս օգտած էր իր տենդայոյզ տագնապաց ամոքուելուն։

Տիգրան ինքզինքը քննեց ու առանց վարանման յայտարարեց թէ բժշկուած էր անդարմանելի կարծած հիւանդութենէ մը։ Սուրբիկի տեսքը նոր կեանք ու կենդանութիւն տուեր էր անոր. նոր մարդ մ՚էր որ աշխարհ կուգար առողջ ու ազատ, առանց նախորդին տկարութեանց։

Ուստի անվախ ու անքոյթ պիտի ապրէր այն կնոջ մոտ եւ յիմարական տենդեր չի պիտի կրնային գալ վրդովելու իր անդորր էութիւնը։

Այս երաշխաւորութեամբ հաստատուեցաւ այն սերտ բարեկամութիւնն որ երկու դրացիները գրեթէ միացուց։

Այս ընտանութիւնն սկսաւ բարեբեստիկ գոյներով. Արամ էֆէնտի, քիչ մը հիւանդոտ ու տկար, մեծ բարւոքում մը գտած էր այս օդափոխութեամբ. իր կինը միշտ ամուսնոյն մօտ, անոր բոլոր անգստութեան եւ իր որդւոց կրթութեան նուիրուած, ու Տիգրան որ զուարթ ու խնդումերես այս առանձնասէր ընտանեաց ոգեւորութիւն կուտար ու անոնց միօրինակ կենցաղավարութեան տրտմութիւնն ու ձանձրոյթը կը փարատէր։

Օրական զբաղումնին գրեթէ միեւնոյնն էր. առաւօտուն կանուխ, գրեթէ արշալոյսին հետ կ՚ելնէին. երբեմն Տիգրան էր որ այգուն քէօշկին դուռը ձեռք կ՚առնուր ու երբեմն իր դրացիներն՝ որերիտասարդը կուգային արթնցնել ու անոր ծուլութիւնը մեղադրել. նախաճաշի ու ճաշի տեղերն որոշուած էին անպատճառ առջի իրիկուընէ. մերթ անտառուտ ու ստուերամած մէկ կողմն էր իրենց պարտեզին մէջ ուսկից կը դիտէին արեւուն ծագումն հանդարտ Վոսփորի ջրերուն վրայ, մերթ Պէյքօզի մէկ եզերքն ամայի ու անխռով ծառի թփի մը տակ. ցերեկը՝ ճաշէն վերջն ընթերցանութիւն մը կ՚ընէին նոր հեղինակի մը ու յետոյ ջուրերը կ՚երթային. մասնաւորապէս Քէսթահէ—Սույին որ խորհրդաւոր ու նսեմաստուեր անտառի մը մէջ պայծառ ու անոյշ ջրի աղբիւր մ՚է ու Եէնիմահալլեցի բնակչաց մի զբօսավայրը. գիշերն երբեմն Պէօյիւքտէրէի գեղեցիկ քարափին վրայ շրջագայութիւն մը կամ ծովուն վրայ կոնտոլով պզտիկ պտոյտ մը եւ երբեմն ծովեզերեայ տան սրահին մէջ խօսակցութիւն մը պատուհանին քով լուսնի լուսով. ահա այս անձանց հաճոյքն ու անցուցած կեանքը։
Ոչ իսկ բառ մը, խօսք մը կամ ակնարկութիւն մ՚անցելոյն այս ներդաշնակ երանութեան մէջ. Տիգրան ամեն բան մոռացած էր. Սուրբիկի հետ իր գորովն՝ եղբայրական անկեղծութեամբ ու համարձակութեամբ մը կը յայտնուէր եւ նորատի կինը միեւնոյն անկեղծութեամբ ու համակրութեամբ կը տեսնուէր իրեն հետ։

Մտերմութիւնն այնչափ յառաջ գնաց որ օր մը Սուրբիկ Տիգրանի անցեալ օրերը քննել ուզեց։

— Ոչ ոք չես սիրած մինչեւ այս տարիքը, Տիգրան, հարցուց անոր. քեզի պէս անհանդարտ մէկը չեմ կրնար ենթադրել որ անտարբեր կամ անփոյթ մնացած լինի մինչեւ հիմա, աւելցոց խնդալով. նեղանաս կամ չի նեղանաս հոգս չէ, տեսնենք պատմէ մեզի քու յաջողութիւններդ ու սիրային արկածներդ։

— Ինչ կը հասկնաս սիրային արկած ըսելով. թէ որ այն խաբեբայ զրախօսութիւնները կ՚ըմբռնես զորս երիտասարդը մը ու երիտասարդուհի մը առանց զիրար սիրելու անամօթ յադգնութեամբ մը իրարու կը կրկնեն. թէ որ այդ տեսակ պատմութիւններ կ՚ուզես, Տիկին, ինչ մեղքս պահեմ, շատ ունեցեր եմ մինչեւ ցարդ. իսկ թէ որ ճշմարիտ խորին ու սրտի կապ մը ըսել կ՚ուզես, ատիկա ունեցեր եմ ու չեմ ունեցեր միանգամայն, պատասխանեց երիտասարդը ցած ձայնով՝ որուն մէջ Սուրբիկ իր կանացի փափկութեամբ տրտմութեան ու դառնութեան շեշտ մը նշմարել կարծեց ու խօսակցութիւնն յառաջ չի տարաւ։

Տիգրան փոխադարձաբար կրնար հարցնել թէ Սուրբիկ ալ այդ տեսակ սրտի կապ մը ունեցած չէր. բայց եւ ոչ մտաբերեց զայս։ Այս անքոյթ երջանկութեան մէջ մոլորած երիտասարդին ակնարկն ու յիշողութիւնը ներկայէն անդին չէին անցներ։

Յիրաւի երջանիկ էր Տիգրան։

Յորմէհետէ ինքզինքը տէր կարծեր էր իր սրտին, պատճառ մը չէր գտած իր անձը մշտնջենական զրկման դատապարտելու. բաւ էր որ անպատիւ խորհուրդ մը չանցնր իր մտքէն եւ ուրիշ արգելք չի կար զուրկ մնալու այս կնոջ երեսէն որ իրեն համար արեգակն էր փայլուն ու կենսատու։ անոր շնչած օդը շնչել, անոր պտըտած վայրերը տեսնել, անոր ձայնը լսել հեշտալուր, կարենալ առանց ո եւ է անպատւութեան ամեն ժամ տեսնել զայն, խօսիլ անոր հետ մէկ բառով պաշտել զայն իրաէս երբ վերացական աշխարհի մը մէջ անգամ այսչափ երանութեան չէր հաւատար Տիգրանի՝ ուրիշ պահանջելու բան մը չէր մնաց։ Ինչպէս սակայն իր խանդավառ սէրն եղբայրական գորովանաց փոխակերպեր էր, ինչէս կրցած էր գոհանալ պարզ մտերմութեան մը վայելքով. այս կնոջ անքննադատելի ծանրութիւնն էր արդեօք, անոր լուրջ ու խոհուն վարքն էր որ զինքն յեղափոխեր էր, թէ ոչ այս տեսութիւն իսկ մեծագոյն շնորհն էր զոր՝ իր սիրոյն չափազանցութեան մէջ՝ երիտասարդը շատ եւ շատ իսկ դատած էր իրեն համար։ Ինչ որ ըլլար չի ջանաց ծածկել իր համակրութիւնն որ արդէն իր ամեն խօսուածին ու վարմունքին մէջ երեւան կ՚ելնէր։ Տարօրինակ ազդեցութիւն մ՚էր այս կնոջ իշխանութիւնն երիտասարդին վրայ. երբոր խօսէր իրեն, ներդաշնակ նուագ մ՚էր որուն դադրելէն վերջն անգամ երիտասարդ դեռ կ՚ունկնդրէր. երբոր նայէր իրեն՝ փայփայիչ ու գգուալից ակնարկ մ՚էր որ իրեն կը հետեւէր ու զինքը կը շրջապատէր ելեկտրական հոսանքով մը։

Խոստովանեցաւ օր մը Սուրբիկին իր բոլոր տկարութիւնը. «Չեմ գիտեր, ըսաւ անոր ինչ հմայութիւն ունիս վրադ, կ՚զգամ որ քոյրս քեզ չափ չը պիտի սիրէի. անբացատրելի զգացում մ՚է որ ի զուր կը ջանամ հասկնալ. հօր մը չափ կը սիրեմ քու ամուսինդ. հաւատա որ ուրախ եմ այնպիսի բարի ու սիրեցեալ անձի մը կենակիցն լինելուդ. թերեւս իրարու չի հանդիպէինք բնաւ թէ որ Արամ էֆէնտիի բարեկամը չը լինէի ես»։

Այս անդորրութեան օրերու մէջ էր որ Արամ էֆէնտի գլխի ծանր հիւանդութենէ մը պառկեցաւ. Սուրբիկ անձնուէր հոգածութեամբ մը խնամեց իր ամուսինը. քսան օր հարկ եղաւ անքուն անցունել անոր անկողնոյն մօտ. դեղերը տալ, զայն սփոփել ու խնամել վարձկան ձեռքի գործ չր եւ Սուրբիկ անձամբ իր պարտքը կատարեց. վտանգներն անցան բայց նախկին առողջութիւնը չի վերադարձաւ. հիւանդութիւնն յաղթուեցաւ մշտնջենական հետք մը թողլով սակայն հիւանդին վրայ զոր անկարելի եղաւ բուժել։ Արամ էֆէնտի ականջի ծանրութիւն մ՚ունէր, այս հիւանդութիւն անոր լսողութիւնը խանգարեց. հիւանդն ոտքի վրայ ելաւ բոլորովին խուլցած. ծանր հարուած մ՚եղաւ ասի ծերունի մարդուն, յաւիտենական զրկում մ՚էր ամեն յարաբերութենէ։ Անփարատելի տրտմութիւն մ՚եկաւ իր վրայ եւ ի զուր ջանացին զինքն սփոփել. ամեն մարդ պարտաւորուեցաւ գրով խօսիլ իրեն հետ։ Ամեն ձայնէ զուրկ ու կարօտ մնացող այս մարդը՝ չի կրցաւ անտարբեր քաջութեամբ մը դիմադրել այս աղէտին. իւր անզբաղ օրերուն բոլոր հաճոյքը խօսակցութիւնն էր զոր հարկ էր մէկ կողմ թողուլ. իր խլութեան պատճառաւ պարտաւոր էր մեկուսի մնալ այլեւս իբրեւ խելագար յիմար մը. այլեւս ընկերութեան մէջ չի պիտի կարենար մտնել ծիծաղելի չըլլալու համար. երաժշտութիւննեւ իր կնոջ դաշնակին ձայնը՝ զոր այնչափ կը սիրէր, ալ իրեն համար չէին։ Նամանաւանդ իր որդւոց ձայնը չի լսելը զինքը խիստ վշտացուց։

«Զաւակներուս ձայնէն կարօտ մնացի» պատասխանեց անոնց՝ որք զինքը մխիթարելու համար ամեն ջանք կ՚ընէին։

Իսկ Սուրբիկ ինչ կը մտածէր այս անակնկալ պատահարին առջեւ։ Իր ամուսնոյն դժբաղդ կացութեան վրայ կատարեալ ու խորին ցաւակցութեամբ մը հանդերձ չի կրցաւ ակնարկ մը չի դարձնել նոյն իսկ իր գոյութեան վրայ. հազիւ 25 տարեկան էր դեռ երբ իր ծերունի ամուսնոյն հիւանդ վիճակը՝ նոր տկարութեամբ ծանրանալով, ընտանեկան կեանքը բոլորովին կը վերջացնէր։ Ապաքէն քանի տարիներէ ի վեր հիւանդոտ էրիկը դարմանելով անցուցած էր կենաց ու երիտասարդութեան լաւագոյն օրերն. այսուհետեւ այրի ու ծերացած կնոջ մը տխուր ու մռայլ ապագան վերապահուած էր իրեն։

Յանկարծ անցեալ օրերը պատկերացան իր աչքին առջեւ անողոք ճշդութեամբ մը. ուր էր այն ցնորական երջանկութիւնը զոր Սեդրաքին սիրոյն մէջ կը վայելէր երբեմն, ուր էր այդ հեշտութեան դրախտը զոր երիտասարդին ականջին կը խոստանար ու կը փսփսար։ Ուխտադրուժ ու խաբեբայ՝ քարուքանդ կործաներ ու փշրեր էր այն երանութեան յոյսերն զորս իր ձեռքն էր իրականութեան վերածել, չարագուշակ հրեշտակի մը պէս մահ եւ աւերում սփռեր էր իր չորս դին, եւ սեւ հողերն յափշտակեր տարեր էին այն մէկ հատիկ սիրեցեալն որուն միայն խոստացած էր պատկանիլ։

Սուրբիկ չար հոգի մէկը չէր. ոչ ոք իր յանցանքին մեծութիւնը թերեւս իրեն չափ կը ճանչնար. ոչ ոք ապաշխարելու ո ներողութեան արժանանալու հարկն իրեն չափ կը խոստովանէր։ Ամուսնական կեանքին մէջ իր պարտականութեանց անթերի գործադրութեամբ սփոփանք մը գտնել որոշեր էր, յաւէտ իր սրտին մէջ պաշարելով իր միակ սիրելւոյն յիշատակը։

Տարիքի ահագին տարբերութիւնն, որ ի սկզբանէ իր եւ ամուսնոյն մէջ կը գտնուէր, զինքը զուրկ թողած էր երջանկութեան այն ամեն յոյսերէն զոր երիտասարդուհին իրաւունք ունի պահանջելու։ Հայրական խնամք ո ոգածութիւն գտեր էր շատ անգամ հոն՝ ուր հրդեհող ու սպառող հեշտութիւն մը գտնել կը յուսար։ Քնքոյշ ու հազուագիւտ ծաղկի մը պէս ջերմոցի մը մէջ միայն պահուեր էր մինչդեռ այնքան պէտք ունէր ազատ օդին ու արեւին ճառագայթներուն. չէր կրնար գանգատիլ սակայն իր ամուսնոյն դէմ՝ որոյ բարի, առաքինի ու ներողամիտ բնութիւնն ամեն մեծարանաց արժանի կը կացուցանէր զինքը։

Անշուշտ գիտէր թէ որքան անդարմանելի սխալ մը գործած էր ամուսին ընտրելով իրեն այնպիսի մէկը՝ որ հօր մը տարիքն ունէր իրեն քով եւ իր աչքը սեւեռելով կը տեսնէր իրեն կարեկից մանկութեան ընկերուհիներն որոնց ամեն մէկը հիմա իրեն պէս երիտասարդ, առողջ ու զուարթ ամուսինով մը երջանիկ եղեր էր. անշուշտ իր ձեռքն էր օգուտ քաղել այն բոլոր թոյլտուութենէն՝ զոր իր ամուսինը կատարեալ վստահութեամբ մը տուեր էր իրեն, շեղուելու ու մոլորելու համար պատուոյ ու պարտականութեան ճամբէն. երիտասարդներ չէին պակսած ականջն ի վար վար զմայլիչ ու ապահով նկարագրելու այն ուղին որ լի էր անյատակ անդունդներով։ Սուրբիկ մերժած էր ցայն վայր եւ գոհ էր խոտորած չը լինելուն ուղղութեան ճամբէն. բայց ահա անոք ու միայնակ՝ դատապարտեալ ծերունւոյ մը հետ ինքն ալ դատապարտուած էր. անզգայ մը չէր սակայն երբ երիտասարդական արիւնն այնչափ ուժգին կը շարժէր իր սրտին մէջ. ծաղկահասակ ու գեղեցիկ՝ ինքն ալ միթէ չէր գիտեր սիրել։ Երիտասարդ կինն, առանց ո եւ է փորձառուեթան տէր լինելու, խորին գիտակցութիւն մ՚ունէր իր տեսնուած անձանց տրամադրութեանց վրայ ու նր կնային բնազդմամբ առաջին տեսութենէն ճանչցեր ո հասկցեր էր Տիգրանի համակրութիւնն, իսկ հիմա բոլորովին կը կարդար անոր սրտին խորն ուր խռովութեան հովեր կը փչէին։

Անփոյթ ու շաղակրատ զուարթութեամբ մը՝ սիրային լուրջ կապակցութեան մ՚առաջքն առնել ջանացեր եւ յաջողեր էր ցայնվայր. Տիգրան անոր ընդունելութեան ձեւերուն տակ չէր կրցած նշմարել երկիւղալի անձկութիւն մը. եւ հիմա որ ամուսնոյն խուլնալովը գրեթէ միայնակ ու առանձին կը մնար այս երիտասարդին հետ, վտանգը մեծ ու ահաւոր էր. ով պիտի պաշտպանէր զինքը տկարութեան անխոհեմութեան վայրկեանի մը մէջ. ճակատագիրը կարծես չար սատանայի մը պէս ամեն ջանք ի գործ կը դնէր զինքը փորձելու. բայց գուցէ իրեն մեղքցուելու արժանի էր Տիգրանն ալ. Սուրբիկ երեւակայեց զայն երբ լռիկ ու անձայն խոյս կուտար իրմէ ու երախտագէտ սրտով կը մտածէր այն անձնուէր զոհողութեան՝ որով երիտասարդն ինքը միայն տանել ուզեր էր դժբաղդ սրոյ մը բոլոր տառապանքն. այնպէս թուեցաւ յանկարծ իրեն որ Տիգրան իրեն մօտը կը ծնրադրէր ու ձեռքերը միացուցած սիրոյ ու տառապանաց խոստովանութիւն մը կ՚ընէր իրեն, անոր հրաշալի շունչը կարծես թէ կը գգուէր իր դէմքը… Սուրբիկ սթափուեցաւ, դուրս ելաւ դողդոջուն եւ պարտիզին զով ու ցրտին հողմն ամոքեց անոր հրատապ ճակատը…

Այսպէս նոր նոր շփոթութիւններով կը պատրաստուէին մօտաւոր ապագայի մը մէջ, ընտանեկան հորիզոնին վրայ սեւ կէտեր կը տեսնուէին, նախակարապետ մեծ ու խռովայոյզ մրրիկներու։

Արամ էֆէնտիի ապաքինութենէն վերջն ապրելու եղանակնին փոփոխութիւն կրեց։ Այս բարեսիրտ մարդն՝ այնքան ծանր հարուածի մը ներքեւ ընկճուած՝ գրական պարապմանց տուաւ ինքզինքն ու առանձնացաւ. բայց անխիղճ ու եսասէր մէկը չէր որ իր ճակատագրին բոլոր դառնութիւնն իր ամուսնոյն վրայ ալ բեռնաւորէր. ազատամիտ փիլիսոփայ՝ որ իր ընկերական կենաց բոլոր անպատեհ կողմերը կը ճանչնար, գիտցեր էր գէթ իր անոյշ բնաւորութեամբ լնուլ տարիքի հեռաւորութիւնն՝ որ զինքն իր կնոջմէն կը բաժնէր եւ հիմա բնաւ չէր ուզեր երիտասարդ ու անփորձ կնոջ մը քաւել տալ անհեռատես որոշման մը հետեւանքը զոր իինքն իր բոլոր փորձառութեամբը չէր գուշակած ատենով։

Ուստի կնոջը գրեթէ բռնութեամբ հրամայեց իրեն հետ չառանձնանալ։

«Ինձ համար որդի մը ու քեզ համար եղբայր մ՚է Տիգրան, ըսաւ Սուրբիկին, կուզեմ որ առաջուան պէս ուրախ ու ազատ ապրիք. հարկ չէ որ ես ալ ընկերանամ ամեն ատեն ձեզի, ես այսուհետեւ չեմ կրնար շարունակ դուրս ելնել եւ դուն ինձ հետ բանտարկեալ մի մնար»։

Յիրաւի, եղբայր մ՚էր Տիգրան Սուրբիկին։ Այս հեռադէտ մարդն անկեղծութեամբ կըսէր այս խօսքերն ու այս անխորհուրդ առաջարկին վրայ չէր խորհած երբեք։

Ոչ. այնքան պարզամիտ մէկը չէր որ առանց կշռելու հետեւանքն այս աստիճանի թոյլտուութիւն ու ազատութիւն շնորհէր իր երիտասարդ կնոջը։

Ծերունի պաշտօնատարը շատ եւ շատ անգամ խորհած իր ընտանեկան կացութեան վրայ եւ քանիցս զղջացած էր անտես ըրած լինելուն այն առաջին պայմանն՝ առանց որոյ ամուսնութիւնն անհամ կատակերգութիւն մը կը լինի եթէ ողբերգութիւն չի դառնայ։

Զղջում մը կար այս մարդուն սրտին մէջ. ճշմարիտը խօսելով չէր կարող իրեն հետ հաւասարապէս պատասխանատու համարել իր կինն ալ այս անպատշաճ միացման մէջ եւ յանցանքն անդարմանելի ու մշտատեւ կը ծանրանար իր վրայ միայն։

Մարդկային արդարութիւնը չէր կրնար դատապարտել զինքն եւ իր տագնապեալ խղճին ձայնն էր միայն զոր կը լսէր որոշ ու բացարձակ։

Այն վայրկենէն, այս տարօրինակ մարդն որոշէր էր իր կնոջ վերադարձնել անոր ազատութիւնն ու կերպիւ մը թեթեւցնել եթէ ոչ դարմանել իր գործած սխալը։

Արհամարհելով ընկերութեան բոլոր չարախօսութիւններն ու նախապաշարումներն, սփոփանք մը պիտի ունենար, եթէ իր կինն առանց խոտորելու պատուոյ ճամբէն կարենար իրեն տարեկից ու առաքինի երիտասարդի մը բարեկամական գորովովը մոռանալ եւ իր երեսին չի զարնել զինքն յաւիտենական թշուառութեան մը մատնած լինելու յանցանքը։

Անշուշտ Սուրբիկ եւ ոչ մէկ ժամանակ առիթ տուած էր իր ամուսնոյն դժգոհութիւն կամ յանդիմանութիւն մը կարդալու իր դէմքին վրայ. բայց այս լռին համակերութիւնը գանգատող ձայնէ մ՚աւելի ծանր եկած էր միշտ անոր սրտին։

Թէ որ ամուսնաթողութիւնն ընդունելի լինէր մեր կրօնական օրէնսդրութեան մէջ, Արամ էֆէնտի բռնութեամբ պիտի բաժնուէր իր կնոջմէն. ու քանի որ օրէնքը կաշկանդող ու բռնադատող էր, իրեն կ՚իյնար կարելիութեան ու պատշաճութեան սահմանին մէջ անտանելի չի դարձնել ամուսնական լուծը։

— Որի կ՚սպասես ամուսնանալու համար, կ՚ըսէր օր մը Տիգրանին. չ՚ըլլայ որ երիտասարդութիւնդ անցունելէ վերջն ինձ նման հիւանդ ու կարօտ օրերուդ օգնական մը փնտռելու համար միայն ամուսնանալու ելնես։ Տարիքն առնելէն վերջն երիտասարդուհւոյ մը հետ ամուսնացող մարդը կը նմանի ծովն ինկող անձի մը՝ ոտքէն կապուած ծանր գնտակին որ իր երիտասարդ կինը միասին կը տանի թշուառութեան անդունդը։
Մինչեւ այն ատեն իր կնոջ եւ ոչ մէկ փափաքին հակառակեր էր. Սուրբիկին ամենէն չնչին հաճոքն իբրեւ պարտականութիւն մը ի գործ դրած էր միշտ եւ ասկից վերջը միեւնոյն բարեսրտութիւնն ու թոյլտուութիւնը տալու հարկը ճանչցաւ։

Այս ձեւով Տիգրան աւելի մեծ ազատութիւն մը վայելեց Սուրբիկին քով. իր բոլոր բարեկամութեան հակառակ, այս էր մարդկային սրտի տկարութիւնն. գրեթէ գոհութեամբ տեսաւ Արամ էֆէնտիի մենաւոր մնալը. բայց զայն առանձին չի թողուց. երբոր Արամ էֆէնտի իր աշխատութեան սենեկէն դուրս ելնէր, Տիգրան անոր քով կը կենար միշտ ու մերթ գրաւոր խօսակցութեամբ եւ մերթ պէզիկի խաղով կ՚անցունէին միասին քանի մը ժամեր։



Խոսրով շուտով յառաջացեր էր իր կանխորոշ ճամբուն մէջ. դատաւորական ասպարէզն, օրինական ճշդութեամբ սահմանափակ գտնուելով, առաջուց ի վեր անյարմար թուած էր իրեն. ուստի շուտով թողուց իր ընդհանուր դատախազի օգնականի պաշտօնը վարչային բարձրագոյն պաշտօնի մը փոխարէն։

Այս երիտասարդը՝ դիւրին ու արագ յառաջդիմութեան մը անհրաժեշտ եղող բոլոր պայմաններն իր անձին վրայ կը բովանդակէր։

Նա ունէր մեծերու դէմ հլու ու ստրուկ հնազանդութիւն, ազդեցիկ անձանց մերձաւորութիւն եւ անոնց քով այն ողոքիչ ու շողոքորթ զուարճախօսութիւնն՝ որ երբեմն խեղկատակութիւն մը կոչուի ու շատ անգամ ճշմարիտ արժանեաց տեղ կը բռնէ։ Այս միջոցով ստացեր էր նա զօրաւոր պաշտպաններ։

Միանգամայն յաջող ամուսնութեամբ մը իր դրամական կացութիւնն ապահովեր էր, առանց վարանելու ամուսնանալով հարուստ ու գեղանի աղջկան մը հետ որոյ բոլոր պակասութիւնն՝ ատենով հայրենի տունէն փախուստ տուած լինիլն էր երիտասարդ դասատուին հետ։ Հազար ոսկի օժիտ պիտի տար անոր հայրը՝ մեծահամբաւ դրամատէր մը որ կառավարութիւնն ու հասարակութիւնը կողոպտելով ձեռք բերած էր իր հարստութիւնն ու զոր քրտինքով ու պատուով ձեռք բերուած կ՚անուանէր։ Սակայն հակառակ իր մեծ դիրքին ոչ ոք իր աղջիկն ամուսնութեան ուզած էր եւ անոր աղմկալից անցեալն ատեն անցնելով մոռցուած չէր։

Խոսրովի պէս դրամի կարօտ ու պատուոյ մասին ներողամիտ անձ մը միայն անոր ամուսին կրնար լինիլ։ Բարձրանալու մշտատեւ տենչէն բռնուող այս մարդուն աչքին ամեն ինչ՝ բարեկամութիւն կամ ամուսնութիւն՝ միայն իր մեծութեան գաղափարներուն նպաստելուն համար գոյութիւն ունեցող բաներ էին։

Նորա կինը պէտք էր նախ եւ առաջ դրամի տէր լինիլ, երկրորդ՝ սրահի մը մէջ խօսակցելու չափ կրթեալ մէկն ըլալ. եւ Խոսրով այս միութեան մէջ անկէ անդինդ չի նայեցաւ։

Շիտակն ըսելով իր կինը կատարելապէս յարմարեր էր այս տարօրինակ մարդուն. Եւգինէ վառ ու խռովեալ երեւակայութեան տէր, յամառ ու արտակարգ աղջիկ մ՚էր։

Ճարտար դաշնակահար, լաւ գծագրիչ, ինչպէս որ կը տեսնուէր իր ներքնասենեակի պատերէն զորս իր մատիտին արտադրութեամբը միայն զարդարեր էր, այս կինն ամեն բանէ առաջ իր անկախութեան սիրահար մէկն էր։ Շարունակ Ֆռանսական վէպեր կարդալով՝ անոր ըմբոստ բնաւորութիւնը բոլորովին անզուսպ ու յիմարական բան մը դարձեր էր. թաքուն, անձայն ու անշշուկ սիրահարութիւն մը՝ անոր զզուանք պիտի ազդէր. ընդակառակն առեւանգութեան, բռնութեան, սպանութեան կամ թունաւորման վախերով լեցուն ու գայթակղալի հռչակ ուենալիք ամեն տրփի անոր պիտի յաղթէր։

Անոր ազատութեան ու անկախութեան փափաքը՝ բռնաւոր տարփաւորի մը գերին լինելու ջանքն էր միայն եւ ոչ ուրիշ բան։ Այս կնոջ հետ հաշտ կենցաղի յոյսն անկարելի էր. անոր կամ տէրը կամ ստրուկը պէտք էր լինիլ։

Իր արկածալից երիտասարդութիւնը միշտ չափազանց ներողութեան մը արժանացած էր հօրը կողմէն որ անհաւատալի տկարութեամբ մը կը սիրէր այս աղջիկն։

Եւգինէի ամուսին լինելիք մարդը պարտ էր առաջուց աչքն առնել անոր լուծին տոկալը, գոնէ անոր բացարձակ անկախութիւնը ճանչնալը. Խոսրով այս վիճակն անընդունելի չի նկատեց. շէնք շնորհք Եւգինէի երեսն անգամ նայած չէր. կապոյտ աչուի էր թէ սեւ աչուի. անոր մազերը խարտեաշ էին թէ շագանակագոյն. բերանը փոքր էր թէ մեծ, շիտակը շատ աղէկ չէր գիտեր. խիստ լաւ գիտէր սակայն որ իրեն տրուելիք օժիտը նշանտուութեան օրէն իր տրամադրութեաններքեւ պիտի գտնուէր ու այս բաւ էր անոր։

Ամուսնութեան առաջին ամիսները փոխադարձ ու գերազանց անտարբերութեամբ հետեւապէս եւ անդորրութեամբ անցաւ, մինչեւ որ Խոսրով անգամ մը իր ամուսնական իշխանութիւնն ի փորձ դնել ուզեց։

Տիկնոջ երիտասարդ մէկ ազգականը՝ Խոսրովի տան սովորական ու ամենօրեայ այցելուներէն մէկը դարձել էր. այս տղան՝ վաճառականի մը քով գրագիր, որ իր շաբաթականն իր զգեստներուն միայն կը յատկացնէր, բաւական վայելչադէմ ու խարտիշահեր մէկն էր զոր չար լեզուները կը պնդէին թէ Եւգինէի վաղեմի ու արդի մէկ մտերիմը լինէր։ Այս լուրը շուտ հասեր էր Խոսրովի ականջը, բայց չէր ուզած անորոշ ու տարտամ կասկածի մը վրայ իր դուռը փակել անոր դէմ, նամանաւանդ ամուսնութեան առջի օրերը։ Տանը մէջ բնաւ կարեւորութիւն տուած չէր անոր. առջի տեսութենէն մէկ երկու բառով հասկցեր էր որ, զգեստներու գլխէն ի զատ, այս անձն ոչխարի մը պէս անմիտ ու վայրենիի մը չափ տգէտ արարած մ՚էր։ Այս տխմար էակն Եւգինէի պէս կնոջ մը տարփաւորը չէր կրնար ըլլալ։

Սակայն ի սկզբան անվնաս նկատուած այս արարածը՝ քիչ քիչ Խոսրովի անտանելի թուեցաւ. իր հակակրութիւնն անչափ աւելցաւ որչափ իր կինն այս աստիճանի ապուշի մը վրայ տարօրինակ գորով ու սքանչացում կը յայտնէր։

Խօսքի պզտի մենամարտով մը սկսաւ այր ու կնոջ մէջ այս երիտասարդին վէճը։

Եւգինէ անոր ճաշակն ու վայելչութիւնը կը գովէր։

— Կը զարմանամ, ըսաւ անոր ամուսինն, այդ անհամ պարոնէն ախորժելուդ։

— Ինչու ըլլայ անհամ, միթէ համով ըլլալու համար պէտք է անպատճառ քաղաքական կամ ուսումնական նիւթերու վրայ ճառել ձեզի պէս. մենք՝ կանայքս՝ այդ տեսակ բաներէ չենք հասկնար, ամեն մարդ իր ճաշակն ունի։

— Այդ խօսքը քու հմտութեանդ յարմար չէ. դու ուսեալ կին մ՚ես եւ շարունակ քուրջի վրայ խօսիլը դատարկ գլուխ կանանց յատուկ է։

Քանի մ՚օր վերջը խօսքը նորէն բացուեցաւ բայց այս անգամ աւելի կծու կերպով։

— Չեմ կարծեր որ յատկապէս ինձ հակառակելու համար այս անպիտան անձն հոս յաճախել կուտաս. անցեալ օրուան դիտողութենէս ի վեր այդ պարոնն օրը երեք անգամ եալ սկսաւ։

— Ամենեւին. միայն կը խնդրեմ որ այդքան չնչին բանի մը համար խնդիր չի հանէք. որովհետեւ շատ կանուխ է դեռ, աւելցուց հեգնութեամբ. վեց ամիս չեղաւ ամուսնանալնիս եւ նախանձոտ Օթէլլոյի դերը ծիծաղելի կ՚ըլլայ։

Խոսրով բարկացաւ բայց ինքզինքը զսպեց։

— Համբերութեամբ մտիկ ընել պարտաւոր եմ որովհետեւ քեզմէ մեծ եմ. քեզ նկատմամբ մինչեւ հիմա ունեցած անտարբերութիւնս աննախանձ ըլլալս կը հաստատէ, կը պահանջեմ միայն որ պատշաճութիւնը ճանչնաս, ըսա ցոցտ կերպով ու դուրս ելաւ սենեակէն։

Ինչ տեսակ էին Եւգինէի յարաբերութիւններն այս երիտասարդին հետ որ Արմենակ կը կոչուէր. արդարութիւնն յարգելու համար պարտաւոր ենք յայտնել որ անպատշաճ կապակցութեան ամեն զրոյց բոլորովին անհիմն էր։

Եւգինէ չէր սիրեր ու չէր կրնար սիրել այս տխմարը բայց տխմարութիւնն ալ իր հաճելի կողմն ունր։

Արմենակ Եւգինէն կարենալ սիրելու մեծամտութիւնը չունէր բայց անոր հետ տեսնուիլն հասարակաց տեղ մը անոր հետ միասին ժուռ գալն իրեն շատ էր ու քիչ չէր։
Մինչեւ այն ատեն իր կնոջ եւ ոչ մէկ փափաքին հակառակեր էր. Սուրբիկին ամենէն չնչին հաճոքն իբրեւ պարտականութիւն մը ի գործ դրած էր միշտ եւ ասկից վերջը միեւնոյն բարեսրտութիւնն ու թոյլտուութիւնը տալու հարկը ճանչցաւ։

Այս ձեւով Տիգրան աւելի մեծ ազատութիւն մը վայելեց Սուրբիկին քով. իր բոլոր բարեկամութեան հակառակ, այս էր մարդկային սրտի տկարութիւնն. գրեթէ գոհութեամբ տեսաւ Արամ էֆէնտիի մենաւոր մնալը. բայց զայն առանձին չի թողուց. երբոր Արամ էֆէնտի իր աշխատութեան սենեկէն դուրս ելնէր, Տիգրան անոր քով կը կենար միշտ ու մերթ գրաւոր խօսակցութեամբ եւ մերթ պէզիկի խաղով կ՚անցունէին միասին քանի մը ժամեր։



Խոսրով շուտով յառաջացեր էր իր կանխորոշ ճամբուն մէջ. դատաւորական ասպարէզն, օրինական ճշդութեամբ սահմանափակ գտնուելով, առաջուց ի վեր անյարմար թուած էր իրեն. ուստի շուտով թողուց իր ընդհանուր դատախազի օգնականի պաշտօնը վարչային բարձրագոյն պաշտօնի մը փոխարէն։

Այս երիտասարդը՝ դիւրին ու արագ յառաջդիմութեան մը անհրաժեշտ եղող բոլոր պայմաններն իր անձին վրայ կը բովանդակէր։

Նա ունէր մեծերու դէմ հլու ու ստրուկ հնազանդութիւն, ազդեցիկ անձանց մերձաւորութիւն եւ անոնց քով այն ողոքիչ ու շողոքորթ զուարճախօսութիւնն՝ որ երբեմն խեղկատակութիւն մը կոչուի ու շատ անգամ ճշմարիտ արժանեաց տեղ կը բռնէ։ Այս միջոցով ստացեր էր նա զօրաւոր պաշտպաններ։

Միանգամայն յաջող ամուսնութեամբ մը իր դրամական կացութիւնն ապահովեր էր, առանց վարանելու ամուսնանալով հարուստ ու գեղանի աղջկան մը հետ որոյ բոլոր պակասութիւնն՝ ատենով հայրենի տունէն փախուստ տուած լինիլն էր երիտասարդ դասատուին հետ։ Հազար ոսկի օժիտ պիտի տար անոր հայրը՝ մեծահամբաւ դրամատէր մը որ կառավարութիւնն ու հասարակութիւնը կողոպտելով ձեռք բերած էր իր հարստութիւնն ու զոր քրտինքով ու պատուով ձեռք բերուած կ՚անուանէր։ Սակայն հակառակ իր մեծ դիրքին ոչ ոք իր աղջիկն ամուսնութեան ուզած էր եւ անոր աղմկալից անցեալն ատեն անցնելով մոռցուած չէր։

Խոսրովի պէս դրամի կարօտ ու պատուոյ մասին ներողամիտ անձ մը միայն անոր ամուսին կրնար լինիլ։ Բարձրանալու մշտատեւ տենչէն բռնուող այս մարդուն աչքին ամեն ինչ՝ բարեկամութիւն կամ ամուսնութիւն՝ միայն իր մեծութեան գաղափարներուն նպաստելուն համար գոյութիւն ունեցող բաներ էին։

Նորա կինը պէտք էր նախ եւ առաջ դրամի տէր լինիլ, երկրորդ՝ սրահի մը մէջ խօսակցելու չափ կրթեալ մէկն ըլալ. եւ Խոսրով այս միութեան մէջ անկէ անդինդ չի նայեցաւ։

Շիտակն ըսելով իր կինը կատարելապէս յարմարեր էր այս տարօրինակ մարդուն. Եւգինէ վառ ու խռովեալ երեւակայութեան տէր, յամառ ու արտակարգ աղջիկ մ՚էր։

Ճարտար դաշնակահար, լաւ գծագրիչ, ինչպէս որ կը տեսնուէր իր ներքնասենեակի պատերէն զորս իր մատիտին արտադրութեամբը միայն զարդարեր էր, այս կինն ամեն բանէ առաջ իր անկախութեան սիրահար մէկն էր։ Շարունակ Ֆռանսական վէպեր կարդալով՝ անոր ըմբոստ բնաւորութիւնը բոլորովին անզուսպ ու յիմարական բան մը դարձեր էր. թաքուն, անձայն ու անշշուկ սիրահարութիւն մը՝ անոր զզուանք պիտի ազդէր. ընդակառակն առեւանգութեան, բռնութեան, սպանութեան կամ թունաւորման վախերով լեցուն ու գայթակղալի հռչակ ուենալիք ամեն տրփի անոր պիտի յաղթէր։

Անոր ազատութեան ու անկախութեան փափաքը՝ բռնաւոր տարփաւորի մը գերին լինելու ջանքն էր միայն եւ ոչ ուրիշ բան։ Այս կնոջ հետ հաշտ կենցաղի յոյսն անկարելի էր. անոր կամ տէրը կամ ստրուկը պէտք էր լինիլ։

Իր արկածալից երիտասարդութիւնը միշտ չափազանց ներողութեան մը արժանացած էր հօրը կողմէն որ անհաւատալի տկարութեամբ մը կը սիրէր այս աղջիկն։

Եւգինէի ամուսին լինելիք մարդը պարտ էր առաջուց աչքն առնել անոր լուծին տոկալը, գոնէ անոր բացարձակ անկախութիւնը ճանչնալը. Խոսրով այս վիճակն անընդունելի չի նկատեց. շէնք շնորհք Եւգինէի երեսն անգամ նայած չէր. կապոյտ աչուի էր թէ սեւ աչուի. անոր մազերը խարտեաշ էին թէ շագանակագոյն. բերանը փոքր էր թէ մեծ, շիտակը շատ աղէկ չէր գիտեր. խիստ լաւ գիտէր սակայն որ իրեն տրուելիք օժիտը նշանտուութեան օրէն իր տրամադրութեաններքեւ պիտի գտնուէր ու այս բաւ էր անոր։

Ամուսնութեան առաջին ամիսները փոխադարձ ու գերազանց անտարբերութեամբ հետեւապէս եւ անդորրութեամբ անցաւ, մինչեւ որ Խոսրով անգամ մը իր ամուսնական իշխանութիւնն ի փորձ դնել ուզեց։

Տիկնոջ երիտասարդ մէկ ազգականը՝ Խոսրովի տան սովորական ու ամենօրեայ այցելուներէն մէկը դարձել էր. այս տղան՝ վաճառականի մը քով գրագիր, որ իր շաբաթականն իր զգեստներուն միայն կը յատկացնէր, բաւական վայելչադէմ ու խարտիշահեր մէկն էր զոր չար լեզուները կը պնդէին թէ Եւգինէի վաղեմի ու արդի մէկ մտերիմը լինէր։ Այս լուրը շուտ հասեր էր Խոսրովի ականջը, բայց չէր ուզած անորոշ ու տարտամ կասկածի մը վրայ իր դուռը փակել անոր դէմ, նամանաւանդ ամուսնութեան առջի օրերը։ Տանը մէջ բնաւ կարեւորութիւն տուած չէր անոր. առջի տեսութենէն մէկ երկու բառով հասկցեր էր որ, զգեստներու գլխէն ի զատ, այս անձն ոչխարի մը պէս անմիտ ու վայրենիի մը չափ տգէտ արարած մ՚էր։ Այս տխմար էակն Եւգինէի պէս կնոջ մը տարփաւորը չէր կրնար ըլլալ։

Սակայն ի սկզբան անվնաս նկատուած այս արարածը՝ քիչ քիչ Խոսրովի անտանելի թուեցաւ. իր հակակրութիւնն անչափ աւելցաւ որչափ իր կինն այս աստիճանի ապուշի մը վրայ տարօրինակ գորով ու սքանչացում կը յայտնէր։

Խօսքի պզտի մենամարտով մը սկսաւ այր ու կնոջ մէջ այս երիտասարդին վէճը։

Եւգինէ անոր ճաշակն ու վայելչութիւնը կը գովէր։

— Կը զարմանամ, ըսաւ անոր ամուսինն, այդ անհամ պարոնէն ախորժելուդ։

— Ինչու ըլլայ անհամ, միթէ համով ըլլալու համար պէտք է անպատճառ քաղաքական կամ ուսումնական նիւթերու վրայ ճառել ձեզի պէս. մենք՝ կանայքս՝ այդ տեսակ բաներէ չենք հասկնար, ամեն մարդ իր ճաշակն ունի։

— Այդ խօսքը քու հմտութեանդ յարմար չէ. դու ուսեալ կին մ՚ես եւ շարունակ քուրջի վրայ խօսիլը դատարկ գլուխ կանանց յատուկ է։

Քանի մ՚օր վերջը խօսքը նորէն բացուեցաւ բայց այս անգամ աւելի կծու կերպով։

— Չեմ կարծեր որ յատկապէս ինձ հակառակելու համար այս անպիտան անձն հոս յաճախել կուտաս. անցեալ օրուան դիտողութենէս ի վեր այդ պարոնն օրը երեք անգամ եալ սկսաւ։

— Ամենեւին. միայն կը խնդրեմ որ այդքան չնչին բանի մը համար խնդիր չի հանէք. որովհետեւ շատ կանուխ է դեռ, աւելցուց հեգնութեամբ. վեց ամիս չեղաւ ամուսնանալնիս եւ նախանձոտ Օթէլլոյի դերը ծիծաղելի կ՚ըլլայ։

Խոսրով բարկացաւ բայց ինքզինքը զսպեց։

— Համբերութեամբ մտիկ ընել պարտաւոր եմ որովհետեւ քեզմէ մեծ եմ. քեզ նկատմամբ մինչեւ հիմա ունեցած անտարբերութիւնս աննախանձ ըլլալս կը հաստատէ, կը պահանջեմ միայն որ պատշաճութիւնը ճանչնաս, ըսա ցոցտ կերպով ու դուրս ելաւ սենեակէն։

Ինչ տեսակ էին Եւգինէի յարաբերութիւններն այս երիտասարդին հետ որ Արմենակ կը կոչուէր. արդարութիւնն յարգելու համար պարտաւոր ենք յայտնել որ անպատշաճ կապակցութեան ամեն զրոյց բոլորովին անհիմն էր։

Եւգինէ չէր սիրեր ու չէր կրնար սիրել այս տխմարը բայց տխմարութիւնն ալ իր հաճելի կողմն ունր։

Արմենակ Եւգինէն կարենալ սիրելու մեծամտութիւնը չունէր բայց անոր հետ տեսնուիլն հասարակաց տեղ մը անոր հետ միասին ժուռ գալն իրեն շատ էր ու քիչ չէր։
Մինչեւ իր էրկանը դիտողութեան պահուն, Եւգինէ այս տղուն հետ կզբօսնուր, անոր վրայ կը ծիծաղէր, կը խնդար, բայց գէշ աչքով մը նայած չէր անոր. սակայն իր էրկանը ընդդիմութիւնն անոր ի բնէ պատերազմասէր ոգին արթնցուց. նամանաւանդ անոր խօսքին վերջին պարբերութիւնը խիստ վիրաւորիչ դատեց. «Քեզ նկատմամբ ունեցած անտարբերութիւնս աննախանձ ըլլալս կը աստատէ» ըսեր էր. անտարբերութիւն… Եւգինէ իր ամուսնոյն համար ուրիշ զգացում ունեցած չէր. բայց ամուսինն իր մասին անտարբեր ըլլալու իրաւունք չունէր եւ որոշեց այդ անտարբերութիւնը խորտակել։

Ի շնորհս Եւգինէի բերած օժիտին եւ իր ամսականին Խոսրով Պոլսոյ առաջնակարգ էֆէնտիներէն մէկն էր հիմա. իր կնոջ բերած գումարը քօնսօլիտէի խաղով ստացուած մէկ երկու յաջողութեամբ կրկնապատկուած ու եռապատկուած էր եւ Խոսրով՝ շահադիտութեան մէջ յանդուգն ու անվախ՝ վերջին բաղդով մը մեծ հարստութիւն մը շինել ու այնպէս քաշուիլ կուզէր այդ վտանգաւոր խաղէն։

Մէկ օրուան մէջ հարիւր ոսկի շահիլ կամ կորսնցնելու վարժուող մարդ մը խնայողութեան տէր չէր կրնար լինիլ ու Խոսրովի քօնսօլիտէի ելեւէջին պատճառած շահերուն մէջ իր տանը համար ըրած մեծ ծախքը չնչին բան մ՚էր։

Կարօտութեան մէջ նուաստ ու ստրուկ եղող հարստութեան մէջ ամբարտաւան կըլլայ. Խոսրով հազարաւոր ոսկիներուն հաշուոց հետ շուտով հինաւուրց ազնուականի մը բոլոր ձեւերը սորված էր։

Այս էֆէնտին մոռցած էր անշուշտ հայրենիքէն հետիոտն Պոլիս գալը կամ տնտես ախպօր աւելցուկ հացի կտորներն, երբ իր հիւրերուն գանգատող ձայնով մը Հեռալին եւ Պիւռկիին կօշիկներէն կամ Լըպօնին կերակուրներէն կը դժգոհէր։

Իր ազգային գաղափարաց գալով, իբրեւ նորահակ հարուստ մը՝ վարչութեան, ժողովոց եւ երեսփոխանաց վրայ ծիծաղելու իրաւունք ունէր. բայց Խոսրով խորամանկ փառասէր մ՚էր որ այդ ժողովոց մէջ ձայն ու իշխանութիւն ունենալը չարհամարհեց։

Առաջին պաշտօնատարը չէր նա (եւ անտարակոյս վերջինն ալ չի պիտի ըլլար) որ ազգին մէջ ազդեցութիւն ունենալն՝ իր դիրքին օգտակար կերպով ծառայեցնելու գաղափարն յղացեր էր։ Այս օրինաւոր ակնկալութիւնն՝ ի վաղուց անտի շատ քիչ անգամ ի դերեւ ելած է որպէսզի նորեկներ ադոր ճշմարտութիւնը չըմբռնեն։

Մէկ նամակով Խոսրով իր հայրենիքէն երեսփոխան ընտրել տուաւ ինքզինքն Ազգային ժողովին, իսկ հոն խոհեմութիւնը ձեռքէ չի թողուց ու խորագէտ ճարտարութեամբ ձեռք բերաւ ազատամիտ ու ժողովրդական երեսփոխանի անունը զոր պաշտօնատար երեսփոխանները խիստ քիչ անգամ ստացած են։

Ժողովին ամեն նիստերուն ներկայ, ներկայ նախապատրաստական գումարումներու, ամեն վիճաբանութեանց մասնակից, իր դիւանին մէջ տեղեկաբեր, հանգանակութեանց մէջ կարգադիր մասնախումբի անդամ, Խոսրով Էֆէնտին Ազգային ժողովոյ ամենէն գործունեայ ու ազդեցիկ անդամներէն մէկը դարձաւ։

Ամենքը միաբերան կը գովէին այս մարդն որ ազգին վնասելու կարողութեամբն հանդերձ այնքան անձնուէր կը ծառայէր անոր։

Այս համբաւը՝ զոր անաղարտ կը կարծեր, ստանալէ յետոյ սկսաւ իւր շահատակութիւններն։ Իր ձայնն հետզհետէ խրոխտ եւ հպարտ՝ հակառակ կարծեաց տէր երեսփոխաններն արհամարհանօք ու սպառնեալօք կը սաստէր։ Ով էին այն անպիտան մարդիկն որ կը համարձակէին իրեն դէմ խօսիլ. գիտէին որ կարող էր զիրենք մինչեւ յաքսոր մատնել։

Խոսրովի ծարգիրներն ի գործ դրուելու մօտ էին. միայն իր ընտանեկան կենաց խռովութիւններն աճեր ու բազմապատկեր էին երթալով։

Ինչպէս ըսինք Եւգինէ իր էրկանն անտարբերութեանը յաղթելու համար անոր նախանձը շարժել որոշեր էր։ Ոչինչ այնքան անխախտելի է որքան կանացի որոշումն։ Այն վայրկենէն սկսելով Եւգինէ չէր թերացեր, իր ամուսինը կատղեցնելու համար, ի գործ դնելու այն ամեն փոքրիկ կամ մեծ, անվնաս կամ վնասակար միջոցները որ կանանց պատերազմի համբաւը կը կազմեն։

Այն երիտասարդը ամեն օր հրաւիրել , իր ոտքին քով նստեցնել, գլխիվայր փսփսալ անոր ականջն ի վայր, թեւը մտնել շրջագայութեան համար ու կռթնիլ անոր թեւին ամենուն ուշադրութիւնը հրաւիրելու չափ. ու երբ ասոնք անբաւական դատուեցան, նամակագրութիւն մ՚սկսիլ անվերջանալի, օրն իրիկուն տոմսակներու տարուբերին զբաղեցնելու ծառաները, ծաղկանց փունջեր պատրաստել տալ, ղրկել և ընդունիլ ու վերջապէս կղզին կամ Պէօյիւքտէրէ կամ ուրիշ հեռու տեղեր ժամադրութիւններ կարգադրել, ահա Եւգինէի ռազմագիտական միջոցներն։

Խոսրովի՝ քիչ քիչ անհանդուրժելի երեւցաւ իր կնոջ ընթացքը։ Կռիւները անպակաս դառնալ սկսեր էին. բայց Եւգինէի պատերազմէ փախուստ տուող չէր, ընդհակառակն. արդէն քօնսօլիտէի մէջ մի քանի մեծ կորուստներ Խոսրովի բնաւորութիւնը բոլորովին դառնացուցեր ու համբերութեան չափը լցուցեր էին։ Տանն անկարգութիւնն ու անխնամութիւնն որ շռայլութեան ծայրագոյն աստիճանի հասեր էր, իր կնոջ մասին ամեն մանրամասնութիւններով յեղյեղուած ամօթալի պատմութիւններ, ընտանեկան յարկին կործանման ապահով նշաններն էին. Խոսրով թէեւ երբեք չէր սիրած, չէր ախորժած իր կնոջմէն, բայց քիչ մ՚ալ սպասել որոշեց։

Դրամական կորուստներն ու ձախորդութիւնն որ քանի մ՚ամսէ ի վեր զինքը կը հալածէին, պաշտօնի յառաջադիմութեամբ փոխարինել որոշեց. իր ամսականը ներկայ վիճակին մէջ անբաւական դարձեր էր նոյն իսկ իր կնոջ զարդարանացն ու պարտքը դիզուեր էր չորս դին. ամսականի ու պաշտօնի բարձրացումը փրկութեան միակ Ճամբան էր. դեռ ոչ ոք գիտէր անոր նեղութեան մէջ գտնուիլն. ամենքը զինքը հարուստ ու ազդեցիկ գիտէին. ժամ էր աղէկ ու արտաքոյ կարգի վարպետութեամբ մը վերստին հաստատել իր կորսուելու մօտ եղող դիրքը. Խոսրով ազգային գործոց դաձուց իր հետաքննին ակնարկն։

Ուր մէկին խոստմամբ, որ մէկին սպառնալեաօք որ մէկին համոզմամբ Խոսրով յաջողած էր արդէն կուսակցութիւն մը կազմել ժողովոյն մէջ, որ իր գաղափարներն ի գլուխ պիտի հանէր։

Սահմանադրութեան վերաքննութեան վիճաբանութիւնըտեղի կունենար։ Խոսրով՝ պարզապէս զայն ջնջելու համոզումը յայտնեց. իր կարծեօք, Քաղաքական ժողովը կը բաւէր ամեն ինչ տնօրինելու. ինչ պէտք այս վայրախօս երեսփոխանած որոցմէ օգուտ չի կար. տասն եւ վեց տարուան փորձը մէջտեղն էր իր համոզումն հաստատելու։ Միւս կողմէ ազգային վարժարարաններու պէտք չի կար որք աւելորդ ծախք մը ու հոգ մ՚էին ազգին գլխուն։

Այն ատենուան մարդիկն հիմակուաններուն չափ անսիրտ ու անհոգի չէին։

Նախ ապշութեամբ մտիկ ըրին այս նոր վարդապետութեան ու յետոյ որոտալից ընդմիջում մը ատենաբանին խօսքը կտրեց.

— Մի մեղանչէք Սահմանադրութեան դէմ, կը պոռային ունկնդիրներն հազիւ սպելով իրենց զայրոյթը։

— Ի կարգ, ի կարգ, կը գոչէին երեսփոխաններն յոտին կանգնած։

— Շարունակեցէք, էֆէնտի, կը պատասխանէին միւս կողմէ Խոսրովի կուսակիցները։

Խոսրով այս ընդհանուր խռովութեան մէջ չի տկարացաւ. այլ թեւերը խաչաձեւ միացնելով իր կուրծքին վրայ։

— Պիտի սպասեմ հոս որ Դիւանը գոնէ խօսքի ազատութիւնն յարգել տայ, ըսաւ նա. չեմ կարծեր, աւելցուց սառնալից ակնարկութեամբ ունկնդիր ամբոխինն, որ խուժանին յարձակմանց դէմ մեր անձերը պաշտպանելու համար կառավարութեան միջամտութեան դիմելո հարկադրէր զմեզ, Ատենապետ էֆէնտի։

Ատենապետին զանգակին ձայնն աղմուկին հետ կը շարունակէր ու անլսելի կը դառնար։

Ամենէ կոշտ ածականներն, ամենէն ծանր խօսքերն իրարու դէմ կը փոխանակուէին. Դիւանը շարուած ի զուր լռութիւնը կը պահանջէր։

Երեսփոխանները կ՚զգային որ պատրաստուած դա մը կար, ամեն մարդ կացութեան ծանրութիւնը կ՚ըմբռնէր, բայց ոչ ոք բացորոշ կերպով Խոսրովն ամբաստանելու կը համարձակէր, այնքան ծանօթ էր անոր վտանգաւոր անձ մը լինելը։

Սահմանադրութեան հիմնադիրներէն ծերունի երեսփոխան մը խօսք պահանջեց ո պահ մը յաջողեցա ստանալ. ալեհեր բայց դեռ առոյգ ու կայտառ բժիշկ մ՚էր Տօքթէօռ Բ. պէյ, որոյ այսքան յուզեալ ձայնը լսուած չէր դեռ. նա այն անձերէն էր որոց միշատ պատկառանքով ունկնդրութիւ կը լինէր։ Իր երիտասարդութեան ատեն Սահմանադրութիւնը տուեր էր ազգին իրեն պէս մի քանի երիտասարդաց հետ խորելով ազգին ապագային. բեղմնաւոր ու ազատական խորհուրդ մ՚էր զոր յղացեր ու գործադրեր էին. իր երկն էր ազգային օրէնքն եւ զաւակի մը չափ կը սիրէր զայն։ Այդ օրէնքը ջնջելու պահանջումն իր աչքին ոճիր մ՚էր։

Ամենքը պահ մը լռեցին այդ մեծարելի ծերունւոյն ձայնին առջեւ։

— Կը յիշեցնեմ Դիւանին, աղաղակեց նա, որ Սահմանադրութեան դէմ խօսելու ազատութիւն չի կայ այս ժողովին մէջ. խօսելու ազատութիւնն հոդ կանգ կ՚առնու. Դիւանին պարտքն է ժողովին կամքն հարցնել իմանալու համար թէկը հաճի ատենաբանին մտիկ ընել։ Ներեցէք որ ըսեմ նաեւ թէԴիւանին վեհերոտ ընթացքը ժողովին անարգանք մ՚է։

Որոտընդոստ ծափահարութիւն մը մէկ կողմէ, գոռ ու գոչումը միւսէն, վերսկսան մծեագոյն սաստկութեամբ։

Նախատինք չի բաւեցին. Խոսրովի հակառակորդք քաջալերուեր էին ու ամենէն ծանր ամբաստանութիւններն ապտակի պէս անոր երեսին կը զարնէին։

Վերջապէս Դիւանին եւ քանի մ՚ազդեցիկ երեսփոխանաց օգնութեամբ վայրկեան մը կարգ վերահաստատուեցաւ ու քուէարկութեան արդիւնքն, ատենաբանն ունկնդրելու մասին բացերձակ առաւելութեամբ «ոչ» մը երեւան հանուելով, Խոսրովի բոլոր յատակագիծներն հիմնայատակ կործանեց։

Վար իջաւ բեմէն, կաս կապոյտ կտրած ամօթէն ու բարկութենէն, բայց դեռ խրոխտ ու սպառնալից մեկնեցաւ ժողովէն, մէկտեղ տանելով իր կործանեալ յոյսերուն հետ վրէժխնդրական պատրաստութիւներ։

Խոսրովի մեկնելովը բեռ մը կարծես վերցեւ ժողովին սրտին վրայէն. այն մարդուն վախէն ոչ ոք իր համոզումը կրնար ազատութեամբ յայտնել, այդ մարդն օտարական մ՚էր. անոր հեռանալէն վերջն ամենքն իրենց լեզուին տուին. մին պարսաւանաց քուէ մը առաջարկելու չափ յառաջ գնաց. ժողովն ազգասիրական եռանդով մը յոզուած էր. երեսփոխանները զիրար կը շնորհաւորէին. ու այսպէս վերջացաւ այդ նշանակոր ու պատմական նիստը։

Խոսրով տուն դարձաւ։ Եւգինէ դուրս ելած ու վերադարձած չէր դեռ, թէեւ ժամը 12ի մօտ էր. Խոսրով՝ արդէն ցասմամբ լեցուած, իր կնոջ ընթացքն աններելի դատեց. ընտանեկան հորիզոնին վրայ մեծ փոթորիկ մը պատրաստուած էր ու տիկնոջ վերադարձին կ՚սպասէր պայթելու համար. ժամը կէսն էր ու ոչ ոք երեւան ելած էր. ուր գացեր, ուր մնացեր էր, Խոսրով իր կատաղութիւն սպասաւորներուն դէմ դարձուցեր էր, չը գիտնալով որի դէմ յագուրդ տալ իր բարկութեանը։

Մէկին քառորդ մնալով, Եւգինէ տուն դարձաւ բաց կառքով մը. յայտնի էր թէ զուարճութենէ մը կը վերադառնար, կ՚երեւէր թէ քիչ մը ոգելից ըմպելիք ալ խմած էր, որովհետեւ այտերը վարդագոյն, աչքերը կարմրած, զուարթ ու բարձրաձայն խօսելով խնդալով վար ցատկեց կառքէն։

Սեւ կռանատիէնէ ճոխ ու գեղեցիկ շրջազգեստ մը հագած էր որ անոր գիրուկ ու բարեձեւ հասակն ու ուռուցիկ կուրծքը կը սեղմէ. մազերը սեւ, փայլուն ու երկայն, անգլիական ձեւով ու վայելչութեամբ յարդարուած, հազիւհազ կ՚ամփոփուէին աթլասէ ծոպերով զարդարուած յարդէ գլխարկի մը տակ՝ որոյ ձեւն իտալացի աւազակներէն առնուելուն համար, պռիկան կը կոչուի։

Երեսը ներկած, դէմքը ճերմակ ու կարմիր, արտեւանունքն ու յօնքերը սեւ, շրթունքը լայն ու հեշտաւէտ, ռունգերը դողդոջուն, աչքերը փայլուն, կուրծքն՝ աննման ո խոստմնալից՝ թափանցիկ տանթէլներով ծածկուած, որ իր գահավէժ ելեւէջովը կը մատնուէր, ձեռնոցները մինչեւ ուսն երկարած ու ձեռքն հովանոցի տեղ մեծագին խարազան մը, ահա այս ձեւով Եւգինէ տր ամուսնոյն դէմն ելաւ։

Խոսրով՝ առաջին անգամ ըլլալով՝ զարմացաւ ու սքանչացաւ այսքան վայելչութեան ու լրբութեան վրայ։

Իր կինն էր այս գեղանի էակն որ զաշխարհ մոլորեցնելու կարող կը թուէր. Խոսրով ապշեցաւ ու միանգամայն ներքին հպարտութիւն մը զգաց։

Ինչպէս մինչեւ հիմա աչքին չէր զարկած այդ հրապուրիչ մարմինն, այդ պաշտելի կինն որ վեհերոտութեան օրէնքներն անգիտանալուն համար թերեւս այնքան գեղածանծ կ՚երեւէր։

Խոսրով յանկարծ վայրենի իղձ մը զգաց իր սրտին մէջ, հրաշէկ երկաթի մը արյուածքին նման. մոռացաւ իր կցաութիւնը, քայքայքումն այն օրուան պարտութիւնը, բարկութիւնը, վրէժն ու ամեն ինչ։ Զարմանալի երեւոյթ մ՚էր ասի մարդկային տկարութեան, երբ մինչեւ այն վայրեանը միայն մեծութեան, փառաց ու հարստութեան խորհուրդներով համակուած այս մարդն՝ ոչ թէ օտարուհւոյ մը հանդէպ, ոչ, այլ իր կնոջ համար, իր երկու տարուան կնոջ դէմը վաւաշոտ ու յիմարական սրով մը կը տագնապէր։

Սպառնական շեշտ մը պատրաստեր էր, սակայն փայփայող ու ողոքիչ ձայն մը միայն ելաւ բերնէն.

— Ուր մնացիր մինչեւ հիմա։

— Ես ալ աղէկ մը չը գիտեմ. ուր չը մնացի որ. ցորեկուան ճաշէն վերջը ժամ մը միայն կորսնցուցի յարդարանացս համար. յետոյ Տիկին Ա*ին հետ Մասլաք գացինք. անցեալ օրուընէ որոշեր էինք. ով գտնանք հոն կը հաւնիս. նախ եւ առաջ մեծ մարդերէն, էֆէնտիներէն սկսինք, քանի որ այնպէս հաճելի է ձեզի։ Կարապետ եւ Երուանդ էֆէնտիներն իրենց տիկիններով միասին, անկից վերջն, այն երիտասարդ պատկերահանն որ մեզի մէկ երկու անգամ եկաւ. գիտես որ շատ պաշտելի տղայ մ՚է այդ տղան. յետոյ մեր Արմենակն իր եղբօրորդւոյն հետ որ բարիզէն նոր եկած է հոս արձակուրդի ամիսներն անցունելու համար. շատ զուարճախօս անձ մը. երգեցինք, պարեցինք ու շիտակն ըսելով ինձմէ զատ ամենքը գինովցան։

Եւգինէ ինքզինքը դուրս ձգելու իրաւունք չունէր. գլորեց, քան թէ պատմեց այս ամենը մէկ շունչով։

Խոսրով պարզապէս հմայուեր մնացեր էր։

Կարելի բան էր որ մինչեւ հիմա մեկուսացման մէջ թողած լինէր իր կինն ու ուրիշներ միայն ճանչցած ու պաշտած լինէին զայն. Խոսրով զգաց նախանձու որդն որ իր սիրտը կը կրծէր։

այսչափ ատեն անփոյթ ու անտարբեր գրեթէ թշնամացած մնալէ յետոյ, հաշտութեան ու համակրութեան ճամբան խիստ դժուարին երեւցաւ. ինչ ձեւով պիտի կսկսէր յայտնել անոր իր յանկարծական փոփոխութիւնը։

Ճաշի ատեն էր. Եւգինէ զարմացաւ որ այն իրիկունը նախատեսեալ կռիւը տեղի չունեցաւ Խոսրովի կողմէ, ընդհակառակն գրեթէ համակրական ձեւ մը նշմարեց անոր վարմունքին մէջ։ Խոսրով ճաշին վրայ սովորականէն աւելի գինի խմեց ու իր կնոջ կատակներ ըրաւ։ Եւգինէ ասոր չէր սպասեր. հասկցաւ որ գաղտնիք մը կար ու իր կանացի բնազդմամբ չուշացաւ իր ամուսնոյն հաշտուեթան փափաքը գուշակելու։

Ինչպէս ամեն անձնապաշտ կին, Եւգինէ խիստ մեծ գաղափար ունէր իր անձին վրայ. վաղ կամ անագան կ՚սպասէր իր ամուսինն իր ոտից տակ տեսնել, ուստի Խոսրովի ընթացքը մեծ հաճութիւն պատճառեց, բայց անոր փաղաքուշ խօսքերը գերազանց կերպով անհամ թուեցան իրեն։ Խոսրովի ոչ գգուանքին եւ ոչ անուշ լեզուին կարեւորութիւն ընծայած էր երբեք, հետեւապէս անոր անձնատուր լինելը տեսնելով իր ցուրտ ու հակառակորդ բնաւորութիւնը մէկդի չի ձգեց։

Խոսրով, գինւոյ շոգիներէն մոլորած, իր կինն համբուրել ուզեց. Եւգինէ խորին ու անդիմադրելի զզուանք մը զգաց այս մարդուն փայփայանքէն։

— Թող զիս կը խնդրեմ, ըսաւ սառն կերպով, այդչափ մօտութենէն չեմ ախորժիր։

Ու իր սենեակն առանձնացաւ ու դուռը փակեց։

Ցնորքներով, իղձերով ու խրատներով լեցուն գիշեր մ՚եղաւ այն առաջին գիշերն յորում Խոսրով իր կնոջմէն հեռու մնալուն բոլոր կարօտն ու բոլոր դառնութիւնն զգաց։

Մտածեց որ ամուսնական կեանքը կարի ծանրակշիռ հանգամանք մը կ՚զգենուր իր յիմարական տենչանքին պատճառաւ։

Ինչպէս ըսինք, առանց Եւգինէի համակրող կամ համակրելի լինելն ստուգելու ամուսնացած էր հետն անոր ազատութիւնն յարգելու պայմանաւ. առեւտրական գործ մ՚էր զոր կատարեր էր թիւերու ու շահու վրայ հիմնելով իր ամուսնութիւնն առանց սէրն ի հաշիւ առնելու, ու հիմա որ անզուսպ ու անբացատրելի կիրք մը զինքն իր կնոջ ոտքը կը ձգէր, կը խորհէր, մեծ մտատանջութեամբ, թէ ինչ տեսակ ընդունելութիւն մը պիտի գտնէր հոն։

Եւգինէ բնաւորութեան նայելով, այդ ընդունելութիւն քաջալերից լինելէ խիստ հեռի կը թուէր։

Անցան մի քանի օրեր, յաղթական կինն իր զբօսալից ընթացքը փոխելու կողմը բնաւ. Խոսրովի բոլոր ներողամտութիւնն ու բոլոր մտերմութեան փորձերն ի դերեւ ելան:

Եւգինէ կարծես զինքը ծայրայեղ միջոցներու դիմել տալու առիթ կ՚որոնէր:

Խոսրովի քաղցրութեան ու համակրութեան վերջին ջանքերը կատարելէն կէս ժամ վերջն էր որ նորա կինը տիկնոջ մը հետ ժամադրութիւն մը պատճառ բռնելով դարձեալ մեկնելու կը պատրաստուէր:

Ամուսինն զգաց բարկութեան կրակն որ իր գլուխն ու միտքը կը յեղաշրջէր:

— Դուրս չը պիտի ելնես, գոչեց նա կիրքէն ու զայրոյթէն կուրցած, երբոր տեսաւ որ Եւգինէ դուրս ելնելու վրայ էր:

— Ձեր կալանաւորը չեմ կարծում ու դուք բանտապահ մը չէք:

— Ամուսինդ եմ ու ինձ պիտի հնազանդիս:

Երիտասարդ կինն այս ձեւերուն վարժուած չէր. ինքն ալ զայրանալ սկսաւ:

— Հնազանդութիւն, ըսաւ նա, հա, հա, շիտակը ինձ խնդացնել սկսար, ես ոչ քու աղախինդ եւ ոչ ալ սպասաւորդ եմ, քու ծառաներուդ հետ վարուէ այդպէս։

— Չը պիտի ելնես դուրս, կը հասկնաս, գոչեց էրիկն ինքնիրմէն բոլորովին դուրս ելած ու բռնութեամբ քաշելով կնոջը թեւէն։

Եւգինէ դեղնեցաւ։

— Դուն ալ չափն անցուցիր, այստեղ Խարբերդի լեռը չէ, ինծի նայէ. ըսաւ անոր, քու հայրենակիցներէդ շատերը մեր տունն իբրեւ սպասաւոր պահած ենք, դուն ալ կրթութեամբ անոնցմէ տարբերութիւն չունիս եղեր. վրաս ձեռք վերցնել, ալ ամեն ինչ վերջացաւ, հիմա հօրս տունը պիտի երթամ. շուտ, շուտ կառք մը բեր, Յակոբ, պօռաց սպասաւորին՝ որ էրիկ կնոջ մէջ տեղի ունեցած կռիւն հասկնալու համար դրան մօտ եկեր էր։

Կռիւը ծանր կերպարանք մ՚ստացաւ. Խոսրով իր կիրքէն շփոթած իր կնոջ վրայ իշխանութիւն ունենալ կարծեր էր. անոր պատասխանն իր դիրքին ինչ լինելն հասկցուց. Եւգինէի պատասխանը պաղ ջուրի տուշի մը պէս անոր խելքը գլուխը բերաւ. արդարեւ անկէ հնազանդութիւն չէր կրնար պահանջել. իրենց ամուսնութեան առաջին պայմանն էր այդ. հօրը տունը վերադառնալու սպառնալիքը մանաւանդ զինքն ահաբեկեց. անկից զատուիլն ուրիշներու, բացարձակապէս ուրիշներու յանձնել էր զայն։

Խոսրով կացութիւնն ըմբռնեց. ինքն ամուսնական իրաւունք ու իշխանութիւն չէ ունեցած բնաւ ու հիմա որ իր կնոջ օժիտն սպառեր լմնցուցեր էր, հիմա որ նեղութիւնն հասնելու մօտ էր, կնոջմէն բաժանումն աշխարհ իր վրայ ծիծաղեցնելու միայն պիտի ծառայէր։

Այս գործնական ու դրական մարդն ամենէն մեծ վրդովմանց մէջ անգամ իր հաշիւը չէր մոռնար։

Հետեւապէս սպառնալեաց ճամբան թողուց՝ աղաչանաց թելը ձեռք առնելու համար. ոչ ոք Խոսրովն չափ յաջողակ էր նուաստանալու արուեստին մէջ։ Պահ մ՚առաջ խրոխտ ու բիրտ լեզու գործածող այս մարդը չի վարանեցաւ իր դէմքը փոխելու, աղաչելու, ու հեծկլտեալ ճայնով, աչերն արտասուալից, իր կնոջ ոտքն ինկած, ներումն ուզելու անկից։

— Գիտեմ, կը մրմնջէր նա հեկեկանօք, խառնուելու իրաւունք չունիմ քեզի, դուն քու տէրդ ես. մի մեղադրեր զիս. միշտ կը լքանես էրիկդ ու ուրիշներո հետ կը զուարճանաս, անպատիւ բան մը չես ըներ բնաւ, ադոր տարակոյս չունիմ, բայց ես ալ ամուսինդ եմ ու քեզ կը սիրեմ…

Եւ արդարեւ կը սիրէր հիմա կատաղի ու մոլեգին սիրով… Ու այս աղերսարկու եղանակին վրայ շարունակեց։ Իր հեշտամոլ ու վայրենի իղձերը՝ կնոջ մօտ ըրած թախանաձանօք աւելցան ու զայրացան, եւ այս յուզումով իր պերճախօսութիւնկ կարծես թէ ամոզիչ դարձաւ. Եւգինէի քով ծնրադրեր, անոր ձեռքերը կը բռնէր ու կը համբուրէր. կը հոտոտէր, կը գգուէր. մանկամարդ կինը չէր պատասխաներ. այս աստիճանի անզուսպ կիրք մ՚ազդած լինելն անոր անձնասիրութիւնը կը գգուէր։
Եւգինէ գոռոզացաւ ու սարսափեցաւ միանգամայն։ Այս բուռն սիրոյ արտայայտութիւնն այն մարդու կողմէ որ իր էրիկն էր, վերջապէս զինք վախով լեցուց։

— Տղայ մի ըլլրա, ըսաւ վերջապէս իր էրիկն ոտքի վրայ հանելով, անդին նստէ, ծառայներն ինչ կ՚ըսեն հիմա։

Եւգինէ ձայնն հանդարտ, գրեթէ քաղցր էր. Խոսրով ուրախութենէ արբշիռ եղաւ։

— Ես քու գերիդ, քու շունչ եմ, Եւգինէ, ըսաւ այս յիմար մարդը բոլորովին խելացնոր։ Ինչպէս կ՚ուզես այնպէս վարուէ հետս, բայց մի սրդողիր ինձի հետ. գնա զուարճացիր, դուն զուարճութիւն կը սիրես, ես ալ քիչ մ՚աշխատութիւն ունիմ. քէն մի պախեր ինձի դէմ. սրոյս չափազանացութիւնը զիս յուզեց. գիտես որ միշտ քու հաճոյիցդ համակերպած եմ։

Ու այն օրէն Խոսրով իր կնոջ ճշմարիտ գերին ու շունը դարձաւ. մեծ պահանջումներ չունէր. իր կնոջ մէկ ժպիտը կամ հողմահարով երեսին զարնած մի փոքրիկ ապտակն իբրեւ գգուանք կը բաւէր. այն օրուան կռիւէն վերջն, ալ Խոսրով բնաւ չը համարձակեցաւ կնոջն ուր երթալն, որի երթալն հարցնել կամ փնտռել. կնոջը բարի կամեցողութեանը ձգուած էր այս կէտն որ քիչ կարեւոր չէր, քանի որ Խոսրովի ձեռքն հասած անստորագիր նամակներ իր կնոջ այցելութեանց վրայ տարօրինակ մանրամասնութիւններ կը հաղորդէին։

Յանկարծ իր կինը տունէն ունեցած բացակայութիւնը վերջացուց. Խոսրովի անհաւատալի թուեցաւ առջի բերան ասիկայ. իրեն հաճելի ըլլալու համար արդեօք Եւգինէ տունը կը կենար։

Ամուսնոյն այս քաղցր տարակոյսը շուտով փարատեցաւ։ Դիւրութեամբ նշմարեց որ իր պրիչի ընկերներէն հարուստ վաճառական մը, որու հետ գիշերներն, ուրբաթ ու կիրակի օրերը կը միանային թուղթ խաղալու համար, իր կնոջ համակրութիւնը շահած կ՚երեւէր. հասկցուեցաւ որ Եւգինէ յատկապէս անոր թուղթի համար իրենց տունը գալիք օրերն այցելութեան չէր երթար։

Խոսրովի այս խաղի ընկերը՝ պարոն Մարեմեան՝ ամենէն դիւրաւ յաղթուող ու ամենէն առատաձեռն թուղթ խաղացողներէն մին էր. նամանաւանդ Խոսրով քանիցս փոխառութիւններ ըրեր էր անկից եւ չէր կրցած դեռ վճարել. Մարեմեան առանց նախկին հաշիւները պահանջելու ի հարկին անոր ծառայութիւն ընելու պատրաստ մէկն էր. այսպիսի մարդէ մը անկարելի էր յարաբերութիւնը կտրել։ Այր ու կնոջ սիրալիր ընդունելութեանը վրայ հետզհետէ այս վաճառականը տանը մէջ անպակաս հիւր մը կամ լաւ եւս է ըսել տանուտէր մը եղաւ։ Խոսրով ցորեկուան ու իրիկուան ճաշի թող չէր տար զայն, վասնզի երկու հարիւր ոսկւոյ նոր փոխառութիւն մ՚ընելու վրայ էր. նեղութիւնը շատցեր ու պահանջատէրները տան դուռը ձեռք առեր էին։

Բայց Եւգինէ ինչպէս զատուեր էր իր բազմաթիւ մտերիմներէն։

Եւգինէ քծնող ու հեգնող բնաւորութիւն մը ունէր. հարուստ վաճառականը մինչեւ ցայն վայր ծանօթ էր իրեն այս կամ այն դերասանուհոյն համար ըրած շռայլ ու խելառ ծախքերովը։

Եւգինէ իր ամուսնոյն բերնէն անգամ քանիցս լսած էր անոր արտակարգ նուէրները։

Կանանց համար ամեն զոհողութիւն ընելու պատրաստ երեւցող այս մարդն իր հետաքրքրութիւնը շարժեց. մօտէն ճանչնալ կ՚ուզէր թէ ինչ տեսակ անձ մ՚էր Մարեմեանը. ուստի իր սովորութեան հակառակ ուրբաթ օր մը դուրս չելաւ ու էրկանը պրիչի խաղին ներկայ գտնուեցաւ. անխելք մէկը կարծեր էր զայն, բայց տեսաւ որ խօսակցութեան մէջ բաւական անճարեղ էր. իր համբաւաւոր ու մեծածախ արկածներու վրայօք եղած կատակներու մասին՝ իշխանի մը վայելուչ համեստութեամբ ու փորձառու սիրահարի մը պատիւ բերելիք գաղտնապահութեամբ պատասխանեց նա։

Այս համեստութիւնն ու գաղտնապահութիւնը խիստ հաճելի երեւցան Եւգինէի. անոր վայելուչ շարժմունքն ու ձեւերը, հագուստն ու խօսակցութիւնը լաւագոյն տպաւորութիւն յառաջ բերին։

Մարեմեան ամուրի, հետեւապէս ազատ էր. երեսուն եւ հինգ տարեկան կար ու հետեւապէս պատանի սիրահարի մը նման փոփոխամիտ չէր. իր էրկանը մտերիմն էր եւ հետեւապէս անոր հետ տեսնուելու մէջ դժուարութիւն չը կար. հարուստ էր եւ հետեւապէս քիչ մը բան կրնար վրայ առնուլ անկից։ Հարկ է խոստովանիլ որ Եւգինէի տրաբանութիւնը կատարելապէս ուղիղ էր։

Միւս կողմէ Մարեմեան այն վարպետորդիներէն էր որք խառնագնաց ու անառակութեամբ բեղմնաւոր անցեալի մը պարգեւած փորձառութեան շնորհիւ, մէկ նայուածքով պաշտելի կին մը՝ պարկեշտ կնոջմէ մը կը զանազանեն։ Եւգինէ՝ անտարակոյս նետուելու որս մը չէր։

Երկու կողմն՝ այսպէս պատրաստուած՝ շուտով զիրար հասկցեր էին. Մարեմեան չէր ուշացեր Եւգինէի միւս տարփաւորներն ի բաց վանելու, ու ինչպէս ամեն յաղթանակի իրաւունքն է՝ պատերազմի դաշտն իրեն մնացեր էր միայն։

Ահա այս եղանակաւ Եւգինէ իր բացակայութիւնները վերջացուցած էր. սակայն կամաց կամաց յիմար ու անբացատրելի տկարութեամբ մը կապուած էր իր նո տարփաւորին. այս խրոխտ ու ամբարտաւան կինն՝ որ իր հոմանեաց հետ իր էրիկէն լաւագոյն կերպով չէր վարուեր մինչեւ այն ատեն՝ Մարեմեանի քովը կատոի մը պէմ գգուալից ու համբերող դարձած էր։

Այս նոր կապակցութիւնն երկար չը տեւեց ամեն կողմ իմացուելու համար. Խոսրով լռելեայն ընդունած էր այս ծանր կացութիւնը. Մարեմեանի, Եւգինէի ու իր մէջ որոշուած ու ճանչուած տեսակ մը ամօթալի դաշնադրութիւն մ՚էր որ երեք կողմերն հաւասարապէս գոհ պիտի ընէր։

Քիչ մ՚ատեն վերջն էր որ ի լրումն դժբաղդութեան, Խոսրովի պաշտօնը խնայողութեան համար կը ջնջուէր, եւ նոր պաշտօնի մը կոչուելու յոյսէն ի զատ բան մը չէր մնար նմա։

Սակայն իր տան դրութիւնը փոփոխութիւն չի կրեց. հասարակութիւնը զարմացաւ ու ցաւեցաւ որ այս պաշտօնանկ մարդն իր առջի ճոխ ու բազմածախ ընթացքը կը պահէր։ Փայլուն դիրքի հասնող մարդը միշտ ամենուն նախանձը կը շարժէ իր շուրջն, ու ամեն անկում գոհացում մ՚էր զոր բաղդն այդ չար հոգիներուն կը նետէ։

Իր տան մէջ միայն Խոսրովի կացութիւնն ստորնացեր էր. նա՝ ծախուց տնօրէն մ՚էր աւելի քան թէ այն տան մեծը։

Չի կայ վիճակ մը որոյ մարդ չի կարենայ սովորիլ ու հանդուրժել. Մարեմեանի շնորհիւ ու ստակով պահուող այդ տան մէջ Խոսրովի վիճակն անտանելի էր անտարակոյս արժանապատուութեան զգացումն ունեցող մարդու մը համար։

Շաբաթին այն գիշերներն յորում Մարեմեան սովոր էր Խոսրովի տունն անցունել, այս տանտէր—այցելուին ամեն հաճոյքներէն եւ ոչ մին կրնար մոռցուիլ. սպասաւորներն ամենէն լաւ կը ճանչնային այս ազնուական հիւրին մեծ նշանակութիւնը։

Մարեմեան՝ իր քաղաքավար ձեւերուն տակ՝ բիրտ ու լիրբ բնաւորութիւն մը կը ծածկէր. Եւգինէէն ամեն գոհացում ստանալէ յետոյ երեւան ելաւ անոր անհանդուրժելի վարմունքն որում չէր սպասուեր բնաւ։ Բարկութեան մը միջոցին, Մարեմեան՝ «Կորսուէ, անպիտան» պօռացեր էր անոր երեսին։

Խեղճ կինը գիշերը մինչեւ լոյս արտասուեց. առաւօտուն Մարեմեան տեսաւ անոր կարմրած աչքերը, բայց բառ մ՚անգամ չը զիջաւ արտասանել իր առջի գիշերուան կոպտութիւնն արդարացնելու համար եւ հետեւեալ իրիկունն ալ իր սովորութեան հակառակ տուն չեկաւ։

Խոսրով այս անհամաձայնութեան վրայօք պզտիկ հով մը առեր էր քովի սենեակէն լսելով անոնց բարձրաձայն վէճն ու կռիւը։

Մարեմեանի չի գալն կասկածը հաստատեց. այս մարդուն հետ աւրուելու ատենը չէր բնաւ եւ անուղղակի կերպով Եւգինէն ստիպեց նամակ գրելու ու հաշտուելու անոր հետ։

Երիտասարդ կնոջ խրոխտ բնաւորութիւնը քիչ մ՚ատեն դիմադրեց այս նուաստութեան փորձին. ոչ ոք մինչեւ ցայն վայր, ամուսին կամ տարփաւոր, անտես ըրած էր իրեն դէմ այդ աստիճան կրթութեան պայմանները. բայց վախցաւ որ Մարեմեան անձնասիրութիւնը վիրաւորած նկատէ՝ եթէ հաշտութեան առաջին խօսքն ինք չի բանայ. ինքնիրեն ըսաւ թէ իբրեւ կին՝ իրեն կ՚իյնար ինչ որ ալ ըլլար իրաւունքն՝ առաջին դիմումը կատարելու եւ ինքնիրեն արդարացում մ՚ալ գտնել աշխատեցաւ անոր կոպիտ վարմունքին համար. թերեւս անոր բարկացած, խիստ բարկացած մէկ վայրկենին հանդիպած էր. ինչու մինչեւ այն օրն այս կերպ ընթացք մը չէր ունեցած. էրիկ մարդիկ շատ անգամ իրենց գործի մէջ ունեցած զայրոյթը տան մէջ երեւան կը հանեն. ու ասոնց պէս հազար ու մէկ պատճառ որոնեց կամ գտաւ Մարեմեանի նամակ գրելու համար։ Մարեմեան հաշտուեցաւ. բայց նոր կռիւներ չուշացան ու այս անգամ աւելի հեռու գացին. Եւգինէ նշմարեր էր որ Մարեմեան՝ իր յոյն սպասուհւոյն պէտք եղածէն աւելի ուշադրութիւն դարձուցած էր. ճամբայ տալ ուզեր էր ու Մարեմեան բաց ի բաց դէմ էր կեցեր։

Օր մը կռիւն այն աստիճան հասաւ որ Մարեմեան ձեռք վերցուց Եւգինէին վրայ եւ այս յիմար կինը չի կրցաւ ինքզինքը պաշտպանել։ Ուրիշներու դէմ խրոխտ ու յանդուգն եղող այս կինն իր նոր տարփաւորին դէմ արտասուելէ ու աղաչելէ ուրիշ բան չունէր եւ իր սէրը՝ տեսած կոպտութիւններէն նուազելու փոխարէն կ՚աւելնար։ Մարեմեանն իր ձեռքէն յափշտակել կ՚ուզէին ուրիշ կիներ։ Ոչ, թոյլ չը պիտի տար։ Իր տարփաւորն՝ յագեցած ու ձանձրացած՝ ցրտութիւն կը ցուցնէր, ուստի չէր կարող իր սիրոյն յենլով բան մը պահանջել անկից եւ անոր գթութեանը միայն կրնար ապաստանիլ։ Ինչու չէր կրնար Եւգինէ զատուիլ այս մարդէն։ Դրամի խնդիրն իր աչքին կարեւոր չէր բնաւ, բայց իրեն ամօթ պիտի համարէր թէ որ իր տարփաւորն՝ որով այնքան պարծենցեր էր, զինքը լքանելով ուրիշներու հետ ապրէր բացէ ի բաց։ Հետեւաբար ստիպուած էր անոր կամքին համակերպիլ սպասելով որ յարմար առթիւ ձեռք բերէ վերստին իր կորուսեալ ազդեցութիւնը։
Իր յոյն սպասուհին սակայն տեսած քաջալերութեամբը տանը մէջ ոսոխումի մը դարձեր էր. Եւգինէ չէր կարող բան մը հրամայել անոր. քանիցս նա բացարձակ կերպիւ դէմ դրեր ու պօռացեր էր իր տիրուհւոյն երեսին սպառնալով անմիջապէս մեկնիլ. Եւգինէի ուզածն էր այս բայց կը վախնար որ հետեւեալ օրը Մարեմեան զինք պատասխանատու պիտի բռնէր այդ աղախնւոյն հեռացմանը համար. հետեւապէս հարկ էր լռել ու չի լսելու զարնել անոր յոխորտանքը։ Նա քիչ քիչ ամեն ծառայութիւն վերջացուցած էր ու միայն Մարեմեան եկած ատեն կ՚երեւար եւ անոր կ՚սպասաւորէր. իսկ անոր հոն չեկած ատենը իր զարդարանքը միայն կուտար տան տիրուհւոյ պէս։ Եւգինէ դեռ բացորոշ կերպիւ անոր յարաբերութիւնը չէր տեսած իր տարփաւորին հետ բայց մեծապէս կը կասկածէր որ համբոյրի ու գրկապնդման գլուխները շատոնց ի վեր կը կարդային անոնք առտուները Մարեմեանի սենեակին մէջ ուր սպասուհին հագուստները մաքրելու ու նախաճաշ տանելու համար կ՚երթար, մինչդեռ ինքը՝ շնչհատ գունաթափ ու դողդոջուն, ոտքին ծայրերուն վրայ կոխելով. փակ դռան ետեւէն անոնց խօսակցութիւննըմբռնել կը ջանար։

Այո, պարտաւոր էր դեռ քիչ մ՚ալ համբերել. թէ որ նոր կռիւ մ՚ըլլար Եւգինէ՝ իր սպասուհւոյն քով պզտիկ պիտի մնար. ուստի օգուտ չի կար անտարբեր դարձող տարփաւորի մը գլխու ցաւ տալէ. իր արցունքն՝ որ անպակաս դարձեր էր, մէկու մը չը պիտի ցոյց տար. գաղտնի, ամենէն գաղտնի պիտի պահէր իր ցաւն ու վիրաւորեալ անձնասիրութիւնն եւ գոհ ու զուարթ դէմք մը պիտի զգենուր առաջուան պէս ամենուն դէմը։

Գարունն եկեր էր եւ Մարեմեան՝ Խոսրովի նոր պաշտօնի մը համար աշխատելով հանդերձ ծախուց մասին դժուարութիւն յարուցած չէր։ Վերին Վոսփորի մէջ տուն բռնել որոշեր էին այն տարի եւ Եւգինէ՝ որ Եէնիմահալլէն կը սիրէր՝ առաջարկեց հոն անցունել ամառն։

Եէնիմահալլէ՝ ամառը մեծ մասամբ հայաբնակ՝ հայաբնակ վայրերու ամեն թերութիւններն կամ առաւելութիւններն ունէր. հեռաւորագոյն գիւղերու մէջ ամեն ընտանեաց մէջ անցած դարձածը հոն կը պատմուէր ու կը քննուէր։ Հոն՝ Մարեմեան՝ քիչ ատենէն վերջը տեղեկացաւ ի մէջ այլոց, թէ Տիգրան՝ որոյ մի քանի ջուրերը հանդիպեր էր նորատի կնոջ մ՚ընկերացած, հարուստ փաստաբան մ՚էր որ Պէօյիւքտէրէ կը բնակէր եւ ըստ երեւոյթին այդ ընկերացած կնոջ տարփաւորը։

Մարեմեան՝ մէկ տեսնելովը Սուրբիկի հաւներ էր. անոր վրայ գտեր էր միայն այն պարզութեան շնորհն որ պարկեշտութեան յատուկ է, եւ որ անառակ մարդոց աչքին ամենէն մեծ հրապոյրն է։ Իր մեծ ճանաչողութեամբ, հասարակաց տեղեկութեան հակառակ, անմիջապէս հասկցեր էր որ անոր երիտասարդ ընկերը տարափաւորի մը ձեւը չունէր բնաւ։

Աւելին գիտնալու հարկ չի կար այս մարդուն՝ Տիգրանին բարեկամուհոյն ետեւէն իյնալու համար անմիջապէս անոր հետ տեսնուելու միջոցները փնտռեց բայց չի յաջողեցաւ. իր ծանօթ ընտանիքներէն հազիւ մի քանիին հետ Սուրբիկ գլխի բարեւ մը կը փոխանակէր. իսկ անոր այցելութիւնները չի կայի պէս բան մ՚էին։ Մարեմեան այս կողմէն յուսակտուր Սուրբիկի ամեն տեղ հետեւելու ճամբան ձեռք առած էր, այնչափ որ իր պահանջող ու ամբարտաւան նայուածքը նորատի կնոջ ուշադրութիւնը գրաւել ու զինքն անհանգիստ ընել սկսաւ։

Մարեմեան սխալած չէր Տիգրանի վրայօք ունեցած կարծեացը մէջ։ Տիգրան՝ անշուշտ կը սիրէր, խանդակաթ համակրութեամբ կը պաշտէր Սուրբիկը, բայց դեռ սիրոյ բառ մը արտասանած չէր անոր երեսին։

Անցեալ օրերը, անոր ամուսնոյն վիճակը Սուրբիկի անպաշտպան կացութիւնն եւ այս տեսակ հազար նկատումներ՝ որք Մարեմեանի պէս մարդոց համար կին մը նուաճելու նոյնչափ պատճառներ են, Տիգրանի աչքին այնքան բացարձակ արգելքներ էին. իր սրտին խորը պատկեր մը կար զոր կը պաշտէր, ու այդ պատկերը թերեւս Սուրբիկինն էր. բայց իր վարմունքն եղբայրական գորովոյ սահմանը չը պիտի անցնէր։

Սուրբիկ իր պաշտպանութեան յանձնուած էր եւ Տիգրան որ քաջ գիտէր թէ որքան մեծ է կանացի տկարութիւնը, նախանձոտ եղբօր մը պէս կը հսկէր անոր վրայ։

Գիւղ տեղուանքը իրարու ծանօթ եղողները շուտով կը տեսնուին։ Խոսրով Արամ էֆէնտին ու Տիգրանը կը ճանչնար եւ կիւրակէ առաւօտ մը եկեղեցիէն վերադարձին այցելութիւն մը տուաւ քէօշկը։

Տիգրան հոն էր։

Երկու տարիէն աւելի էր որ այս երկու հին դասընկերները զիրար տեսած չէին։ Պաշտօնի մէջ Խոսրովի հպարտութիւնը Տիգրանը բոլորովին իրմէ հեռացուցած էր. բայց անոր անկումը, նեղութիւնը զորս երիտասարդ փաստաբանը քանիցս առիթ ունեցած էր իմանալու իր բարկութիւնը մոռցնել տուած էին։ Դպրոցական այս միակ ընկերը մնացեր էր պատանութեան տարիներէն. եւ Տիգրան զայն տեսնելուն չի կրցաւ իր յուզմունքն ու ուրախութիւնը զսպել։ Խոսրով ալ անտարբեր չի կրցաւ մնալ. այո, միշտ այն անկեղծ բարեկամն էր այս երիտասարդն որոյ այնքան բարիքը վայելած էր։

Զիրար հարցուցին, իբրեւ թէ ճամբորդութեն վերադարձած լինէին.

— Եէնիմահալլէ եկանք ձեզի մօտ ըլլալո համար, ըսաւ Խոսրով, յուսամ որ գոնէ ասկէ վերջը չես մոռնար զիս։

— Ոչ, ոչ, պատասխանեց Տիգրան, բայց դուն ալ մեզ մինակ մի թողուր. երեք հոգի եղանք հիմա, Արամ էֆէնտին շատ դուրս չելներ, բայց դուն կրնաս գալ գոնէ պուտ մը կրնանք դարձնել եւ ժամանակը կանցնի։

Պրիչի բառթի մը ասիկա Խոսրովի համար հաճելագոյն առաջարկ մ՚¬էր։

Այսպէսով հաստատուեցաւ նորէն տեսութիւնն այս երկու վաղեմի ընկերաց մէջ. Խոսրով քանիցս եկաւ Տիգրանի տունն եւ մի քանի անգամ Եւգինէին հետ միասին պատահեցան անոր Պէօյիւքտէրէի մէջ. Տիգրան պարտաւորեցաւ փոխադարձ այցելութիւն մը տալ, բարեբաղդաբար Մարեմեան հոն չէր ու երիտասարդը չէր գիտեր իր բարեկամին ընտանեկան կացութիւնը։

Տիգրան՝ Խոսրովի հետ կրկին տեսնուելովն իր առջի անձնուիրութեան փորձը տուաւ։ Բարեկամներ ունէր ազդեցիկ։

— Դատական պաշտօն մը կուզես, ըսաւ օր մը Խոսրովին, թերեւս կրնամ առնուլ, բայց դուրս երթալ հարկ պիտի ըլլայ։

— Ինչ ալ ըլլայ կընդունիմ, պատասխանեց նա, պաշտօնանկ մնալը զիս կը յուսահատեցնէ։

Ու շաբաթ մը անցնելէ վերջը Սեբաստիոյ մէջ երեք հազար ղրուշով պաշտօնի աւետիսը ստացաւ։

Խոսրով յիրաւի յուսահատ վիճակի մը մէջ մնացեր էր. աչուըներն լեցուեցաւ երբ իր բարեկամն եղբայրութեան այս վերջին ապացոյցը տուաւ։ Անոր ձեռքը համբուրել ուզեց… Եւգինէ ալ իր շնորհակալութիւնը յայտնեց։ Եւ այս միջոցաւ իրենց կապակցութիւնն աւելցաւ։

Մարեմեանի փափաքած բանն էր այս մտերմութեան հաստատութիւնն. միայն այս հինաւուրց անառակը կը վախնար թէ խիստ գէշ տպաւորութիւն մ՚ըրած կրնար ըլլալ Տիգրանին վրայ ամեն կողմ Սուրբիկի հետեւած ըլլալովը ու երբ հասկցեր էր թէ Արամ էֆէնտիի կինն՝ անոր բացառիկ պաշտպանութեան ներքեւ էր, որոշեր էր Տիգրանի թէ ոչ բարեկամութիւնը գոնէ չէզոքութիւնն ստանալ։

Միւս կողմէ Եւգինէ խորամանկ ու բարկացկոտ էր. ոստի իր այս նոր տարփանաց վրայ ո եւ է կասկած գտնուելու չէր, վասնզի Եւգինէ կարող էր ի դերեւ հանել իր բոլոր խորհուրդներն եւ գիտէր թէ նա իր սէրը պաշտպանելու համար ամեն միջոց ի գործ դնելու մասին վարանող կին մը չէր։

Ուստի ուշադրութիւն ըրաւ Տիգրանի այցելութեան եկած ժամանակ Եւգինէի տունը չի գտնուելու, միանգամայն դադրեցուց այն ուշագրաւ հետազօտութիւնը զոր Սուրբիկը դուրսը պատահած ժամանակ սկսեր էր։ Կատարեալ, խաբուելու չափ կատարեալ անտարբերութիւն ցոյց տուաւ անկից վերջն ամեն ատեն որ հանդիպեցաւ անոր։

Արարատեան Ընկերութեան դաշտային պարահանդէսն ամենուն միտքն է դեռ. Պոլսեցւոց այս տեսակ շքեղ երեկոյթ մը քիչ անգամ պատրաստուած է։

Շաբաթ մ՚առաջ ամեն ոք պատրաստութեան մէջ էր։ Հայերը շռայլութեան մէջ միշտ յառաջդիմութեամբ փայլած են։ Հաշիւ եղաւ որ այն շաբթուն Բերայի խանութներուն տարւոյն մէջ ամենէն շատ առեւտուրն ըրած միջոցն էր։

Ամեն կողմ խօսակցութեան նիւթն այս պարահանդէսն էր։

Արամ էֆէնտիի տունն ալ՝ ուր պրիչի բառթի մը կը խաղցուէր, նոյն երեկոյթին վրայ էր խօսքը։

Սուրբիկ՝ իր բոլոր փափաքին հակառակ երթալու կամք չէր յայտներ. Տիգրան բան մը չէր ըսեր ու Խոսրով միայն կը պնդէր երիտասարդ կնոջ որ ներկայ գտնուի.

— Իմ կինս ալ հոն պիտի ըլլայ, կ՚ըսէր, տեսակցութեան առիթ մը կունենաք։

Իսկ Արամ էֆէնտի բռնադատեց որ Սուրբիկ անպատճառ երթայ պարահանդէս. հարկ եղաւ ուրեմն համակերպիլ. բայց կէս գիշերէն ժամ մը վերջը պիտի դառնար։

Պարահանդէսի գիշերն է։

Արտակարգ ոգեւորութիւն կայ Պէօյիւքտէրէի ափունքը։ Պարտէզն անհամար ջահերով ու լոյսերով կը փայլի ընդարձակ ամփիթատրոնի մը նման. բազմութիւնն ամեն կողմէ հետզհետէ կը հասնի ու երաժշտութիւնն իր եռանդուն ձայնը կը լսեցնէ։ Մէկ նայուածքով կրաս հոն նշմարել ամենէն բարձրադիր Հայերն իրենց ընտանեաց հետ միասին. պարի վայրն ամեն կողմ լեցուն է։

Ծառի մը տակ երիտասարդ մը ու մանկամարդ կին մը կը խօսակցին։

— Տիկին, կ՚ըսէ երիտասարդը ձեռքերն աղաչաւոր դիրքով մը միացուցած, գիտէք որ շատոնց ի վեր կարօտ ու զուրկ թողուցիք զիս ձեր տեսութենէն. ափսոս, առջի օրուընէ գուշակեցի իմ բաղդս, բայց չի կրցայ մէկդի ընելզայն, տարիէ մը ի վեր հոս, հոս միայն հանդիպեցայ ձեզի։

— Թողէք զիս, կ՚աղաչեմ, կը պատասխանէր կինն, այս տեղ առանձին մնալնիս վայելուչ չէ, ամուսինս կրնայ գալ…

— Ատեն մը այդպէս չէիր խօսեր ինձ հետ, Եւգինէ, կը կրկնէր երիտասարդն, ամուսինդ չէ թէ ուրիշ մը։

— Արմենակ, գոչեց կինը բարկութեամբ։

— Թող չեմ տար զքեզ այս գիշեր, կ՚ուզէ Վառեմեան գայ կ՚ուզէ Մարեմեան։ Իմ իրաւունքս աւելի հին է։

— Ամուսնոյս քովը տար զիս, ապա թէ ոչ քաշուէ։

— Ես այդ տեսակ բան չեմ գիտէր. ու այս ըսելով երիտասարդը նորատի կինը գրկելու ու համբուրելու կ՚աշխատէր։

Եւգինէի համբերութիւնն սպառեցաւ։

— Անդին գնա, հիմա պիտի պօռամ։

— Համբոյրով մը բերանդ կը գոցեմ։

Կինը ճիչ մ՚արձակեց։

Երիտասարդ մը, որ այն կողմէն կ՚անցնէր, մօտեցա. Արմենակ մէկդի քաշուեցաւ, մինչդեռ կինը շուարած ու զայրացած գոչեց.

— Ազատեցէք զիս սա անպիտանին ձեռքէ։

Տիգրանն էր մօտեցողը, տեսաւ ու ըմբռնեց տեղի ունեցած տեսարանն։

— Ուրիշ տեղ մը տարբեր կերպով պիտի վարուի ձեզ հետ, հոս զձեզ վռնտել տալով պիտի բաւականանամ։Եւ այն միջոցին անացնող հիւրամեծարի մը միջոցաւ դուրս ընել տուաւ եւ Եւգինէն թեւն առնելով պարի դաշտը դարձաւ։

Մաուրքա մը կը զարնուէր. աչքով Սուրբիկը փնտռեց, տեսաւ որ Խոսրովի հետ էր։ Ինքն ալ Եւգինէի ետ քիչ մը պարել ուզեց։

Ոչ ոք Եւգինէի չափ քաջ պարող էր. Տիգրանի թեւին վրայ բան մը չի կար ծանրացող, այլ իր երեսին եշտաւէտ բուրուս մը ու իր քովն զմայլիչ հիւր մը որ պարողներու յորձանքին մէջէն իրեն հատ կը սրանար։

Տիգրան բնաւ այնքան հաճոյք զգացած չէր. շրջան մը միայն ընել ուզեր էր ու այն ատեն միայն կեցաւ երբ երաժշտութիւնը դադրեցաւ. անկից վերջը քատրիլ ու յետոյ վալս մը պիտի լինէր ու այս վալսին համար խօսք տուին իրարու եւ պիւֆէն ուղեւորեցան։

Սուրբիկ հոն էր Խոսրովի թեւը մտած։

Տիգրան անշուշտ իրաւամբ խորհեր էր թէ չարախօս բազմութեան մը մէջ, ուր արդէն տեսակ տեսակ տարաձայնութիւններ կը դառնային իր մասին – որքան ալ մաքուր ու անկեղծ լինէր իր սիրտը, պատշաճագոյն էր որ Արամ էֆէնտիի կինը մինչեւ վերջն իրեն հետ ի միասին չի տեսնուէր ու տեղի չի տար նորանոր բամբասանաց։

Ինչեր չէին ըսեր մինչեւ այն ժամանկ։ Տիգրան Սուրբիկի սիրահարն էր. ով կը տարակուսէր ադոր. եւ ահա նորատի կինն, որ իր հիւանդ ու ծերունի ամուսինը լքանելով վարձկան ձեռքերու, ինք կուգար զբօսանաց վայրերն իր տարփաւորին հետ զուարճանալու։ Այս զրպարտութիւնները պիտի լինէի հետեւեալ օրն ամեն կողմ տարածուելիք արձագանգն ու Տիգրան մեծապէս իրաւունք ունէր իր զգուշաւոր ընթացքին մէջ։

Սուրբիկ միայն Տիգրանի իր մօտը գալուն այս բացատրութիւնը չի տոաւ. լաւագոյն բացատրութիւնն անոր թեւի գեղանի ու շնորհալի կինն էր եւ ուրիշ պատճառ փնտռելու հարկ չի տեսաւ։

Դպրոցէն փախչող տղու մը պէս այն իրիկուն Սուրբիկ անպատոմ բերկրութիւն ու խնդու զգացեր էր պարահանդէս գալուն։ Որքան ատենէ ի վեր զուրկ էր մնացեր այս տեսակ հաճոյքներէ, ու ասպետական դղեակի մը տիրուհւոյն էս առանձին ու մարդէ հեռու ապրեր էր իր քէօշկին մէջ։

Պահ մը մոռցաւ իր կենաց մառախլապատ հորիզոնն ու ընտանեկան յարկին հոգն ու մտմտուքը պարահանդէսին շողշողուն փայլին առջեւ։

Քաշուած ապրելով, իր ծանօթները գրեթէ մոռացեր էր. բայց Տիգրանի ընկերութիւնը կը բաւէր անոր. Սուրբիկ պարելը կը սիրէր, նամանաւանդ վալսն որ տեսակ մը թաքուն ու անբացատրելի ախորժ ունէր իրեն համար։

Որչափ մեծ եղաւ իր զարմանքն, երբ պարահանդէս մտած չի մտած, Տիգրան իրմէ բաժնուեցաւ մէկ մ՚ալ իր քովը չի գալու համար։ Ով էր այդ Եւգինէն ուսկից երիտասարդը չէր կրնար զատուիլ. մազուրքայի ատեն նշմարել կարծես թէ Տիգրան խիստ մօտէն կը գրկէր իր վայելչագեղ ընկերուհին։

Սուրբիկ նեղացաւ. ինքն ալ աղէկ մը չէր գիտեր ինչ պատճառաւ մինչեւ այն ժամ երիտասարդն ո եւ է սիրային խոստովանութիւն մ՚ըրած չէր իրեն. թերեւս ինքը նշմարել կարծեր էր անոր ներքին համակրութիւնն ու կ՚երեւէր թէ բոլորովին սխալած էր այս ենթադրութեան մէջ։

Սուրբիկ միշտ նոյն դիւրագրգիռ կինն էր։ Այն գիշեր խմած մէկ երկու քօնեաքն անոր գլխին զարնելու մօտ էր, երբ Տիգրան մօտեցաւ եւ Եւգինէն Խոսրովին յանձնեց անոր վալսի խոստումն յիշեցնելով։

Սուրբիկ փոթորիկը մը զգաց իր սրտին մէջ այս խոստումը լսելով. ինչ, այդքան չի կարենալ բաժնուելու չափ ախորժելի մէկն էր այդ մանկամարդ կինն եւ մէկ նույուածքով ճանչցաւ անոր վրայ երիտասարդ մը գլխէ հանելու բոլոր առաւելութիւնները։

Իր ներքին խռովութիւնն այնքան աւելի սաստիկ եւ ուժգին եղաւ որքան Տիգրանի չէր կրնար հաղորդուիլ։ Կը մտածէր որ իր բարեկամին անկախութեան դիպչելու իրաւունք չունէր. նա ազատ էր իր ուզածին հետ պարելու կամ խօսելու. զինքը պարահանդէս բերել խոստացեր ու բերեր էր եւ ադկէ աւելի մը չէր կրնար պահանջել անկից։

Ափսոս, մինչեւ այն վայրկեանը Տիգրանը գոնէ իրեն անձուէր մէկն համարած էր. եւ առաջին առթիւ կը տեսնէր թէ որքան խաբուած էր իր համոզման մէջ։ Իր վիրաւորեալ հպարտութիւնն արգիլեց զինքը ո եւ է բան մը զգացնելէ Տիգրանի. ինչ օգուտ եթէ իր ստիպման վրայ երիտասարդն այդ կնոջ հետ չը պիտի պարէր։

Սուրբիկ այս երկրորդ անգամն ըլլալով՝ կը սխալէր իր դատաստանին մէջ։

Տիգրան յիմարի մը պէս կը սիրէր զինքը։

Արամ էֆէնտիի կինը պարահանդէսին մէջ գտնուող տիկնանց մէջ թերեւս ամենէն գեղանին էր։ Մեծագին չէր անոր հագուստը. պարզ քռէմ կաղէ շրջազգեստ մը հագած էր նա վալանսիէններով շտկուած, որոյ թափանցիկ ու անգաղտնապահ հիւսուածքը՝ մարմարի պէս սպիտակ մարմնոյ մը բոլոր հեշտալի հրապոյրը կը մատնէր. իր սիրուն գլուխը, դալուկ դէմքը, դիւրաբեկ հասակն, երազի մէջ երեւցող ու խուսափող տեսիլ մը կը յիշեցնէր զոր կորսնցնելու վախով մարդս կը վախնայ ձեռք դպցնելու։

Զմայլման ու յափշտակութեան շշունչ մը կը բարձրանար երիտասարդաց ու պատանեաց մէջ անոր անցած ատեն. ամենքն անոր ընկերացող անձին շուրջը կը դառնային անոր ներկայացուելու, հետը շրջան մը ընելու կամ բառ մը փոխանակելու յոյսով, իբրեւ նորատեսակ արբանեակներ՝ որոց այս շողշողուն ու հրավառ աստղը ձգողութեան ընդհանուր կեդրոնն էր։

Լուռ ու անխօս, Տիգրանի հետ՝ յառաջացաւ նա ծառուղւոյ մը մէջ. երիտասարդն իր թեւին վրայ կ՚զգար անոր փափուկ ու քնքուշ թեւին ջերմութիւնն որ ելեկտրական հոսանքի մը պէս իր երակներուն կը հաղորդուէր. կանգ առին ծառի մը մթին ու խորհրդալի ստուերին տակ. քիչ մը հեռու ուրիշ զոյգեր կը պտըտէին կամ կը խօսակցէին։

Սուրբիկ տրտում ու խոհուն կ՚երեւէր։

— Ինչ ունիս այս իրիկուն, հարցուց երիտասարդը մտահոգ։

— Ոչինչ, մրմնջեց նա։

— Չես ուզեր պարել։

Սուրբիկ դժկամութեամբ ձեւ մը տեսնել կարծեց այս հարցման մէջ։

— Ոչ, պատասխանեց նա, այս գեղեցիկ գիշերին աւելի կ՚ուզեմ երկինքն ու ծովը դիտել։

— Թէ որ Խոսրով էֆէնտիէն չախորժեցար, ուրիշ բարեկամի մը յանձնեմ քեզ։

Այս վերջին խօսքը խիստ ծանր եկաւ Սուրբիկին. սիրտը դառնութեամբ լեցուեցաւ ու կսկծալից հառաչանք մը զսպեց իր սրտին մէջ։ Ալ տարակոյս չի կար. երիտասարդը չէր սիրեր ու չէր սիրած զինքն. ու հիմա պարահանդէսին մէջ իր գլխէն նետել կ՚ուզէր զինքն աւելի ազատ զբօսնելու համար։ Ու այս տեսակ սեւ մտածումներ անոր շփոթած միտքը գրաւեցին. ուրախ ու զուարթ եկեր էր պարահանդէս. երիտասարդական բաղձանքներն՝ իր սրտին մէկ անկեան մէջ թաղուած՝ ի զուր պահ մը արթննալ սկսեր էին. հիմա կ՚ըմբռնէր թէ հարկ էր մոռնալ, վերջապէս մոռնալ երջանկութեան վաղանցիկ յոյսերն. ինքը, խեղճ կին, ով ունէր աշխարհիս վրայ. ամենէն լքեալ ու երեսի վրայ ձգուող տարաբաղդ էակ մ՚էր։

— Ոչ, ըսաւ հաստատ ձայնով, Խոսրով էֆէնտի անհաճոյ մէկը չէ. իրեն տար զիս։

Քիչ մ՚ալ պտըտեցան անշշունչ, առանց բառ մ՚աւելցնելու. երաժշտութիւնն անդիէն վալսի նշանը տուաւ. պարողներն հետզհետէ գացին. Սուրբիկ յուսաց վայրկեան մը որ երիտասարդն իր քով պիտի մոռնար Եւգինէի տուած խոստումը, բայց իր պատրանքն երկար չի տեւեց. Խոսրով իր կնոջ հետ իրենց մօտ գալու վրայ էր ու Տիգրան դէպի անոնց յառաջացաւ.
— Չէք մոռցած խոստումնիդ անշուշտ, Տիկին, ըսաւ։

— Ես ալ եկայ ձեզ զայն յիշեցնելու, պատասխանեց Խոսրովի կինը։

Երկու բարեկամներն իրենց ընկերուհիները փոխանակեցին եւ Տիգրան շուտով վալսի յորձանքին մէջ անյայտ եղաւ։

— Ես չեմ պարեր, Տիկին, ըսաւ Խոսրով, եւ կը վախնամ որ զձեզ չի նեղացնեմ։

— Ես ալ պարելէ շատ չեմ ախորժիր. արդէն շատ կենալու դիտաւորութիւն չունիմ. ամուսնոյս խօսք տուի շուտով դառնալու ու թերեւ հիմա ինձ կ՚սպասէ։

— Ոհ, դեռ շատ կանուխ է, աւելցուց Խոսրով։

Ու այսպէս քիչ մը ատեն խօսեցան դեռ պարահանդէս եկող կանանց, անոնց յարդարանաց, Արարատեան ընկերութեան ու այն գիշերուան հասոյթին վրայ։

Խոսրով հասկցաւ որ Սուրբիկ նեղացած էր, բայց չէր գիտեր ինչ պատճառաւ. թերեւս պարելը կը սիրէր, ու ինքը չէր կրցած անոր հաճոյանալ։

Այդ միջոցին Մարեմեանը տեսաւ որ իրենց մօտ մի քանի հոգւոյ հետ կը տեսնուէր. Մարեմեան մօտեցաւ ու իբրեւ թէ նոր նշմարելով իր բարեկամին քովի կինը, խոնարհութիւն մ՚ըրաւ անոր առջեւ. խոնարհութիւն՝ որ սովորական կերպիւ գլուխ ծռելէ աւելի մանկամարդ տիկնոջ համար զմայլում ու անձնուիրութիւն կը նշանակէր։

Սուրբիկ անմիջապէս ճանչցաւ մէկ քանի ամիս առաջ ստուերի պէս ամեն կողմ իրեն հետեւող անձը։ Բարեկիրթ մէկը կ՚երեւէր նա. լաւ կը խօսէր ու քաղաքավար ու յարգալից մէկն էր։

— Հիմա շատ չեմ պարեր ալ, Տիկին, կ՚ըսէր նա, այնպիսի խոնարհ ձայնով մը որ տարօրինակ կերպիւ փայփայիչ շեշտ մը ունէր. եւ շիտակն ըսելու համար թերեւս չեմ կրնար պարել. պատանեկան աշխոյժն ու եռանդը շատոնց լքեցին զիս, աւելցուց նա տրտում ու գլխիկոր։

Պատանի մը չէր դիմացինն անշուշտ. բայց Սուրբիկ առողջութեան բոլոր ձիրքերով օժտեալ, հասուն տարիքի տէր մէկը տեսաւ զնա։ Տղայ մը չէր Տիգրանին պէս անխոհեմ ու անզուսպ. փորձառու ու հաստատամիտ մէկը կը թուէր։ Իր բոլոր վարմունքին մէջ Սուրբիկի համար վիրաւորիչ լինելիք բառ մը կամ ակնարկ մը չունեցաւ եւ բնականաբար երիտասարդ կնոջ հետ շրջագայութիւն մ՚ընելու առաջարկը չի կրցաւ մերժուիլ։

Թեւ և թեւ, սովորական խօսակցութեամբ մը զբաղեալ, պտոյտ մ՚ըրին պարտէզին մէջ ու պիւթէէն մէկ մէկ ըմպելիք մ՚առին. Սուրբիկ ամէռ մը ուզեց. բայց ներկայացուած հեղուկն՝ սխալմամբ անշուշտ՝ ապսէնթ ըլլալու էր, որ անմիջապէս անոր գլխուն զարկաւ. մէկ վայրկեանի մէջ պարտէզն, երկինքն ու ծովն իր մոլորեալ ակնարկին առջեւ իրարու խառնուեցան, ոտքին ներքեւէն հողը խոյս տուաւ կարծես, ու խեղճ կինը Մարեմեանի թեւէն զատ յենակէտ մը չը տեսաւ իր շուրջը։

— Այս ինչ տեսակ ամէռ էր, թոթովեց Սուրբիկ։

— Ինձ տուէք գաւաթնիդ, ըսաւ Մարեմեան զարմանք ու վրդովում կեղծելով. բայց այս ամէռ չէ, աւելցուց նա կաթիլ մը բերանն առնելէ վերջը, ապսէնթ է. սակայն անհոգ եղէք, Տիկին, ամեն պարագայի մէջ կատարելապէս անվնաս ըմպելի մ՚է, կ՚ապահովեմ զձեզ այս մասին. ու այս ըսելով խստիւ յանդիմանեց սպասաւորը։

Սուրբիկ բան մը չը լսեց. այն աստիճան սաստիկ էր յուզմունքն. հեղձուցիչ մթնոլորտ մը կար որ իր շնչառութիւնը կ՚արգիլէր ծաղիկներուն բուրումը, մէկ կողմէն, ու թաշկինակներու վրայի անուշահոտութիւնները միւս կողմէն, ու այս սաստիկ ըմպելիքն առաջուց առած քօնեաքներուն վրայ աւելնալով՝ պզտիկ գինովութիւն մը յառաջ բերին։

Մարեմեան շփոթեցաւ ու ուրախացաւ. իր յուսացածէն աւելի յաջողեր էր. իր թեւերուն մէջ առնել ուզեց այս թանկագին բեռն ու առանձին ու ամայի տեղ մը փնտռեց մտքովը զայն յուշաբերելու համար. բայց երիտասարդ կինն անմիջապէս աւելորդ դատեց զանոնք. իր շփոթութեամբն հանդերձ զգաց որ այս մարդը խիստ վտանգաւոր ու խիստ խորամանկ մէկն էր. Տիգրանի դէմ սրդողած ու նեղացած պահուն վայրիկ մը շնորհքով մէկը երեւցեր էր նա իր աչքին, բայց չուշացաւ ինքնիրեն խոստովանելու թէ զինքը շարունակ հալածող այդ մարդուն դիտաւորութիւնն անպարկեշտ եւ իրեն անոր հետ տեսութիւնն անվայել էր։

Բաւ է որ կին մ՚ուզէ իր պատիւը պաշտպանել որպէսզի յաջողի անոր դէմ պատրաստուած ամեն փորձ ի դերեւ հանել։

Սուրբիկ այս մարդուն մօտ ինքզինքն առանձին գտնելով վախցաւ ու այս վախը բոլորովին իր խելքը գլուխը բերաւ։

Այո, յանցաւոր էր, — այսպէս խորհեցաւ երիտասարդ կինը ներքնապէս, — այսպիսի կասկածելի անձնաւորութեան մը ընկերանալուն, եւ Տիգրանի առաջ ինքզինք արդարացնելու միջոց չի կրցաւ գտնել իր մտքին մէջ։ Ինչ պիտի ըսէր, ինչ բացատրութիւն պիտի տար անոր հետ ընկերանալուն։

Որքան մեծ տարբերութիւն այս երկու մարդոց մէջ. երկունք ալ զինքը կը սիրէին. այսպէս գոնէ կը կարծէր ինքը. բայց մինչդեռ Տիգրան ամեն ազատութիւն ու դիւրութիւն վայելելովն հանդերձ երկու տարուան մէջ զինքը նուիրական էակի մը պէս յարգելէ ու պաշտելէ անդին անցած չէր, անդին նորեկ մը, գործունեայ, փութաջան ու ձեռնարկող, համառօտ ձեւերով զինքը իր գրկին մէջ սեղմելու չափ յառաջացեր էր կէս ժամուան մէջ։ Յանկարծ անոր մտքէն կասկած մը անցաւ ու Սուրբիկ զզուանք ու սոսկում զգաց այս մարդէն. ինչպէս կրցեր էր անոր թեւն ընդունիլ. ինքն իսկ զարմացաւ ասոր։

Վտանգն ամենէն աղէկ ուղղեց նորա դատողութիւնն. եւ մարդկային սրտին բնական եղող հակազդեցութեամբ մը Տիգրանի բոլոր փափկութիւնն ու անձնուիրութիւնը ճանչցաւ ու գնհատեց։

— Կը խնդրեմ որ զիս Խոսրով էֆէնտիին մօտ տանիք, ըսաւ վախով ու ցասմամբ յուզեալ ձայնով մը։

Մարեմեան Սուրբիկի բոլոր մտածումները մի առ մի կարդաց անոր դէմքին վրայ, ու հակառակելու անկարելիութիւնն հասկցաւ։ Ուստի շուտով առաջնակարգ դերասանի մը պէս իր առջի յարգալից ձեւն զգեցաւ։

— Յօժարութեամբ, Տիկին, պատասխանեց նա. միայն կը խնդրեմ որ ներողամիտ լինիք թէ որ ո եւ է կերպիւ առիթ եղայ ձեր անհանգստութեան. հաւատացէք որ ամօթով եմ այս մասին։

— Բնաւ, էֆէնտի, յանցանքը ձերը չէ. եւ ես շնորհակալ եմ ձեր խնամոցը. ջղային տկարութիւն մ՚էր որոյ երբեմն ենթակայ կ՚ըլլամ, պատասխանեց Սուրբիկ չոր ու ցամաք կերպով։

Վալսը լմնցաւ ու պարողներու քրտնաթոր զոյգերը՝ գիշերուան զով օդն առնլու համար պարտէզին մէջ ցրուեցան։

Տիգրան Եւգինէն իր ամուսնոյն դարձուցած միջոցին տեսաւ Սուրբիկն որ անծանօթի մը թեւը մտած դէպ իրենց կուգար։

— Որու ես յանձներ Տիկին Արամ էֆէնտին, հարցուց երիտասարդն առանց ծածկելու իր դժգոհութիւնը։

— Ոհ, անհոգ եղիք, պատասխանեց Խոսրով, թեթեւ մը կարմրելով սակայն, իմ ծանօթներէս է ու խիստ ազնիւ անձ մ՚է։

Տիգրան այս բացատրութիւնը չընդունեց. բայց ինքնիրեն աւելի Սուրբիկի նեղացաւ քան թէ իր բարեկամին, մինչդեռ օտարականը Սուրբիկը ձգելէ ու խոնարհութիւն մ՚ընելէ վերջը կը հեռանար։

— Ով էր այդ պարոնը, Սուրբիկ, հարցուց երիտասարդն երբոր մինակ մնացին։

Ես ալ աղէկ մը չեմ գիտեր ով ըլլալն. իրաւ է որ բարեկիրթ անձ մը լինելով հանդերձ անհամակրելի թուեցաւ ինձի։

— Թեւը մտած ատենդ պէտք էիր ատիկայ մտածել եւ ոչ հիմա։

Սուրբիկ՝ Տիգրանի վշտացած ըլլալն անոր խոժոռած դէմքէն ու ցամաք պատասխանէն հասկցաւ։

Անծանօթի մը թեւն ընդունիլը պակասութիւն մ՚էր ու նորատի կինը ներքնապէս իրաւունք տուաւ երիտասարդին ու անոր սիրտն առնել մտածեց։

— Այստեղի բազմութիւնը ձանձրացուցիչ է, ըսաւ Տիգրանին մեղմ, գրեթէ աղերսարկու ձայնով մը որ կարծես ներումն կը խնդրէր եւ որ տարօրինակ կերպով երիտասարդին սրտին դպաւ, տուն դառնանք թէ որ կը հաճիս։

— Դառնանք, կրկնեց Տիգրան մեքենաբար։

Ու թեւ թեւի վար իջան պարտէզէն յամր ու դանդաղ քայլերով. Սուրբիկ յոգնած էր ու թոյլ կերպիւ իր ընկերոջ թեւին կը յենուր։ Քարափէն անցան ուր յոգնախառն ամբոխ մը կը շրջէր, կ՚երգէր, կ՚զբօսնուր գիշերուան ցօղին տակ անփոյթ ու անխոնջ։

Բազմութեան մէջէն անցան անտարբեր՝ չի լսելով իրենց շուրջի աղմուկն՝ եւ առանց զգալու մինչեւ իրենց ծովեզերեայ տունը հասան։

Գիշերը թէեւ խոնաւ՝ բայց իր բոլոր պայծառութեան մէջ էր. հեռուն՝ պարահանդէսին լոյսերն ու երաժշտութեան ձայները կը նուազէին ու կ՚անհետանային։

— Ես անօթի եմ, Սուրբիկ, ըսաւ Տիգրան, քէօշկն ելլելէ առաջ քիչ մը բան ուտենք, դուն ալ կարծեմ թէ անօթի ես. այս ալ զբօսանք մ՚է, մանաւանդ թէ պարահանդէսի հաշւոյն մէջ չէ։

— Ուշ չէ այս ատեն։

— Բնաւ. ժամը եօթն է. կէս ժամէն վեր կը տանիմ քեզ. հոս սպասաւոր արթնցնելու պէտք չունինք, ու այս գիշեր քեզի ծառայելու պատիւն իմ անձիս կը վերապահեմ, Տիկին, աւելցուց խնդալով։

— Այդպէս թող ըլլայ ուրեմն, պատասխանեց Սուրբիկ։

Այս առաջադրութիւնն անտարակոյս հաճելի էր. կէս գիշերին, ծովեզրի սենեակը, լուսնի լուսով, գլուխ գլխի ճաշ մը ընելն՝ հրապուրիչ ծրագիր մ՚էր։ Սակայն Սուրբիկ վայրկեան մը խորհեցաւ որ գիշեր ատեն թերեւս վայելուչ չէր ամուրի երիտասարդի մը տունը գտնուիլ երբ ամեն մարդ կը քնանար։ Բայց Տիգրանի առաջարկը մերժելն անոր վրայ կասկածիլ ու զայն վիրաւորել պիտի ըլլար. Սուրբիկ դեռ ասոր նման հազար պատճառանք մտածեց ու գտաւ այս հաճոյալի հրաւէրն ընդունելու համար. մարդս որքան դիւրաւ կը համոզուի թէ որ կամենայ։

Ներս մտան առանց մէկու մը ձայն տալու. ծովեզրի սենեակը Տիգրանի աշխատութեան սենեակն էր. Սուրբիկ բնաւ հոն մտած չէր դեռ. ակնարկ մը ձգեց իր չորս դին հետաքրքրութեամբ ու սիրով լեցուն. ճրագի պէտք չի կար. լուսինն իր արծաթեալ ճառագայթներովը սենեակը կ՚ողողէր ու ցերեկուան պէս կը լուսաւորէր։

Ինչ զարմանալի բան է եղեր երիտասարդի մը սենեակն. այս եղաւ Սուբիկի հետազօտութեան արդիւնքն. ամեն ինչ անկարգ ու անկանոն. արեւելեան ու եւրոպական կարասիք միասին. հոս թրքական փոքրիկ բազմոց մը Պուխարայի գորգերով ծածկուած. հոն հին Ֆռանսական թիկնաթոռներ, չինական կերպասէ վարագոյրներ. խել մը անօգուտ ու թանկագին նիւթեր, հնութիւններ, հին ու նոր դրամներ, զէնքեր փայլուն կամ ժանգոտած. գորգեր, պատկերներ, յախճապակէ ամաններ, պզտիկ ու մեծ լուսանկարներ նշանաւոր անձերու, դերասանուհեաց, արուեստաւորներու, հրապարակախօսներու, ասդին անդին, պատերուն վրայ, գրեթէ ամեն կողմ ցրուած խառնիխուռն բայց ոչ առանց ճաշակի. փոքրիկ արձաններ իրենց մերկ ու շլացուցիչ գեղով, ոսկեզօծ ու լայն շրջանակներու մէջ Վոսփորի զանազան տեսարաններն ու Անւոյ աւերակներն։ Հայաստանի զանազան քաղաքներէ հաւաքուած տեսակ տեսակ կերպասներ, բանուածներ, աթոռի մը թողուած Միռապօ մը, սեղանին վրայ Պէշիկթաշլեան մը. հոս իրաւագիտական թերթեր. վերջապէս փոքրիկ սենեակի մէջ հաւաքուած արուեստի, գեղարուեստի, գիտութեան ու գրագիտութեան վերաբերեալ ճոխութիւններ՝ մէկ բառով ամեն ինչ կամ ոչինչ։

Սուրբիկ շատ մը հարցումներ պիտի ըներ իր տեսածներուն վրայ, բայց այս սենեակին մէջ անբացատրելի անհանգստութիւն մ՚զգաց. վրդովիչ ու հրապուրիչ մթնոլորտ մը կար. իր շուրջը տեսած անթիւ նիւթերն ու պատկերները կարծես նոյնքան խօսուն ու համակրելի հոգիներն էին. ադոնք էին երիտասարդին ամենօրեայ ընկերներն, անոր ամեն մէկ յուզման, տխրութեան եւ ուրախութեան մասնակից։ Եւ Սուրբիկ անմիջապէս սիրեց ու պաշտեց այս ամենն իրենց անխնամ անկարգութեանց մէջ։

Անդին Տիգրան հինօրեայ ու քաջավարժ սպասաւորի մը պէս սեղանը շտկեց պատուհանին մօտ. քիչ մը պաղ հաւ, տապկած ձուկ, Պօռտօի հին գինի ճարելն վայրկեանի մը գործ եղաւ. ու երբ խօսելով խնդալով սկսան ճաշն, երկուքն ալ բերկրացան յանպատրաստից ու առանց երկմտելու այս խորհուրդն ի գործ դրած ըլլալնուն։

Իրենք անօթի, կերակուրներն համով, գինին ընտիր, ու բնականաբար խօսակցութիւնը վերսկսաւ եռանդով ու աշխուժիւ։

— Պարահանդէսին մէջ կարծեմ նեղացար ինձի։

— Այո, թէեւ այդ ազատութիւնն ու իշխանութիւնը չունիմ։

— Որքան նախանձոտ ես եղեր, մինչդեռ շարունակ ադոր հակառակը կը պնդես։

— Կը հաւատաս, թէ որ ըսեմ որ քեզմէ ի զատ եւ ոչ մէկի համար այդքան դիւրազգած եղած եմ։

— Ոչ իսկ յոյն բարեկամուհւոյդ մասին, հարցուց Սուրբիկ խնդալով։

Եւ մտերմութիւնն հետզհետէ աւելցաւ. այն գիշերուան պարահանդէսէն՝ ուրիշ տարիներու պարահանդէսներու ու երեկոյթներու վրայ դարձաւ խօսքն. երիտասարդին յիշատակներն արթնցան, անցեալ օրերու պատմութիւններ, գրեթէ խոստովանութիւններ ըրին իրարու, մինչդեռ զօրաւոր ու անխառն գինւոյ վերջին գաւաթները կը պարպուէին ու գլուխները կ՚սկսէին տաքնալ ու դառնալ։ Այդ ժամուն ալ բնաւ չէին մտածեր իրենց տարօրինակ ու անպատշաճ կացութեան ու գիշեր ատեն մէկ սենեակ ի միասին ու առանձին գտնուելնուն վրայ։

Քիչ մ՚առաջ նախանձու վրայ խօսեր էին ու ադկից խօսակցութիւնը սիրոյ վրայ բերելու չափ դիւրին բան չի կայ աշխարհիս մէջ։

Սուրբիկ յոգներ էր. նա աւելի կ՚ունկնդրէր քան թէ կը խօսէր, թիկնաթոռի մը մէջ տարածուած, աչքերը կիսափակ ու երեսը կարմրած. մինչդեռ երիտասարդն անոր քով ու դէպի անոր ծռած, փոքրիկ ու քնքոյշ ձեռքն իր ձեռացը մէջ ամփոփած, կը շաղակրատէր։

Սուրբիկ ուրիշ բան չէր լսեր անոր խօսքերէն բայց եթէ հեշտալուր մրմունջ մը որ իր լսողութիւնը կը հմայէր. կ՚զգար որ կարող էր տարիներով առանց նեղանալու մտիկ ընել այդ բարձրաձայն նուագին որ ոչ երբեք այդքան ախորժելի ու ողոքիչ թուած էր։

Երջանկութիւն ըսուածն այս էր արդեօք երկրիս վրայ. Սուրբիկ գրեթէ այնպէս կարծեց վայրկեան մը։

Գիշերը կը յառաջանար զուարթ ու աստեղազարդ. լուսինն հետզհետէ կը խոնարհէր դանդաղ եւ վարանեալ, ծովուն վրայ ձեւացնելով անթիւ ու աննմանելի լուսեղէն ուրուագիծեր որք շարունակ կը կազմուէին ու կը փոփոխէին անոր սնդիկի պէս անշարժ ու փայլուն երեսին վրայ. ամեն ոք հանգչած էր ու ամեն կողմ տարածուող խոր լռութեան մէջ մինակ էր այս մանկամարդ կինն իր սիրած մտերմին քով, բիւր իղձերով տոգորեալ։

Տիգրան հիմա ալ գրեթէ բոլորովին իրեն մօտ ծնրադրած էր ու Սուրբիկ անոր հեշտահամբոյր շունչը կ՚զգար իր մազերուն մէջէն, իր երեսին մօտ, իր դիւրագրգիռ մորթին վրայ, եւ կը խռովէր. յանկարծ զգաց երկու սիրատոչոր շրթունքներ որ իր ձեռքին կը դպէին յիմարական տենչանօք պատելով իր բոլոր զգայարանքը. Սուրբիկ ձեռքն ետ քաշել ուզեց, բայց այս նահանջումն աւելի պարտեալ մարդու մը անօգուտ մէկ ջանքն էր քան թէ լուրջ դիմադրութիւն մը. Տիգրան բռնացաւ ու մանկամարդ կինն անոր դէմ զօրութիւն չունէր. աչուըներէն կրակ կ՚ելնէր, ակնարկը կը նուաղէր ու ամեն ձայն աւելի ուժով՝ բառ մը, բառ մը միայն անոր ականջին կը զարնէր անդիմադրելի, իր պատճառած հրապոյրին համար։

— Կը պաշտեմ զքեզ, կը մրմնջէր երիտասարդն անոր ականջն ի վար։

Սենեակին մէջ լուսնին լոյսը վարագոյրներու բացխփիկ գոյներուն հետ կը խաղար. պզտիկ արձանները թուէր թէ կ՚ոգեւորէին իրենց մարմարէ փոքրիկ կայաններուն վրայ. պատկերները կը ժպտէին ոսկեզօծ շրջանակներուն մէջ ու անդիէն հեղաշարժ ծովուն ձայնն՝ որ մեղմիւ տանը քարափը կը փայփայէր, կը հասնէր միօրինակ այլ ներդաշնակ երգի մը պէս։

Ուրիշ ատեն Սուրբիկ պիտի բողոքէր այս վարմունքին դէմ. հիմա երջանիկ էր սիրոյ այս խոստովանութիւնը լսելով. անշուշտ հիմա չէր որ կ՚իմանար Տիգրանի զինքը սիրելն. ինքն ալ ինչեր չէր քաշել իր փոխադարձ սէրը ծածկելու համար ու անտարբեր դէմք մը ցուցնելու իր պաշտեցեալ մտերմին. վայրկեան մ՚եւս ու մօտ էր անձնատուր լինելու. հեշտութեան երազներ անոր շփոթած միտքը գրաւեցին ու վայրիկ մը Տիգրանի բազուկներն անքակտելի շղթայ մը կազմեցին անոր մարմնոյն շուրջը։

Յանկարծ պատկեր մը անցաւ Սուրբիկի աչաց առջեւէն, խոժոռ ու տրտում դէմք մը՝ որոյ տարօրինակ նայուածքը մինչեւ իր սրտին խորը թափանցեց։ «Զիս խաբեցիր ու հիմա ամուսինդ պիտի խաբես», կ՚ըսէր այս նայուածքը բացորոշ խստութեամբ։

Սուրբիկ սարսափահար ուժով մը մէկդի հրեց զինքը շրջապատող թեւերն ու ոտքի վրայ ելաւ մէկէն։

— Տիգրան, ըսաւ խելակորոյս երիտասարդին, այդքան շուտ մոռցար Սեդրաքի յիշատակը։

Սեդրաքի…

Ուսկից գտաւ այս սպառնալից անունն որ փայլակի մը ցոլացման պէս իր միտքը պատող մառախուղը փարատեց. Տիգրան կանգ առաւ իր անվայել աղերսանաց մէջ ու մանրերկրորդ մը բաւեց խելքը գլուխը բերելու. ինչ որ ալ ըլլար իր անսահման սէրն ու մարդուս տկարութիւնը, պարկեշտութիւնն՝ որ իր սրտին մէջ էր միշտ՝ զինքը արիացուց ու պատուոյ ճամբէն չի խոտորեցաւ։ Բայց իր քաջութեան փորձը տալէ վերջն իր յուզմունքը չի կրցաւ ծածկել ու Սուրբիկէն հեռու աթոռի մը վրայ ինկաւ ուժաթափ ու ամօթահար։

Ալ չի խօսեցան ատոր վրայ ու քիչ մը ետքը պարտէզին դռնէն անցնելով, Տիգրան, լուռ ու քար կտրած, ծաղկահասակ կինը քէօշկը տարաւ ձգեց ու տուն դարձաւ. բայց մինչեւ առտու իր խռովեալ երեւակայութիւնը թոյլ չի տուաւ քնանալ։ Արշալուսուն դէմ միայն, խորտակուած ու վաստակաբեկ, բազմոցի մը վրայ քունը տարաւ։

Այն գիշերէն վերջը քիչ մ՚ատեն Տիգրան խիստ զգուշաւոր ընթացք մ՚ունեցաւ քէօշկը գտնուած ժամանակ. յանցանք մը գործուած ատեն վարժապետէն բռնուող տղու մը կը նմանէր։

— Ալ պատանի մը չեմ ես, կ՚ըսէր երբեմն ինքնիրեն, ու ինչպէս յիմարութիւն մը գործելու չափ յառաջ գացի. իրաւ է ուրեմն որ մարդս իր անձին չի կրնար իշխել եղեր. իմ բոլոր հաստատամտութիւնս այս կնոջ մէկ ժպիտին առջեւ անհետացաւ ու առանց անոր…

Իրիկունը մը Սուրբիկ Տիգրանի առաջարկեց միասին շրջան մ՚ընել պարտէզին մէջ. վերջալոյսն իր բոլոր շքեղութեան մէջ եւ պարտէզն ամայի ու խորհրդաւոր էր։

— Վշտացար ինձի դէմ, այնպէս չէ, հարցուց յանկարծ Արամ էֆէնտիի կինը։

— Բնաւ, Տիկին, ընդհակառակն շնորհապարտ եմ ձեզ։

— Նախ եւ առաջ, Տիկին, ձեզ եւ ասոր պէս պաշտօնական բառերը վերցուր ու պարզապէս Սուրբիկ ըսէ ինձի առաջուան պէս, որպէսզի չի սրդողած լինիլդ հասկնամ։

Երիտասարդը քիչ մը վարանեցաւ.

— Միթէ չափազանց մտերմութեան հետեւանք չէր իմ սխալմունքս, ըսաւ նա. դուք պէտք է ուզէք որ այս ձեւակերպութիւնները մնան ու պատնէշ մ՚ըլլան իմ տկարութեանս դէմ։

— Ոչ, Տիգրան, առաքինութիւնն արժէք չունի թէ որ ճնշման մը արդիւնք է. ես քեզմէ աղէկ գաղափար ունիմ քու սրտիդ անզուութեանը վրայ ու քու մտերմութեանդ կորուստովը չեմ ուզեր իմ հանգստութիւնս փոխարինել, մոռցիր ալ այն ժամն ինչպէս որ ես ալ չեմ յիշեր բնաւ։

Տիգրան չի պատասխանեց։

— Մի կարծեր որ չի մաքառեցայ սիրոյս դէմ, Սուրբիկ, աւելցուց քիչ մը վերջը. երէկուընէ չէ որ անբացատրելի իշխանութիւն մ՚ունեցար իմ վրաս դուն, որոյ հետ յաւիտեան անհաշտ ու ոխերիմ թշնամի մնալ պարտէի. ես անոնցմէ չեմ որք իրենց հաճոյքին, թերեւս երջանկութեան համար ուրիշի երջանկութիւնը կը գողնան ու տունը կը կործանեն. ինքզինքը չեմ ուզեր արդարացնել վայրկեան մը սխալելուս. դուն ինձի շուտով ճանչցուցիր պարտականութիւնս որուն համար ալ աւելի կը… յարգեմ զքեզ. իսկ դուն, — եւ Տիգրան հառաչեց այս ըսելով, — բնաւ, ոհ, բնաւ լսած մի ըլլար իմ դժբաղդ սիրոյս խոստովանութիւնը։

— Հաշտուեցանք ուրեմն ու տուն դառնանք։

Այսպէս վերջացաւ այս խռովութեան սկզբնաւորութիւնը. սակայն ուրիշ դժբաղդութիւն մը չուշացաւ այս ընտանեաց գլխուն։

Արամ էֆէնտիի գլխի հիւանդութիւնը բոլորովին անհետացած չէր ու յանկարծ նոր ձեւով մը երեւան ելնելով խիստ ծանր կերպարանք մ՚առաւ քիչ օրուան մէջ։

Խնամքները չի պակսեցան. Խոսրով հիւանդատես եկաւ ու Եէնիմահալլէ դառնալուն ծանօթները զինքը շրջապատեցին իբրեւ թէ տեղեկութիւն մ՚առնելու համար հիւանդին վրայօք. կեղծաւոր կարեկցութիւն որով քօղարկուած էր հիւանդին կնոջ վրայ տարածուած հետաքրքրութիւնն. անշուշտ երեսի վրայ թողած էր իր ծերունի ամուսինն, երիտասարդ տարփաւորին հետ զբօնելու համար։
Կիներն ու յատկապէս պառաւները՝ նշանաւոր էին իրենց հաւաքած տեղեկութիւններով։

Յիսուննոց գիրուկ կին մը որոյ երեսին խորշոմներն անհետացնելու համար կատարուած ջանքերն ապարդիւն մնացած էին, լրագրաց մէջ կարդացած խաբեբայ դեղերէն գանգատելէ վերջը կը պնդէր որ Արամ էֆէնտիի տունէն ելած սպասուհի մը թանկագին մանրամասնութիւններ բերած էր իրեն, մանրամասնութիւնք որք պարկեշտ ականջներէ չէին կրնար լսուիլ։

Բամբասող հետաքրքիրներուն սիրտն անհամբերութենէ բաբախեց։

— Հոգիս, կը գոչէր նա, կարգուած կիներն աղջիկներէ աւելի կատղեր են հիմա. լսուած բան է ասիկա որ գիշերն ի լոյս ձգես հիւանդ էրիկդ մինակը չարչարուի ու դուն պարտէզին դռնէն դրացի երիտասարդին տունն երթաս։

Ունկնդիրներն իբրեւ թէ չի հաւտալու շարժում մ՚ըրին չարլեզու պառաւը զայրացնելու ու ալ աւելի խօսեցնելու համար։

— Չեք հաւատար, կրկնեց գիրուկ կինն աշխուժիւ, չէք հաւատար, կ՚ուզէք որ Մարիամը կանչեմ ու ձեր դիմացը խօսեցնեմ։

— Վրայէն շնորհքով կին մը կ՚երեւայ, մեղա, ալ մարդ իր տեսածին ալ խաբուելու չէ, վրայ բերաւ անդիէն սիկառի թուղթի պէս նիհար ու թափանցիկ կին մը որ բուրդի ու բամպակի անհրաժեշտ պաշարով մը բեռնաւորած էր ամեն ատեն։

— Ատանկները շնորհքով կ՚երեւան վրանուն։

— Ով կը սիրէ եղեր, հարցուց քառասունն անցուկ աղջիկ մը որ ամուսնանալէ յուսակտուր, ալ պառաւներու կարգը բազմելու իրաւունք ունէր։

— Փաստաբան է, ինչ է, գիշեր ցերեկ իրարու տունն են եղեր։

— Այս տեսակ կիները բոլոր իգական սեռին ալ պատւոյն կը դպչին, աւելցուց արդար զայրութիւ երիտասարդ ու գեղանի կին մը որոյ սիրահարական արկածներն երեսին վրայ ներկուած գոյներուն չափ բազմաթիւ էին։

Ուրիշներ կը պնդէին թէ իր կնոջ մեղապարտութիւնն հաստատուելուն վրայ Արամ էֆէնտի հիւանդացեր էր. թէ խեղճ մարդուն ամեն տեսութենէ զրկուած, գրեթէ բանտարկուած էր. շատախօս երիտասարդը մը՝ ականջէ ի վար փսփսալով խորհրդաւոր ձեւերով կը պատմէր թէ իր բարեկամներէն մեկն Արամ էֆէնտիի քէօշկին մօտէն անցած ժամանակ գիշերային ժամադրութեանց հանդպեր էր։

Այս կերպ էին ահա խօսակցութիւններն հասարակութեան մէջ. այս բամբասողներէն գոնէ մին՝ բան մը գիտեր կամ թէ ինք կը հաւատար իր ըսածներուն. բնաւ։ Նախանձը մէկ կողմէն, հետաքրքրութիւնը միւսէն միացեր էին զրպարտութիւնն ու քսութիւնը ծաւալելու այնպիսի անձերու դէմ զորս թերեւս շիտկէ շիտակ չէին ճանչնար։

Երիտասարդ կինը մեծագոյն յանցաւորը թերեւս ոճրագործ մ՚էր. ամենքը ծերունի ամուսնոյն կը գթային ու կը կարեկցէին միայն։ Գուցէ հարկ էր ջանք մ՚ընել զայն իր անհաւատարիմ կնոջ ձեռքէն փրկելու համար։

Այս տեսակ են ահա այն սարսափելի տարաձայնութիւններն որք փոխանցիկ ու քստմնելի հիւանդութեանց պէս բերնէ բերան տարածուելով մարդուս պատւոյն կը դպչին, կը հալածեն ու շատ անգամ կը խորտակեն թաքուն, յամառ ու անողոք ամբաստանութիւններ որոյ դէմ ամբաստանեալն ինքզինքը արդարացնելու միջոց չունի։ Մարդոց ներքին կենաց մասին հասարակաց կարծիք ըսուած բանն՝ ի բացակայութեան տրուած վճիռ մ՚է որ առանց դատապարտելոյն հաղորդուելու կը գործադրուի։ Բաւ է որ զրպարտիչ բերան մը բացուի մէկուն դէմ ու դատապարտութիւնը ժամանակի խնդիր մ՚է միայն եւ որոյ դէմ զրպարտեալը բողոքելու իրաւունք չունի։

Այս կերպ էին ահա հասարակաց կարծիքը Սուրբիկի մասին։ Պարկեշտութեան, մաքրութեան նշոյլ չունեցող անառակուհիներ չէին կրնար անտարակոյս անոր առաքինութեան հաւատալ. սեւը ճերմակին գոյութեան չի կրնար կաւատ ընծայել. այս եղած է միշտ աշխարհիս օրէնքը։

Անգին՝ հիւանդը կը տառապէր ու կը դարմանուէր, խեղճ մարդուն հիւանդութիւնը մահատու ու սարսափելի կերպիւ փոխանցիկ ախտ մ՚էր. խոհեմութիւնը կը պահանջէր զգուշութիւններ ձեռք առնուլ անոր քովը մօտեցուցած ատեն. բժշկաց պատուէրը խիստ ու բացորոշ էր. Սուրբիկ միայն չի ճանչցաւ այդ արգելքն զոր իր պարտականութեան հակառակ դատեց. իր մանկութենէն ի վեր դժբաղդ ու ճակատագրէն հալածեալ՝ քաջութեամբ, գրեթէ ուրախութեամբ նետուեցաւ այն վտանգին մէջ որ այնչափ դիւրաւ կրնար զինքն ալ ի միասին գերեզման տանիլ։ Ոչ, ոք գիտցաւ երբեք այս մանկամարդ կինն առաջնորդող գաղափարը. փոխանցման վտանգը տարաբաղդուհին հրապուրեց. ազգական, բարեկամ ի զուր խրատեցին կամ սպառնացան։ Սուրբիկ անդրդուելի մնաց. Տիգրան միայն բան մը չըսաւ մինչդեռ բժիշկներն ապշած ու սքանչացած կը մեկնէին ամեն անգամ։

Միայն իր զաւակներն հեռացուց ու ինքը գիշեր ու ցերեկ սպասուհւոյ մը օգնութեամբ հիւանդին քովէն չը բաժնուեցաւ։

Հիւանդութեան չորրորդ հինգերորդ օրերն Արամ էֆէնտին անճանաչելի էր. անհամար ուռոյց ու պալարներ, սեւ ու կապոյտ, անոր դէմքն ու ճակատը պատեցին. աչքերը փոսն իջած ու երեսին ուռուցիկ կոյտերուն մէջ թաղուելով երկու փայլուն կէտերու փոխուեցան. շրթունքն իրարմէ հեռու ու բոլոր գլուխն ահաւոր ու քստմնելի երեւյթ մ՚ստացաւ։

Սարսափելի ախտը մէկ քանի աւուր մէջ այս աստիճանի կերպարանափոխ ըրած էր հիւանդը, սպասուհին վախցաւ ու առաւ քալեց ու Սուրբիկ մինակ մնաց հիւանդը դարմանելու ու սփոփելւ համար։
Մինակ. ոչ սակայն. քանի որ Տիգրան առտու ու իրիկուն հոն էր. բժիշկները կը հրաւիրէր, դեղերը կը պատրաստէր ու տունէն դուրս հիւանդին վերաբերեալ բոլոր հոգերը հոգալ կը մտածէր։ Նամանաւանդ Արամ էֆէնտիի նեղութիւնը գուշակելով, առանց Սուրբիկի զգացնելու, Արամ էֆէնտիի մէկ պահանջքը գանձած լինելու պատրուակաւ դրամական օգնութիւն մը կ՚ընէր ու վերջապէս այդ մահու ու սարսափի օրերուն մէջ պահապան հրեշտակի մը պէս կը հսկէր այդ անօգնական ընտանեաց վրայ։

Բժիշկներն հետզհետէ ձեռք քաշեցին. հիւանդին վիճակը բոլորովին յուսահատական ու անոր աւերեալ դիմացի տեսիլն արհաւրալից դարձաւ։

Անտարակոյս նախախնամութեան անքննելի մէկ գաղտնիքն էր որ այս դժնդակ ու զարհուրելի ախտն այսքան բարի ու պարկեշտ մարդու մը վիճակած էր. հիւանդին խելքը գլուխն էր միշտ. վերջին օրերուն, եղբոր ինքն ալ վերահասու եղաւ իր վտանգաւոր կացութեան, վարանում մը տեսնուեցաւ այս մարդուն վրայ. ըսելիք մը ունէր ու չէր կրնար կարծես մէկու մը յայտնել. Սուրբիկը միայն տեսնելով միշտ իր քովն, իր արդէն անհանգիստ խղճմտանքը բոլորովին վրդովեցաւ. ամենքն, եղբայր, քոյր, կամ ազգական, քոլերայէ փախելու պէս, առանց ետեւնին դառնալու, մի առ մի խոյս տուէր էին ու միայն այս երիտասարդ կինը մնացեր էր մինչեւ վերջն հաստատ իր սիրոյն ու հաւատարմութեան մէջ. այն ատեն մտածեց թէ որքան ծանր պարտքեր ստանձնած էր այս մատղաշ ու փափուկ արարածին դէմ զոր դեռ տղայ հասակէն աններելի անխոհեմութեամբ մը իր կենաց բոլոր ծերութեան ու տառապանացը մասնակից ըրած էր. մտածեց նա եւ թէ ուսկից կը ճարէր բժիշկներու ամենօրեայ տրուած գումարները, վասնզի իր չնչին խնայողութիւններն հիւանդութեան առջի մէկ երկու աւուր մէջ սպառած էին անշուշտ։

— Սուրբիկ, ըսաւ մանկամարդ կնոջն որ աթոռի մը վրայ ու անկողնոյն մօտը նստէր էր, քնահատութենէ թալկահար ու տժգունած. ստակ մնացած չէ քովդ. իմ սեղանաւորդ կա Պոլիս, պէտք է մէկ երկու ամսական կոտրել տալ այս օրերու համար։

— Բայց ստակի նեղութիւն չունինք, պատասխանեց նա, ատեն չեղաւ քեզի իմացնելու որ յոյն վաճառականին վրայի առնելիքներդ Տիգրան էֆէնտին գանձեց։

— Որ յոյն վաճառականն, հարցուց հիւանդը մտախոհ։

— Դուն գիտես անշուշտ, որուն վրայ հարիւր քսան ոսկի պահանջ ունիս։

Արամ էֆէնտի մէկու մը վրայ այս տեսակ պահանջ մը չունէր ու անմիջապէս գուշակեց այն չափազանց փափկութեան զգացումն՝ որով Տիգրան դրամական օգնութիւն մ՚ընդունել տալու համար այս ստախօսութեան դիմեր էր. բան մը չ՚ըսաւ, բայց աչուըները լեցուեցան։

— Եղբօրմէ մը աւելի է մեզի համար Տիգրանը, Սուրբիկ, գիտցած ըլլաս մրմնջեց այն։

Իրիկունը երիտասարդն եկաւ տրտում ու տխուր. հետեւեալ օրուան համար բժիշկները նոր խորհրդակցութեան մը հրաւիրէր էր. շատերը մերժեր էին գալու. եւ ոչ մին ծածկեր էր հիւանդին մօտալուտ վախճանն. ասով հանդերձ Տիգրան յամառեր էր զանոնք կանչելու համար։

Հետեւեալ օր հիւանդը բոլորովին ծանրացաւ. իրիկուան դէմ Տիգրանը տեսնել ուզեց. հինգ րոպէ ՎԵՐՋ երիտասարդն անոր անկողնոյն մօտն էր։ Սեւ վարագոյրներ կ՚արգիլէին պատուհանէն եկող լոյսն որում չէին կրնար այլեւս դիմադրել հիւանդին տկարացած աչքերը. գերեզմանի պէս մթին ու սգաւոր սենեակ մ՚էր. հիւանդը գլխով նշան մ՚ըրաւ կնոջը զինքը մինակ թողլու համար ու Տիգրանին դառնալով։

— Իմ վերջը մօտ է ալ, Տիգրան, ըսաւ հազիւ լսելի ձայնիւ, ու տեսնելով որ երիտասարդն ընդմիջելու շարժում մը կ՚ընէ. ոչ, ոչ, աւելցուց նա, խաբուելու պէտք ունեցողներէն չեմ ես… շնորհակալ եմ քեզմէ, ճշմարիտ որդի մ՚եղար ինձի իմ կարօտութեան օրերուս մէջ… քեզի պէսներ շատ չեն գտնուիր…
Հոս հիւանդին ձայնը մարելու մօտ երեւցաւ.

— Զաւակներուս ապագան չապահոված կը թողում ու կը մեկնիմ ու այս ցաւը շատ մեծ է հօր մը համար… կ՚ուզեմ որ զաւակներուս հսկես, Տիգրան… կը հասկնաս, զաւակներս ողբութիւն չի տեսնան…

Տիգրան իր արցունքը չի կրցաւ բռնել ու հեծկլտալով արտասուել սկսաւ։

— Վերջին ու գերագոյն խնդիրք մ՚ալ, մրմնջեց հիւանդը շնչահատ. կինս երեսքս չի խնդած մինչեւ այսօր, իմ մահուամբս այն ալ կարօտ ու… աղքատ կը մնայ… քսան հինգ տարեկան այրի կը թողում հա զինքը… դուն պաշտպանէ անիկա… այս քաղաքը մի նստիք…

Ոգեվարին խօսքերն անհասկանալի դարձան, բայց յանկարծ վերջին ճիգ մը ընելով.

— Մի մոռնար, Տիգրան, իմ զաւակներս քու զաւակներդ թող ըլլան ու դուն երջանիկ ըրէ Սուրբիկը։

Օրհասականին ձայնը կտրեցաւ ու անկից վերջը խղդուկ հռնդիւն մը միայն լսուեցաւ. քիչ մ՚ատենէն ամեն ինչ վերացած էր։

Ութ օր վերջը բոլոր Վոսփորի ու Պէօյիւքտէրէի մէջ խօսակցութիւնն երկու դէպքերի վրայ կը կեդրոնանար. այն է Արամ էֆէնտիի մահուան ու Խոսրովին կնոջ փախուստին վրայ։

Եւգինէ՝ ի վերջոյ Մարեմեանէ ձանձրացած, խռվաթ սպասաւորի մը հետ սիրահարած ու ամուսնական յարկէ չուած էր պարզապէս։

Խոսրովի յաջողութեան աստղը շատոնց ի վեր խաւարեր էր. Եւգինէի փախուստը վերջին հարուածն եղաւ անոր. իր ընտանեկան արկածները բերնէ բերան զրուցուելով իր դիրքին ալ վնաս տուին, ու անոր խոստացուած պաշտօնը չի տրուեցաւ։ Պաշտօնէ ու ապրուստէ զուրկ, տունը կործանած, ամենուն ծաղրին նշաւակ դարձած, Խոսրով օր մը մեկնեցաւ Պոլսէն առանց մէկու մը ձայն տալու ճիչդ ինչպէս որ Եւգինէ ալ իր տունէն մեկնած էր։ Ոչ ոք կրցաւ անոր ուր երթալն իմանալ. ոմանք կը պնդէին թէ Ամերիկա կը գտնուի նա այժմ ու բողոքական միսիոնար եղած է, անտանելի աղքատութեան ու տառապանաց մատնուելէ յետոյ. ուրիշներ կը յարեն թէ նա իր հայրենիքը Խարբերդ դարձած է։

Այսպէս հեռացաւ այս մայրաքաղաքէն այն երիտասարդն որ պարտէր գուցէ բնաւ ոտք չի կոխել հոս. բաղդը՝ վայրկեան մը ժպտեցաւ անոր իր դառնութիւնը վերջէն աւելի սաստկութեամբ զգացնելու համար։

Իսկ Տիգրան Արամ էֆէնտիի մահուանէն մի քանի օր վերջն իր գոյքն ու կարասիքը վաճառելէ յետոյ, Սուրբիկի ու անոր զաւակացը հետ Ադրիանուպոլիս երթալու համար ճամբայ ելաւ. վայրահաչ բերաններ այս ուղեւորութիւնն իրենց առջի ամբաստանութեանց ապացոյց համարեցին։

— Չէի ըսեր ձեզի, կ՚ըսէր այս առթիւ յիսուննոց գիրուկ կինը, խեղճ մարդուն մահուան պատճառ եղան ու քառասունքին չեն սպասեր անգամ. այս տեսակ սէր տեսնուած չէ դեռ. ամեն մարդ շատ բան ըրած է, բայց ամօթը մէկդի թողած չէ աշխարհի առջեւ։

— Առաջուց ի վեր մարդ չէին սեպեր անոնք, աւելցուց դրացի խօսակից մը։

Երիտասարդ փաստաբանն երբեք կարեւորութիւն տուած չէր այս թունաւոր լեզուներուն. նա՝ Ադրիանուպոլսոյ մէջ երկաթուղւոյ կայարանին քով, Քարաղաճի դաշտին մէջ առանձին տան մը մէջ կը բնակի. ընդարձակ պարտէզ մը ունի զոր կը մշակէ եւ ուր կ՚զբօսնու. երբեմն աղքատ ու կարօտ մարդոց դատերը կը վարէ ձրիաբար. այդ կողմերն ամենքը կը ճանչնան հարուստ փաստաբանն, ինչպէս կ՚անուանեն զինքը բարեմիտ գիւղացիք։

Բայց առջի անփոյթ ու զուարթ երիտասարդը մնացած չէ. հիմա մտախոհ ու տրտում մարդ մ՚է. մօրուք թողած է ու սպիտակ թելեր կանուխէն անոր մազերուն մէջ կը տեսնուին։ Խիստ քիչ անգամ անցելոյն վրայ խօսք կ՚ընէ։ Արամ էֆէնտիի վերջինն կամքն հարգած է. անոր զաւակներն իր զաւակներն եղած են, վասնզի Սուրբիկ իրեն կինն է։

ՎԵՐՋ