ՔԱՂԱՔԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆ ՎՆԱՍՆԵՐԸ

ՔԱՂԱՔԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆ ՎՆԱՍՆԵՐԸ

***
Բռնաւոր մը կայ, որ գեղեցիկ անուան տակ ծածկուած` զմեզ գերութեան կը դատապարտէ նոյնիսկ այն առանձնաշնորհմանց մէջ, զորս մեր կամքն կը շնորհէ մեզ եւ որոց չհակառակիր օրէնքն։ Այս բռնաւորը բնութեան ալ կը հակառակի եւ թոյլ չտար անոր, որ ազատ համարձակ գործէ մարդ էակին վրայ։ Այս բռնաւորը քաղաքավարութիւնն է։ Այս բռնաւորին հակառակորդներն անկիրթ կ՚անուանուին յանիրաւի։

Այս քաղաքավարութիւնն քաշուելու բան չէ մանաւանդ անոնց համար, որ կը սիրեն եւ տրամադրութիւն ունին բնութեան օրինաց հետեւիլ եւ այս ընթացքով երջանկութիւն գտնել։ Հասկցնելու համար, թէ որչափ կը չարչարուին, կը հարստահարուին այս խեղճերն, արժան կը դատենք քանի մ՚օրինակներ մէջ բերել։

Բարեկամներէդ մէկուն անուան տօնախմբութեան ներկայ գտնուիլ կը փափաքիս։ Ընթրելէն յետոյ կ՚ելնես, բարեկամիդ տունը կ՚երթաս, ուր սիրալիր ընդունելութիւն մը կը գտնես։ Մէկ ժամու չափ նստելէն ետքը աչքերդ կը սկսին գոցուիլ, եւ կ՚ուզես բազմոցի վրայ ընկողմանիլ։ Քաղաքավարութիւնը կ՚արգիլէ։ Ախորժակով ընթրած ըլլալով` գօտիդ քիչ մը թուլցնելու կամ քակելու պէտքը կը զգաս։ Հրաւիրելոց առջեւ ասանկ պէտք մը զգալն հակառակ է քաղաքավարութեան։ Քունը երթալով կը ծանրանայ արտեւանացդ վրայ։ Բազմութեան մէջ եկող քունն անկիրթին մեծն է, վանել հարկ է այդ քունը։ Բնութիւնը քնացիր կ՚ըսէ, քաղաքավարութիւնը մի քնանար կը պոռայ։

Փորձէ եւ քիչ մը քնացիր։

Տան տէրը գլխուդ վրան կը տնկուի։

—Ինձի նայեցէք, կը պոռայ սպասաւորներուն, քիչ մը ջուր բերէք Պապիկ աղային։

—Չէ, չէ, չեմ ուզեր ջուր։

—Ինչու կը քնանաք, Պապիկ աղայ։

—Նստած տեղս քունս եկաւ, ներեցէք։

—Մեզմէ չախորժեցար։

—Քաւ լիցի։

—Ուրիշներուն տունը մինչեւ առտու կը նստիս, մեր տունը շուտ մը կը քնանաք։

—Շատ կերայ այս գիշեր, այդ պատճառաւ…

—Ոչ աս է, ոչ ան, կ՚ըսէ տան տիկինը, մեր տունն աղէկ զբօսում չկայ անոր համար…

—Կ՚աղաչեմ, մի խօսիք այդպէս։

—Ուրիշ տուն մը գտնուիք նէ, հարկաւ ալ աւելի պիտի զբօսնուիք եւ զուարճանայիք։

—Սիկարայ մը բերէք Պապիկ աղային, կը հրամայէ տան տէրը։

—Խնձոր մը ըստկեցէք Պապիկ աղային, կը հրամայէ տան տիկինը։

—Շնորհակալ եմ։

—Խահուէ մ՚եփեցէք։

—Թէյ մը բերէք։

—Ելիր, սանկ քիչ մը պտտէ, Պապիկ աղայ, որ քունդ փախչի։

—Եկուր, սքանպիլ մը խաղանք, որ չքնանաս, կը պոռայ անդիէն ուրիշ մը։

—Շնորհակալ եմ, դուք քեյֆերնուդ նայեցէք։

—Չըլլար, սքանպիլ մը պիտի խաղամ քեզի հետ։

Պապիկ աղան չկրնար դիմադրել։ Կը սկսի սքանպիլ խաղալ։ Հազիւ կը խաղայ երեք քառորդ, եւ ահա քունն վերստին կու գայ։

—Մի քնանար, Պապիկ աղայ։

—Չեմ քնանար կոր։

—Կը քնանաս կոր, Պապիկ աղայ։

—Չեմ քնանար կոր։

—Եթէ կ՚ուզես, բոլքայ մը պարէ, որ քունդ փախչի։

—Բոլքայ չեմ գիտեր։

—Կը սորվիս։

—Թող տուէք զիս, Աստուածնիդ սիրէք նէ, անդիի սենեակը կ՚երթամ, կը քնանամ քիչ մը։

—Անկարելի բան է։ Տօնախմբութեան մէջ կը քնացուի։

Բռնութեամբ պարի կը հանեն Պապիկ աղան, որ մտքէն իրարու ետեւէ կը շարէ այն խօսքերը, զորս բարկութիւնն արտասանել կու տայ մեզ նմանօրինակ պարագայից մէջ։

Պարը կը վերջանայ։ Պապիկ աղային քունը կը փախչի։

Մէկ երկու ժամէն հրաւիրեալները ոտք կ՚ելնեն մեկնելու համար։ Պապիկ

աղան ալ կ՚ելնէ տուն կը դառնայ։ Անկողին կը մտնէ, չկրնար քնանալ. քունն անդառնալի կերպով փախած է։ Կ՚ելնէ անկողինէն, քիչ մը կը կարդայ, որ քունը գայ, չգար. ուրիշ քնաբեր գիրք մը կ՚առնէ. հնար չէ քնանալ նոյնիսկ եթէ… Օրուան կեանքը կարդայ։ Այսպէս Պապիկ աղան մինչեւ առտու կը տապլտկի անկողնոյն մէջ եւ կը սկսի այն ատեն քնանալ, ուր ամէն մարդ կ՚արթննայ եւ գործի կ՚երթայ։

Ահաւասիկ քաղաքավարութեան արդիւնքը։

—Թող չերթար, էֆենտիմ, թող տունը նստէր, պիտի առարկուի մեզ։

Միթէ մարդս իւր տան մէջ աւելի ազատ է։

Փորձենք։

Իրիկունը տունդ կը դառնաս, հագուստներդ կը հանես եւ գիշերազգեստդ կը հագնիս եւ սենեակիդ մէկ անկիւնը կը քաշուիս, կը նստիս։ Քիչ մը կ՚անցնի, կերակուրի սեղանը կը դրուի։ Կինդ, հայրդ, մայրդ, զաւակներդ, եղբայրներդ, քոյրերդ, թոռներդ կ՚առնես եւ վար կ՚իջնաս ընթրելու։ Սեղանէն կ՚ելնես, խահուէդ կը խմես եւ սանկ կ՚երկննաս բազմոցիդ վրայ։

—Չաթ, չաթ, չաթ…

—Վաաայ… հիւր է արդեօք…

—Չաթ, չաթ, չաթ…

—Ով մտիկ պիտի ընէ ասոնք, նա… ըսէք որ հոս չեմ…

—Չըլլար, պատուհանէն տեսան։

—Չաթ, չաթ, չաթ…

—Վերը տարէք եւ ըսէք, որ Պապիկ աղան անհանգիստ է այսօր։

—Չաթ… չաթ…

Դուռը կը բացուի։

—Վեր հրամմեցէք, վեր հրամմեցէք։

Հիւրերը վեր կ՚ելնեն։

Պապիկ աղան վստահ է ալ, թէ փորձանքն անցուց։

Կէս ժամ կ՚անցնի, չանցնիր, Պապիկ աղային դուռը կը բացուի, եւ հիւրերէն մին ներս կը մտնէ։

—Պապիկ աղայ։

—……

—Չայն չկայ, արդեօք կը քնանայ կոր… Պապիկ աղայ…

—……

—Կը քնանայ կոր։

Պապիկ աղան արթուն է։

—Արթնցնենք… Պապիկ աղայ, Պապիկ աղայ… ըսելով հանդերձ կը հրէ, կը հրմշտկէ Պապիկ աղան, որ արթննայ։

Պապիկ աղային ճարը կը հատնի, կ՚արթննայ։

—Դուք էք, մոսիո Բոլ։

—Ես եմ… անցած ըլլայ։

—Շնորհակալ եմ։

—Տիկինն ըսաւ, թէ անհանգիստ էք։

—Այո, շատ անհանգիստ եմ։

—Թէ գլխու ցաւ ունիք։

—Այո։

—Ես ալ ըսի, որ երթամ, նայիմ անգամ մը Պապիկ աղան, վերջը չըսէ, թէ մեր տունն եկեր է ու չէ ուզեր քովս գալ։

—Շնորհակալ եմ։

—Ինչպէս եղաւ, որ գլխու ցաւ ունեցաք։

—Իրաւ որ չեմ գիտեր… ահ, չեմ կրնար գլուխս բռնել… կ՚աղաչեմ, վեր գացէք դուք, ինձի համար անհանգիստ մի ըլլաք, քիչ մը քնանամ նէ, կ՚անցնի։

—Չէ, էֆենտիմ, չէ, քնանալով չանցնիր։ Էնքսէիդ քեօքը քիչ մը հարտալ պտտցնենք. սա հարտալը բերէք։

—Չեմ ուզեր բարեկամ։

—Դուն չիյտես. սա հարտալը բերէք…

Հարտալը կը բերեն… Մոսիո Բոլ էնքսէին քեօքը կը դնէ հարտալը։

—Քիչ մ՚ալ լիմոն բերէք։

—Թող մնայ, ճանըմ։

—Քիչ մը լիմոն բերէք։ Հիւանդին խօսքը մտիկ չըլլուիր։

Լիմոնը կը բերեն եւ ճակտին վրայ կը պահեն…

—Քիչ մը րոմ բերէք։

—Րոմը ինչ պիտի ընես։

—Բերէք քիչ մը րոմ, շուտ եղէք։

—Թող մնայ, քուզում, պապամ, թող մնայ պէ, ուուֆ…

—Շուտ ըրէք, րոմը բերէք։

Րոմ կը բերուի։ Մոսիո Բոլ րոմով կը շփէ Պապիկ աղային գլուխը։

—Անցաւ քիչ մը ցաւը։

—Ոչ։
—Րախը բերէք. րախը… շուտ…

—Չեմ ուզեր, մոսիո Բոլ, ճիյերս…

—Րախը… կրակին մէջ տաքցուցէք…

—Տաքցուցինք…

—Պապիկ աղայ, շոգին քթիդ քաշէ։

—Քաշեցի։

—Թեթեւցաւ քիչ մը ցաւը։

—Ոչ։

—Ջուր տաքցուցէք… ոտքերը մէջը դրէք…

—Չէ, ճանըմ…

—Ջուր պաղեցուցէք… գլուխը մէջը դրէք…

—Անցաւ, մոսիո Բոլ, անցաւ…

—Չանցնի պիտի տէ, ինչ պիտի ընէ, ինձի մոսիո Բոլ կ՚ըսեն…

—Կեցիր, հագուիմ, ու վեր երթանք։

—Աղէկ որ եկայ։

—Շնորհակալ եմ։

—Եթէ չի գայի, մինչեւ առտու պիտի քաշէիր այս ցաւը։

—Այո։

—Եւ պիտի ըսէիր, թէ մոսիո Բոլը քովս չեկաւ։

—Այո։

—Շուտ ըրէ, հագուէ ուրեմն։

—Հիմա։

Պապիկ աղան կը հագուի ու վեր կ՚ելնէ։

—Օօօ, Պապիկ աղայ, անցած ըլլայ։

—Անցած ըլլայ, Պապիկ աղայ։

—Ինչպէս էք, Պապիկ աղայ։

—Շնորհակալ եմ։

—Այս գիշեր ձեզի անհանգիստ ըրինք։

—Ընդհակառակն, գլխուս ցաւն անցաւ։

—Խօսեցէք, նայինք, Պապիկ աղայ։

Պապիկ աղայ հակառակ իւր կամաց` կը սկսի խօսիլ։

Հիւրերը կը նստին այնչափ, որչափ որ պէտք է Պապիկ աղային քունը հեռու հալածելու համար, եւ կը մեկնին։

Պապիկ աղան բաժնուած իւր քունէն` մինչեւ առտու հիւրերն անիծելով կը տքնի։

Ինչ ընէ այս մարդն։

Ինչպէս կեանք վարէ քաղաքավարութեան այս զոհն։

Շարունակենք։

Պապիկ աղան ստիպողական գործ մ՚ունի եւ կը ստիպուի մէկ կողմէ գործին վազել եւ միւս կողմէ պանիր ու հաց ուտել փողոցի մէջ։

Քաղաքավարութիւնը կ՚արգիլէ փողոցի մէջ անօթենալը։ Կ՚ուզէ բարեկամի մը խանութը մտնել եւ հոն ճաշել իւր պանիրն ու հացը։

Քաղաքավարութիւնը միշտ կը պոռայ, թէ բարեկամի մը խանութը ճաշարան չէ։

Պապիկ աղան խօսք տուած է մէկուն. ժամադիր եղած է մէկու մը հետ։

Թող անօթի երթայ ժամադրութեան տեղը, կ՚ըսէ քաղաքավարութիւնը։

Պապիկ աղան կը հնազանդի։ Նոյն օրն անօթի կ՚անցունէ եւ իրիկուան տուն կը դառնայ թեթեւ տկարութեամբ։

Այս ապաշխարանքին փոխարէն մարդկութիւնն ինչ վարձատրութիւն կ՚ընէ Պապիկ աղային, որ քաղաքավարութեան դէմ չմեղանչելու համար օր մը ծոմ պահեց։ Ոչինչ։ Ով իմացաւ Պապիկ աղային այս զոհողութիւնն։ Ոչ ոք։ Բայց Աստուած չընէ, եթէ փողոցն ուտելով քայլէր, որքան խօսքեր պիտի լսուէին…

—Իմացաք Պապիկ աղային ըրածը։

—Վաճառականի մը կը վայլէ, եղբայր։

—Իւր վարկը կոտրեց, մեղք, բիացայի վրայ 20. 000 ոսկւոյ վարկ ունէր։

—Քիչ մը համբերէր թող, փաթլամիշ չպիտի ըլլար եա…
***
Թորոս աղան առաւօտուն տունէն կ՚ելնէ բեռնաւորեալ այն յանձնարարութիւններով, զորս կինն ընդհանրապէս կ՚ընէ էրկան, եւ որոնց գործադրութիւնն միմիայն դրամով կ՚ըլլայ։

Թորոս աղայ դրամ չունի եւ սակայն իւր տիկնոջ յանձնարարութիւնները կատարելու փափաք ունի։

Դժուարութիւն չկայ Թորոս աղային կացութիւնը գուշակելու։

Շուկան չգացած` զբօսարան կ՚երթայ ըստ իւր սովորութեան առաւօտեան խահուէն խմելու համար։ Զբօսարանի մէջ կան ուրիշներ ալ, որ կը խօսին այլ եւ այլ նիւթոց վրայ։ Թորոս աղան իւր սիկարը կը պլորէ եւ խահուէ մը կ՚ապսպրէ։

—Ահ, Թորոս աղայ, կը պոռայ զբօսարանի մէկ անկիւնը նստող մարդուն մէկը, քովս եկուր, քովս եկուր, նայինք։

Թորոս աղան մտմտալու բաներ ունի, գոնէ ժամ մ՚առանձին մնալու պէտք ունի, ուստի քիչ մը կը վարանի բարեկամի հրաւէրն ընդունելու։

—Թորոս աղայի խահուէն հոս բերէք, կը պոռայ Ստեփաննոս աղան (այս է անկիւնը նստողին անունը)։

Թորոս աղան բարեկամին քովը կ՚երթայ, հակառակ իւր կամաց, բոլորովին մտազբաղ։

—Ինչպէս էք, Թորոս աղայ, ինչպէս ժամանակ կ՚անցուցէք, նայինք։

—Սանկ, նանկ։

—Գիտէք` մեր վարած կեանքն ինչի կը նմանի, կեցէք, ձեզի պզտիկ առակ մը պատմեմ։

Ստեփաննոս աղան կը սկսի երկար պատմութիւն մը, զոր երբեմն երբեմն կ՚ընդմիջէ` Թորոս աղային ուշադիր ունկնդրութիւնը հրաւիրելու համար, մինչդեռ Թորոս աղան մտածութեանց մէջ թաղուած` կը խորհի, թէ ուր դիմել հարկ է պզտիկ փոխառութիւն մ՚ընելու եւ անով իր տղայոց կօշիկ, գլխարկ մայրենի լեզու գնելու եւ դպրոցին թոշակը վճարելու համար։

Պատմութեան ընթացքին մէջ Թորոս աղան տասն անգամ ոտքի կ՚ելլէ երթալու համար. Ստեփաննոս աղան օձիքէն կը բռնէ եւ թող չտար` ըսելով, թէ պատմութիւնն հետաքրքրաշարժ է, եւ եզրակացութիւնն սքանչելի։

Վերջապէս երկու ժամ խօսելէն ետքը Ստեփաննոս աղան կը հասնի եզրակացութեան, այսինքն երեսփոխանաց ոմանց ատենաբանութեան աւետեաց երկիրն, եւ կը կնքէ իւր պատմութիւնն ըսելով. «Ահա մեր վարած կեանքն այս անասունին կեանքին կը նմանի». եւ պատմութիւնն լմնցելուն պէս՝

—Ծօ տղայ, սա տոմինոն բեր, կ՚ըսէ։

—Ինձի հրաման տուէք, որ երթամ։

—Չէ, չէ, կ՚աղաչեմ, բարթի մը տոմինոյ խաղանք. կէսուակէս առնենք քարերը, թէ քաշենք. քաշելն աղէկ չէ։

—Գործ ունիմ, երթամ պիտի։

—Նստէ, պէ մարդ, էնֆիէ մը քաշէ, նայիմ սըկեց։

—Ժամանակ չունիմ նստելու, արդէն ուշ ալ մնացի։

—Ծօ, սա տոմինոն բեր, ըսի, չիմացար, խուլ ես, ինչ ես։

—Մնաք բարով։

—Թող չեմ տար, այսօր գործի պիտի չերթամ ես, դուն ալ մի երթար, ժամանակ կ՚անցունենք հոս։

—Չէ, ճանըմ, գործի օր է, չեմ կրնար նստիլ։

—Խօսքս կոտրես պիտի։

—Թորոս աղայ, դուն ալ երկար ըրիր ա, այսչափ նազ չեն ըներ, նստէ կ՚ըսեն կոր նէ, կը նստին, կ՚ըսեն հոն գտնուողներէն մէկ երկուքը։

—Գործ ունիմ, էֆենտիմ, գործ։

—Բարեկամաց ալ խաթրը կը սեպեն քիչ մը, էֆենտիմ, խաթըր իչին չիյ թաւուք ենիր։

Թորոս աղային ճարը կը հատնի եւ կը ստիպուի հպատակիլ հասարակաց կարծեաց։

Տոմինոն կը բերեն։ Թորոս աղան կարելի եղածին չափ շուտ կը խաղայ, որ ժամ առաջ խալսի այս փորձանքէն։ Ստեփաննոս աղան մէկ քար դնելուն մէյ֊մէկ պատմութիւն կ՚ընէ, մերթ անցած պատրիարքաց վրայ, երբեմն Սահմանադրութեան վրայ եւ միշտ ազգային լրագրութեան վրայ, այնպէս որ Թորոս աղան ժամերով կը սպասէ, որ կարգն իրեն գայ խաղալու։

Կրնամ երեւակայել, թէ ինչ կը զգայ Թորոս աղան, ես որ այս տողերը գրած ժամանակս հազար անգամ աթոռիս վրայ կը ցատկեմ։

Թորոս աղան ինքզինքը կ՚ուտէ։ Ստեփաննոս աղան կը զարմանայ Թորոս աղային աճապարելուն վրայ։

Ժամ ու կէս կը տեւէ տոմինոն. Ստեփաննոս աղան կը կորսընցնէ խաղը։

—Էյ, Թորոս աղայ, րախիները եկան, բարթի մ՚ալ խաղանք։

—Ոտքդ պագնեմ, Ստեփաննոս աղայ, կ՚աղաչեմ, զօռ մի ըներ, չօլուխ չոճուխի տէր եմ ես։

—Ատամ, Աստուած ողորմած է, տիւշեշը իմ քովս է… ահա դրի…

—Խօսք չեմ կրնար կոր հասկցնել, ժամանակ չունիմ կ՚ըսեմ կոր, էֆենտիմ։

—Շեշպեշըդ դիր նայիմ։

—Տէր ողորմեա, Տէր Աստուած, մեղայ։

—Ժամանակ չունիմ կ՚ըսես կոր, ժամանակ կ՚անցունես կոր. մինչեւ հիմա լմնցուցած էինք խաղը… շեշպեշըդ դիր։

—Ես պիտի երթամ… մնաք բարով։

—Գնա պէ, ատամ, գնա, առտւընէ ի վեր ես պիտի երթամ, ես պիտի երթամ, ես պիտի երթամ, գնա, գնա։

—Բարկանալու իրաւունք չունիք, կարծեմ։

—Ատանկ բաներ կ՚ըսես կոր քի, մարդը կը ճաթեցնես կոր, էֆենտիմ, մենք քեզի աս տեղ զինճիրով կապած չենք ա, աս մերեթը երկու բարթի կը խաղան, սովորութիւնն ասանկ է. չպիտի խաղայիր նէ, հիչ թող չխաղայիր. ամէն բան օրէնք մ՚ունի. կանոն մ՚ունի. րախիները կը խմեն ու չեն փախչիր ա, աֆ կ՚ընես ամա, ըրածնիդ քիչ մը չվայլեր։

—Պէ ճանըմ, փոխանորդ մը ձգեմ, երթամ։

—Ասոր աս տեղը պատրիարքարան չէ…

—Բարթի մ՚ալ, քարթի մ՚ալ, Թորոս աղայ, կը կրկնեն քովը նստողները։

Թորոս աղան կը զիջանի` հազար անգամ զղջալով զբօսարան մտած ըլլալուն վրայ։

Այս անգամ Թորոս աղան կը յաղթուի։ Յաղթանակը տանողին իբր մրցանակ օղի մը կը հրամցնէ եւ կը պատրաստուի երթալու։

—Էնֆիէ մը չես քաշեր, Թորոս աղայ։

—Մեծաւ հաճութեամբ։

—Պոլիս պիտի իջնաք, այնպէս չէ։

—Այո։

—Ետի գուլէ պիտի երթաք։

—Ոչ, շուկայ պիտի երթամ։

—Պիտի աղաչէի ձեզի, որ Եւրոպայէն եկած էնֆիեյէն ինձի կէս օխայ առնէիք. քանի փարայ է նէ, վերջը կու տամ։

—Աղէկ, բայց…

—Բայց գիտէք, ուսկից պիտի առնէք. Ղալաթա Մոմխանէ մէկը կայ, հոն գացէք, Ստեփաննոս աղայի համար է` ըսէք, իմ ենֆիեյէս թող տայ, նայէ, որ չխաբուիս։

Թորոս աղան քսակը փող մ՚անգամ չունի, ուրիշ ձեւով մը կ՚ուզէ հասկցնել այդ հրամանին անգործադրելիութիւնը, ուստի՝

—Ներեցէք, կ՚ըսէ, այսօր չեմ կարող այդ կողմերն անցնիլ։

—Ատամ, քառասուն տարին անգամ մը բան մը աղաչեցի, ան ալ չես կատարեր. դուն բնաւորութիւնդ բոլորովին փոխած ես, պամպաշխայ բան մը եղեր ես։

—Կը ցաւիմ որ…

—Գոնէ Քում֊քաբու իջիր ու եկենիս ըսէ, որ ան առնէ ու քեզի տայ, որ բերես. բայց ստակը դուն տուր, եկենիս քով պելքի ստակ չգտնուիր։

—Ժամն արդէն ութ եղաւ, Թորոս աղայ, կ՚ըսէ ուրիշ մը, առնողն առաւ, ծախողը ծախեց, ասկեց ետքը երթաս, ինչ պիտի ընես. եկուր քեզի հետ բարթի մը թաւլու խաղանք։

—Աս աւելի աղէկ կ՚ըլլայ կը յարէ Ստեփաննոս աղան։

—Ոչ, ոչ, պէտք է որ երթամ, կ՚ըսէ Թորոս աղան եւ զբօսարանէն դուրս կը նետէ ինքզինքն երթալու համար… շուկայ, — ոչ, առանձին տեղ մը գտնելու եւ քիչ մը հայհոյելու համար. «Մշակ»֊ի խմբագրատունն գոնէ մօտ ըլլար…
***
Շաբաթ օր է, պիտի ածիլուի Գասպար աղան։

Սափրիչի մը խանութը կ՚երթայ։

—Սանկ շուտ մը կ՚ածիլես ինձի եւ մազերս ալ կը կտրես։

—Ինչու չէ։

Գասպար աղան կը նստի աթոռին վրայ։

Սափրիչն ատենական գործողութիւնները կատարելէն ետքը կը սապոնէ իւր նոր յաճախորդն եւ կը դիմէ իւր զէնքերուն։

—Քեզի սա կ՚աղաչեմ, որ ածելիդ սուր ըլլայ, որովհետեւ իմ մօրուքս քիչ մը սերթ է, վերջը դուն ալ կը չարչարուիս, ես ալ։

—Հանգիստ եղէք, կը պատասխանէ սափրիչն` սուր ածելի մը ընտրելու երեւոյթն ունենալով։

—Գիտնալու էք, որ բերտահ ալ չեմ ուզեր. սանկ վրայէն թեթեւ կերպով անցնելու, ձգելու է։

—Ճանըմ, հոգ մ՚ընէք, սափրիչ կայ, սափրիչ ալ կայ, կ՚ըսէ սափրիչն եւ ածելիով սպառազինեալ կը մօտենայ Գասպար աղային։

—Շատ աղէկ։

—Գլուխդ սանկ դիր, նայիմ։

—Դրինք։

Գործողութիւնը կը սկսի, որուն անմիջապէս կը յաջորդէ արիւնհեղութիւնը։

—Կտրեցիր, եղբայրս, կամաց ըրէ քիչ մը։

—Պզտիկ չիպան մը կար հոն, ան արիւնեցաւ. չօլբայ պերպերին թրաշ եղեր ես։

—Ասդին ալ կտրուեցաւ։

—Հոն ալ մազը ծուռ բուսեր էր. անանկ պերպեր մ՚ունիս եղեր որ…

—Ծնօտիս վրան հապա…

—Ծնօտդ կերկի բռնեցիր տէ, անկից եղաւ։ Մի վախնար դուն, ես զանոնք հիմա քիչ մը բամբակով կը թխմեմ։

—Վազ անցայ, պապամ, հոգիս ցաւեցաւ, երեսս կրակի պէս կ՚էրի կոր։

—Սանկ թեթեւ բերտահ մ՚ընեմ ու երեսդ անուշահոտ քացախով լուամ նէ, կ՚անցնի, բան չմնար։

—Չեմ ուզեր բերտահ, չեմ ուզեր, լմնցուր։

—Առանց բերտահի չըլլար։

—Ճանըմ, գլուխն իմս չէ մի։

—Գլուխդ քուկդ է, բայց ամէն խանութ պատիւ մ՚ունի, ածիլուելու մազեր կան տակաւին երեսիդ վրայ ասդին անդին։ Ասանկ ձգելն մեզի անպատւութիւն է։ Դուն սանկ դիր գլուխդ եւ հանգիստ եղիր։

—Պէ ճանըմ, զօռ ով զիս տանջել կ՚ուզես, ինչ ըսել է աս, ես քու խաղալիքդ եմ, պատիւդ պաշտպանելու համար իմ երեսս ընտրեցիր ասպարէզ. դահիճի պէս գլուխս տնկուեր, կեցեր ես։

—Բարկացած կ՚երեւաք կոր, անոր համար չեմ ուզեր պատասխանել. միայն կ՚աղաչեմ, որ քիչ մը համբերէք, ու լմնցնենք սա գործը։

Սափրիչը կը յաջողի նստեցնել Գասպար աղան, որ գլուխն սափրիչին տրամադրութեան տակ դրած` անոր ածելիին քերթուածներուն վանկերը կը համրէ ակռաները սխմելով։ Բայց վերջապէս համբերութիւնը կը հատնի եւ յանկարծ աթոռէն կը ցատկէ`

—Հերիք պէ, մարդ, հերիք, արեան մէջ ձգեցիր երեսս` ըսելով։

—Լմնցաւ, լմնցաւ, կը պատասխանէ սափրիչն եւ պարզ ջուրով կը լուայ Գասպար աղային երեսը։

—Էոֆ, էոֆ…

—Տես, դադրեցաւ արիւնը, չորս տեղէն միայն կը բխի կոր, ան ալ քիչ մը բուտրայով կ՚անցունենք հիմա։

—Ըրէ, եղբայր, ինչ որ պիտի ընես, լմնցուր. պիթտիմ պէ ատամ, պիթտիմ։

—Չեմ ուրանայ, թէ մօրուքդ քիչ մը սերթ է։

—Առաջուց ըսինք ձեզի, էֆենտիմ։

Սափրիչն իւր բոլոր ուժն կը սպառէ բրնձի փոշիով դադրեցնել արիւնահեղութիւնը եւ չյաջողիր։

—Հարիւր տրամի մօտ արիւնս հանեցիր, պէ ատամ։

—Ծօ, սա շիշէն տուր։

Աշակերտը սրուակ մը կը բերէ. պարունակութիւնն դժոխային քարէ պատրաստուած բաղադրութիւն մ՚ըլլալու էր, որովհետեւ ամէն անգամ, որ փետուրի մը ծայրով կը քսէր այն ջուրէն Գասպար աղային երեսը, Գասպար աղան դժոխային ցաւեր կը զգար եւ վեր֊վեր կը ցատկէր։

—Ահա լմնցաւ, սիրտդ հանգիստ ըլլայ, ըսաւ սափրիչը Գասպար աղային` սրուակն աշակերտին դարձնելով։

—Շնորհակալ եմ, շնորհակալ եմ, պատասխանեց Գասպար աղան։

—Հիմա մազերդ։

—Չէ, չէ, չեմ ուզեր, մազերս թող մնան` ըսելն, հինգնոց մը նետելն ու դուրս ելնելն մէկ ըրաւ Գասպար աղան։

—Այս չափ ալ աքսի մարդ բնաւ տեսած չունիմ, մրմռաց ինքն իրեն սափրիչը։

Իսկ Գասպար աղան ինքզինքն փողոցի մէջ գտնելուն պէս հառաչեց ու ողբաց սապէս.

—Աս ինչ թոհաֆ աշխարհ է, գլուխնուս պիլէ տէր չենք կրնար կոր ըլլալ…
***
Խոնարհութիւն կայ, խոնարհութիւն ալ կայ։

Են մարդիկ, որ բարձրանալու եւ ուրիշներն խոնարհեցնելու համար խոնարհութիւնը գործիք ըրած են իրենց։

Կան մարդիկ, որ խոնարհութեան կը դիմեն` հարիւրին քսան զեղջելու համար իրենց պարտքէն։

Յաճախ պատահած եմ այնպիսի մարդոց, որ խոնարհութեան ապաւինած են իրենց մէկ բարեկամը կողոպտելու համար։

Կը գտնուին նաեւ մարդիկ, որ խոնարհութեան մէջ գտած են մարդ խաբելու ամէնէն դիւրին միջոցը։

Սակաւք են, որ խոնարհ կ՚ըլլան` խոնարհ ըլլալու համար։

Սպասելով որ մեր Բարոյական ախտաբանութիւնը, որուն կը վայլէ ճառել այս նիւթին վրայ, ընդարձակօրէն խօսի այն անձանց վրայ, որք խոնարհութիւնն խանութ ըրած են իրենց, անցնինք այսօր ներկայացնել անձ մը, որ կը խոնարհի բարձրանալու նպատակով միայն։

Սրբոյն Թադէոսի եւ Բարթուղիմէոսի տօնախմբութենէն քանի մ՚օր ետքը Յակոբոս աղայ իւր Բարթուղիմէոս անուն մէկ բարեկամին այցելութիւն կ՚ընէ` շնորհաւորութեան պարտքը կատարելու համար։

Ընդունելութեան սենեակն, ուր առաջնորդուած էր Յակոբոս աղան, պզտիկ էր։ Արդէն այժմու ընդունելութեան բոլոր սենեակները պզտիկ են, վասնզի քիչ ծախքով կը կահաւորուին։ Այս սենեակն ունէր պատշգամ մը, որ հազիւ կրնար տանիլ երկու մարդ, անկեան երկու բազմոցներ, ուր երկ֊երկու մարդ միայն կրնային նստիլ, եւ վեց հատ աթոռ։ Բազմոցները բեռնաւորուած էին, երբ ներս մտաւ Յակոբոս աղան։ Տան տէրն հրաւիրեց Յակոբոս աղան պատշգամը նստիլ, եւ Յակոբոս աղան ընդունեց հրաւէրն եւ գնաց բազմիլ պատշգամը։ Յաւելունք ըսել, թէ Յակոբոս աղան անանկ մարդ մ՚է, որ ուր քաշես, կ՚երթայ. կեղծ մերժումներէն, արուեստակեալ յարգանքներէն չախորժիր. մէկ խօսքով` պարզ մարդ մ՚է. այսինքն այն մարդերէն է, զոր կը պաշտեմ ես։ Աւուր պատշաճի քանի մը խօսքեր փոխանակուելէն յետոյ հիւրերուն եւ տան տիկնոջ մէջտեղ` սենեակին դուռը բացուեցաւ։

—Հրամմեցէք, էֆենտի, ըսաւ տան տիկինն` ոտք ելնելով եւ իրար անցնելով։

էֆենտին խոնարհութեամբ բարեւեց հիւրերն եւ դռանը մօտ դրուած, այսինքն երրորդ եւ վերջին, աթոռին վրայ նստաւ։

—Տէր ողորմեա, ինչ կ՚ընէք, էֆենտի, սանկ վեր հրամմեցէք, ըսաւ տանտիկինը։

—Չէ, չէ, հոս հանգիստ եմ։

—Չըլլար, վեր հրամմեցէք։

—Կը խնդրեմ, տիկին, վնաս չունի, հոս աւելի հանգիստ եմ։

Բազմոցի հիւրերն եւ Յակոբոս աղան իրենց քովն առնել կ՚ուզեն էֆենտին, որ կը մերժէ։

—Իրաւ որ սա չեղաւ, չվայլեց… խաթերս համար սա պատշգամը անցիր։

—Հրամմեցէք, կ՚ըսէ Յակոբոս աղան ոտք ելնելով։

—Չեմ ուզեր, նստեցէք։

Յակոբոս աղան կը նստի։

—Ըրածդ իրաւ որ չվայլեր, էֆենտի, աթոռին վրայ անհանգիստ ես, սա պատշգամը հանգիստ է, տես ինչ աղէկ է։

Յակոբոս աղան կը կանգնի նորէն։

—Չեմ ուզեր։

Յակոբոս աղան դարձեալ կը նստի։

—Չէք ուզեր, բայց նստեցէք` ինչ աղուոր է, ծովն ալ կ՚առնէ։

Յակոբոս աղան նորէն ոտք կ՚ելնէ։

—Ինչու կը ստիպէք, տիկին։

Յակոբոս աղան նորէն կը նստի։

—Ես պատշգամը նստիմ նէ, բնաւ չեմ նեղանար. նաւեր, շոգենաւեր կու գան, կ՚անցնին, ձկնորսները ձուկ կ՚որսան, շատ աղէկ է. ոտքդ պագնեմ, քուզում էֆենտի, քիչ մը նստէ։

Յակոբոս աղան վերստին կը կանգնի։

—Կը խնդրեմ, տիկին։

—Կ՚աղաչեմ։

—Մի թախանձէք։

—Խաթերս համար։

—Հարկ չկայ։

—Ոտքդ պագնեմ։

—Տէր ողորմեա։

—Արեւդ սիրեմ։

( Տակաւին Յակոբոս աղան ոտքին վրայ է։)

—Չէ ըսինք ա։

—Չէ մի ըսեր, տես ինչ աղուոր է։

—Գիտեմ։

—Շոգենաւները…

—Տեսած եմ։

—Դիմացի լեռները…

—Այո։

—Տուները, ծառերը…

—Այո, գիտեմ։

—Ձկնորսները… յայտէ էֆենտի։

—Տիկին։

—Շատ աղէկ, վերջը կը նստիս։

Յակոբոս աղան կը նստի։

Էֆենտին եթէ հաւանէր պատշգամը նստիլ Յակոբոս աղային քով, խնդիրը պիտի փակուէր, եւ, հետեւաբար, պիտի զրկուէր այն հաճոյքէն, զոր տան տիկնոջ թախանձանքները կը պատճառէին իրեն։ Էֆենտիին փափաքն էր բարձրանալ շարունակ, ցորչափ պիտի մնար այն սենեակին մէջ, եւ այս միջոցն յարմար դատած էր հասնելու համար իւր նպատակին։

Միւս կողմէն Յակոբոս աղան կը վիրաւորուէր, որովհետեւ պարտականութիւն չէր զգար խոնարհիլ ուրիշ մը բարձրացնելու համար եւ անուան մը շնորհաւորութեան առթիւ այս եղանակով նուաստանալուն վրայ կը ցաւէր։ Այսուամենայնիւ իւր ցաւն ծածկելու կը ջանար եւ կը համբերէր։

Միւս հիւրերուն եւս հաճոյ չէր թուեր տան տիկնոջ եւ էֆենտիին ընթացքն, եւ կը սպասէին, որ առեւտուրներուն նուազութեանը եւ օդոյն գեղեցկութեանը վրայ բացուած խօսքն վերջանայ, ու ելնեն, երթան։

—Վերջապէս սա պատշգամը քիչ մը չնստեցար, ըսաւ նորէն տիկինը։

Սանկ քիչ մը նստէ, տես Վարնայի շոգենաւն է, որ կու գայ։

Էֆենտին շարժում մ՚ըրաւ։

Յակոբոս աղան ոտք ելաւ։

Էֆենտին թիկնոցի ետեւի գրպանէն թաշկինակը հանեց եւ քիթը սրբեց։

Այս էր շարժման պատճառը։

Յակոբոս աղան նորէն նստեցաւ` այս անգամ ալ էֆենտիին քթին զոհուելով։

—Այս հարաւային հողմերն ալ չվերջացան, որ հարբուխէ խալսէինք, ըսաւ տան տիկինը. ամէնուս վրայ թուլութիւն մը կայ, սրտի նեղութիւն մը. չելար սա պատշգամը նստելու, որ սիրտդ բացուէր քիչ մը, էֆենտի։

էֆենտին քիչ մը շարժեցաւ ձեւով մը, որ կարծես կ՚ընդունէր տիկնոջ հրաւէրը։

Յակոբոս աղան ոտք ելաւ եւ հրամցուց էֆենտիին։

—Չէ, չէ… սա նասըրս քիչ մը ցաւեցաւ, անոր համար ոտքս սանկ դրի, որ հանգիստ ընեմ։

Յակոբոս աղան դարձեալ նստեցաւ` այս անգամ ալ էֆենտիին ոտքին զոհուելով։

—Ամէնուն քովը հազ մը կայ, մարդ չկայ, որ չհազայ, յարեց տան տիկինը, կուրծքի ցաւ ալ կայ… կ՚իմանամ, որ ուրիշ հիւանդութիւններ ալ կան եղեր. էֆենտի, պատշգամը անցիր ու ոտքդ երկնցուր քիչ մը։

Յակոբոս աղան երթալու համար ոտք ելաւ եւ գլուխը ծռելով` «ձեր հրամանաւն երթանք, տիկին», ըսաւ։

—Նստեցէք քիչ մը, Յակոբոս աղայ, ինչու կ՚աճապարէք… գործ ունիք նէ, զօռ չեմ ըներ։

—Այո, գործ ալ ունիմ։

—Քիչ մ՚ալ նստեցէք։

—Քիչ մ՚ալ նստիմ, որ քիչ մ՚ալ նախատուիմ, ըսաւ ինքնիրեն Յակոբոս աղան եւ նստեցաւ։

—Յակոբոս աղայ, ինչպէս է մեր պատշգամը։
—Շատ աղէկ է։

—Ես շատ անգամ հոս կը նստիմ եւ չեմ նեղանար… էֆենտին չախորժիր կոր։

Էֆենտին կը զգայ, թէ թախանձանաց վերջերն է, որովհետեւ Յակոբոս աղան երթալ կ՚ուզէ, ուստի որպէս թէ տան տիկնոջ խօսքը չկոտրելու համար՝

—Քիչ մը նստիմ սա պատշգամը, որ խօսքը գոցուի, կ՚ըսէ եւ կ՚երթայ նստելու պատշգամն, զոր թողած էր արդէն Յակոբոս աղան։

—Ինչու կ՚երթաք, Յակոբոս աղայ, քիչ մ՚ալ նստեցէք, կ՚ըսէ տան տիկինը։

—Ոչ, երթամ պիտի։

—Կ՚աղաչեմ, քիչ մ՚ալ։

—Ձեր հրամանովն երթանք, տիկին։

—Եթէ ստիպողական գործեր ունիք, չեմ ստիպեր, որ մնաք։

—Այո, ստիպողական գործ ունիմ։

—Շատ շատ բարեւներ կ՚ընեմ…

—Գլխուս վրայ…

—Ձեր տիկինին…

—Ըլլայ։

—Ձեր աղջիկներուն։

—Շատ աղէկ։

—Պզտիկին ալ աչքերը կը համբուրեմ։

—Շնորհակալ եմ։

—Դարձեալ հրամմեցէք, Յակոբոս աղայ։

—Դուք ալ հրամմեցէք։

—Մեզի մի մոռնաք։

—Չենք մոռնար։

—Տիկինդ ալ մէկտեղ բեր։

—Կու գանք։

—Տիկինը բեր օր մը, որ քիչ մը պատշգամը նստի։

—Նստի, ( մեկուսի ) որ ինձի պէս խայտառակուի։

—Մեր պատշգամը շատ աղէկ է։

—Անանկ է։

Յակոբոս աղան կը մեկնի։

Ինքզինքը փողոց գտնելուն պէս կը սկսի խորհրդածութեանց.

«Քառասուն անգամ ոտք ելնել, քառասուն անգամ նստիլ, որպէսզի էֆենտին նստի պատշգամը, պարապ տեղը պզտիկնալ, խոնարհիլ… խայտառակուիլ հիւրերուն առջեւ։ Խելք չըրի. առաջին անգամ, երբ տիկինն էֆենտին պատշգամը հրամցուց, պատշգամէն իջնելու էի… պզտիկութիւն պիտի ըլլար թէեւ, բայց գոնէ մէկ անգամ պիտի ըլլար եւ ոչ թէ քառասուն անգամ, որպէս եղաւ։ Գետնին տակը անցնէր սա պատշգամը… Ինչ սորվելիք ունիմ, ինչ շահ ունիմ ես ան էֆենտիէն, որուն քով ասանկ պզտիկ մնալու ստիպեցին զիս… Ես ուզեցի պատշգամը նստիլ. ինքը հրամցուց, ես ալ ընդունեցի. եթէ էֆենտիին համար պիտի պահէր պատշգամը, ինչու զիս հրամցուց հոն։ Բայց տիկինը յանցանք չունի… ինչպէս չունի… ան ալ ունի յանցանք, բայց էֆենտին է բուն յանցաւորը։ Երանելի, քեզի պատշգամը հրամմէ կ՚ըսեն կոր, եկուր դուն ալ նստէ, ես ալ նստիմ, լմննայ գործը… զիս քառասուն անգամ խայտառակելու ինչ հարկ կայ։ Ասկից վերջը ոչ թէ միայն չպիտի նստիմ պատշգամը, այլ նաեւ զաւակներուս ալ պիտի կտակեմ, որ հեռու փախչին պատշգամներէ… շատ դպաւ ինձի այս գործը։ Եթէ տուն մ՚այցելութեան երթամ, սենեակին դռան քով պիտի նստիմ. պարապ տեղը խայտառակ ըլլալու ժամանակ չունիմ»։

Այցելութեան օրերուն մէջ ենք, սիրելի ընթերցողներ, եւ այս իսկ է պատճառ ներկայ յօդուածիս հրատարակութեան։ Զգուշացէք պատշգամ նստելէ. ընտրեցէք ձեզ անանկ տեղ մը, ուսկից արտաքսուելու նուաստութեան մէջ չգտնուիք։ Գիտեմ, երբ այլ եւ այլ վիճակի հիւրերով լեցուած սենեակ մը մտնէք, կը շուարիք, կը մնաք եւ չէք գիտեր, ուր նստիլ։ Ծերերը չեն յարգուիր, որ տարիքի կարգով նստիք։ Խելքն ալ ստակ չըներ, որ խելքի կարգով տեղ մ՚ընտրէք։ Առաջնութիւնն ոսկւոյ կը տրուի, ուստի ոսկւոյ թիւերու կարգով տեղ մ՚որոշելու աշխատեցէք։ Կը տեսնես, որ աղքատ ծեր մը անկիւնը նստեր է, եթէ երկու ոսկի ունիս վրադ, գնա այդ ծերունիին կռնակին վրայ նստէ։ Կը պատահի սակայն երբեմն, ինչպէս արդէն տեսաք, որ ամէնէն հարուստն ամէնէն վար կը նստի դռան քով. վերջէն եկող եւ անկէ նուազ հարուստ մը դռան դուրսը նստի։ Ահա ծանր խնդիր մը, որ ամէն տարի այցելութեանց օրերուն մէջ կը յուզուի եւ շատ սխալներով կը լուծուի։

Ըստ մեր խոնարհ կարծեաց` միջոց մը կայ միայն, որ այս անպատեհութիւնները կը բառնայ եւ արժանապատւութիւններ վիրաւորելու երկիւղը կը փարատէ։

Որն է այդ միջոցը։

Այբուբենի կարգով նստիլ։

Այսինքն ժամկոչ մը, որուն անունն այբով կը սկսի, իրաւունք պիտի ունենայ վեր նստիլ այն վաճառականէն, որուն անուան սկզբնատառն Բ կամ Գ կամ Դ եւ այլն է։

Այս միջոցը թէպէտեւ քիչ մը ծիծաղաշարժ է, բայց սկզբունքի վրայ հիմնուած է։
***
Աթանաս աղան կոշտ մարդ մը ճանչցուած է։

Բայց գիտէք Աթանաս աղան ինչու համար կոշտ մարդ մը ճանչցուած է։

Աթանաս աղային կոշտ մարդ մը ճանչցուած ըլլալուն գլխաւոր պատճառը սա է, թէ Աթանաս աղան չհաճիր, որ երիտասարդները, մանաւանդ իրեն անծանօթ երիտասարդները չափազանց մտերմաբար վարուին իւր կնոջը հետ եւ յօժարութիւն ունենան ամէն առթիւ ծառայութիւն մատուցանել իւր կողակցին։ Պէտք չէ ասկից հետեւցնել սակայն, թէ Աթանաս աղան նախանձոտ է կամ Աթանաս աղան կնոջը հաւատարմութեանը վրայ կասկած ունի. բնաւ երբեք։ Աթանաս աղային, վերջապէս, հաճոյ չթուիր, երբ երիտասարդ մ՚իրմէ աւելի անձնանուիրութիւն ցոյց կու տայ իւր տիկնոջը։ Պատճառ։ Թերեւս ինքն ալ չգիտեր եւ թերեւս կը վախնայ իսկ պատճառ մը փնտռելու։

Եւ եղաւ, որ գիշեր մը քանի մ՚ընտանիքներ այցելութիւն ըրին Աթանաս աղային։ Աթանաս աղան, այր հիւրասէր, ընդունեց հիւրերն այն պատուով, որուն արժանի էին։ Քանի մը վայրկեան յետոյ դուռը զարնուեցաւ, բացուեցաւ, եւ քսանչորս տարեկան երիտասարդ մը, Աթանաս աղային անծանօթ, ներս մտաւ սենեակէն եւ երկու ծունկերն իրարու կցելով, գլուխը մինչեւ գետինը խոնարհեցնելով՝ բարեւեց ներկաները եւ թիկնաթոռի մը մէջ ընկղմեցաւ` ոտք ոտքի վրայ դնելով։ Այս երիտասարդն, որպէս վերջէն հասկցուեցաւ, Աթանաս աղային տունն այցելող հիւրերուն միոյն տունը գնացեր էր եւ անկից տեղեկանալով, թէ Աթանաս աղային տունը գնացեր էին, պահապանի մ՚առաջնորդութեամբ Աթանաս աղային դուռը զարկեր էր։ Գիծ մը քաշենք հոս։ Հօրեղբայր մ՚ունէի, որ կ՚ըսէր. «մարդիկ կան, որ եթէ քիչ մը բարձրէն նուագարանի ձայն մը լսեն, կը հարցնեն. — որ կողմն է երկնից սանդուխը»։ Եւ այսօր իսկ շատ կան այս կարգի մարդիկ, որոնց դասուն կը վերաբերէր նաեւ մեր երիտասարդը։— Փակենք գիծը։ Արդ, հարկ չկայ ըսելու, թէ Միհրան — այսպէս կ՚անուանուէր երիտասարդը — առաջին անգամն էր, որ կը մտնէր Աթանաս աղային տունը, բայց սենեակը մտնելուն պէս այնպիսի եղանակով մը սկսաւ վարուիլ, որ կարծես թէ Աթանաս աղային եւ անոր տիկնոջը հետ քառասուն տարիէ ի վեր կը տեսնուէր։ Այսպէս, հազիւ քանի մը վայրկեան մնաց թիկնաթոռի վրայ եւ ահա ոտք ելաւ եւ մօտենալով Աթանաս աղային տիկնոջն, որ աթոռի մը վրայ նստած էր`

—Կ՚աղաչեմ, տիկին, ըսաւ, թիկնաթոռի վրայ նստեցէք։

—Հոգ չէ, հոս աղէկ եմ։

—Տիկին, կ՚աղաչեմ։

—Շնորհակալ եմ։

—Ոտւընիդ պագնեմ, խօսքս մի կոտրեր, ձեր փափուկ մարմինը փայտի վրայ հանգչելու սահմանուած չէ։

—Պարոն, առաւ անդիէն Աթանաս աղան, տիկինը հոն հանգիստ է, դուք նստեցէք ձեր թիկնաթոռը եւ անհանգիստ մի ըլլաք տիկնոջ համար։

—Այո, այո, հոս շատ աղէկ եմ, յարեց տիկինը։

—Ոչ, ոչ ըրաւ Միհրան, կարելի չէ, որ հոս թողում զձեզ, եւ Աթանաս աղային կինն թեւէն բռնելով առաւ, թիկնաթոռը տարաւ եւ հոն նստեցուց։

Աթանաս աղան չհաճեցաւ այս արարողութեան վրայ, բայց քաղաքավարութիւնը խնդրեց, որ իւր տհաճութիւնն ինքը միայն զգայ ու գիտնայ։

Աթանաս աղան հնազանդեցաւ քաղաքավարութեան եւ բերանը չբացաւ, սակայն կը ջանար հնարք մը գտնել իմանալու համար գոնէ, թէ ով էր այն երիտասարդն եւ ինչու համար եկած էր։ Աթանաս աղային այս հետաքրքրութիւնը բարեբախտաբար չուշացաւ փարատուելու։ Հիւրերէն տիկին մը տեսնելով, որ Միհրան Աթանաս աղային հետ որպէս ծանօթի մը հետ կը վարուէր, հարցուց անոր.

—Միհրանիկ, շատունց կը ճանչնաք Աթանաս աղան։

—Ես չեմ ճանչնար զինքը, պատասխանեց անմիջապէս Աթանաս աղան։

—Ես ալ չեմ ճանչնար, յարեց Միհրան, բայց ուրախ եմ, որ ձեր շնորհիւը ճանչցայ։ Ձեզի գնացի, տիկին, եւ սպասաւորէն իմացայ, որ հոս եկեր էք, ես ալ եկայ` մեր բարեկամներուն բարեկամները մեր ալ բարեկամներն են ըսելով

—Աթանաս աղայ, յարեց տիկինը, Միհրանիկը եղբօրս տղան է։ Միհրանիկ, Աթանաս աղային հետ եղբօր պէս կը տեսնուինք, տիկինն ալ Աթանաս աղային տիկինն է. ազնիւ տիկին մ՚է, Աթանաս աղան ալ բարի մարդ մ՚է։

—Շատ աղէկ, պատասխանեց Աթանաս աղան։

—Ինքնզինքս բարեբախտ կը համարիմ Աթանաս էֆենտիին եւ անոր տիկնոջը հետ ծանօթանալուս համար, ըսաւ Միհրան եւ գրպանէն ծխախոտի տուփն քաշելով` սիկարայ մը հրամցուց Աթանաս աղային կնոջը։

—Շնորհակալ եմ, չեմ գործածեր։

—Տիկին, իմ ծխախոտս առաջին տեսակն է։

—Շնորհակալ եմ։

—Առէք, կ՚աղաչեմ։

—Բայց չեմ ծխեր։

—Եթէ կ՚ուզէք, աւելի բարակ շինեմ։

—Բարակութեան վրայ չէ, սովրած չեմ…

—Մի մերժէք։

—Չեմ ուզեր։

—Չէ մի ըսէք։

—Պարոն Միհրան, տիկինը սովորութիւն չունի սիկարայ ծխելու, կ՚աղաչեմ, մի ստիպէք զինքը…

—Աթանաս աղայ, շատ մեղմ է իմ ծխախոտս. առէք, տիկին, առէք. Աթանաս աղայ, կ՚աղաչեմ, հրաման ըրէք ձեր տիկնոջն, որ չմերժէ։

—Կարծեմ` ըսինք, թէ չգործածեր։

—Կը խնդրեմ, ըսէք, որ առնէ, ձեր խօսքը չմերժեր… ծխախոտս ընտիր է… մասնաւորապէս տիկիններու համար է… անուշ է… կ՚աղաչեմ, հրաման ըրէք, որ առնէ։

Տիկինը խնդիրը չերկարելու համար կ՚առնէ սիկարը։

Միհրան քիչ մը ներկայից խօսակցութեանը կը խառնուի, յետոյ հայելիին առջեւը կ՚երթայ եւ ձեռքով մազերը կը շտկէ։ Սենեակին մէջ փոքրիկ պտոյտ մը կ՚ընէ` Ֆաուսթէն քանի մը կտորներ մրմռալով եւ նորէն կը դառնայ Աթանաս աղային տիկնոջը.

—Ահ, տիկին, կ՚ըսէ, կարմրցեր էք, եթէ նեղուեցաք, պատուհան մը բանամ։

—Հարկ չկայ։

—Կաս֊կարմիր կտրեր էք, տիկին, կը քրտնիք, վերջը կը մսիք, հիւանդ կ՚ըլլաք։

—Հոգ մի ընէք։

—Չէ, չէ, պիտի բանամ պատուհան մը։

—Չուզեր։
Տիկինը նեղութիւն կը զգայ Միհրանին ընթացքէն։ Աթանաս աղան, որ բնաւ ունկն չդնէր հիւրերու խօսակցութեան եւ միայն Միհրանը կը դիտէ, կը նեղուի նոյնպէս։ Բայց ճար չկայ, համբերելու է, մինչեւ որ վտանգն անցնի։

Միհրան կը շարունակէ իւր ընթացքը։

—Չըլլայ, որ գլուխնիդ ցաւի, տիկին։

—Բան մը չունիմ, ճանըմ։

—Քովս աղէկ լաւանտայ ունիմ, տամ քիչ մը ու շփեցէք ձեր ճակատը։

—Գլխու ցաւ չունիմ։

—Պարոն Միհրան, չգաս քովերնիս նստիլ ու խօսելու, յոգնեցաք պտտելով, կ՚ըսէ անդիէն Աթանաս աղան։

—Գամ պիտի, տիկինն անհանգիստ է, ու քիչ մը լաւանտայ տամ, կ՚ըսեմ։ Բացէք քիչ մը, տիկին, ձեր թաշկինակը, սանկ քիչ մը դնեմ, քանի մը կաթիլ, հոտւըտացէք, քիչ մ՚ալ քիթերնիդ քաշեցէք։ Ասոր հոտը շուտ չելլար, ամիսներով կ՚երթայ։ Ինչ անտանելի ցաւ է գլխու ցաւն, իմ գլուխս եկած է տէ, գիտեմ։

Տիկինն հնազանդելով ակնարկին, զոր Աթանաս աղան ըրաւ իրեն, տեղէն կ՚ելնէ ու էրկանը քով կ՚երթայ կը նստի։

—Ես կ՚երթամ, հօրաքոյր, ըսաւ Միհրան բարկութեամբ այն կնոջ, որ քիչ մ՚առաջ ներկայացուցած էր զինքն Աթանաս աղային։

—Ինչու։

—Վերջը կ՚ըսեմ։

—Ինչ եղար մէկէն ի մէկ, Միհրանիկ։

—Էնսիւլթ… էնսիւլթ… ես էնսիւլթի չեմ կրնար դիմանալ։

—Ինչ եղաւ, ոտքդ պագնեմ, Միհրանիկ։

—Էնսիւլթ… էնսիւլթ… եւ կ՚ուզեմ, որ դուն ալ հետս գաս… ինձի էնսիւլթ հէէ… էնսիւլթ հէէ, ես մարդու զաւակ եմ… Աթանաս աղա…ընկերութեանց մէջ շատ մտած եմ… ինձի հէէ… էնսիւլթ հէ է… էնսիւլթ հէէ… հէէ էնսիւլթ… ինձի… ինձի էնսիւլթ… ինձի պէս մարդու էնսիւլթ… վնաս չունի… ել, սիրելի հօրաքոյրս, երթանք… էնսիւլթ հէէ… շուտ ըրէ, ինձի հէէ… շալդ դիր… ինձի էնսիւլթ հէէ… տուներնիս երթանք վնաս չունի, Աթանաս աղայ…

—Ինչ ըրին քեզի, պարոն Միհրան։

—Անանկ է եա, հասկնանք գործը, ըսին քանի մը գլուխներ, որ քիչ մը ծանր ըլլալ կը թուէին։

—Տիկինին լաւանտայ պիտի տայի, որ ճակատը շփէ եւ հոտւըտայ… տիկինը մերժեց եւ ամուսնոյն քովը նստեցաւ… ասկից աւելի ինչ ծանր էնսիւլթ կրնար ըլլալ զգայուն սրտի մը։

—Ես ասոր համար չգնացի եւ եթէ լաւանտան մերժեցի, պատճառն այն էր, որ գլխու ցաւ չունէի, պատասխանեց տիկինը։

—Տեսաք մի եա, սխալ հասկցողութիւն, էֆենտիմ։

—Շատ սխալ, յարեց Աթանաս աղան` միմիայն փակելու համար միջադէպ մը, որուն վրայ բառի մ՚արտասանութիւնն իսկ իրեն նեղութիւն կը պատճառէր։

—Դուն ալ կը նայիմ, քի խենթ ես, պարոն Միհրան, պոռաց անդիէն հօրաքոյրը։

Ամէնքը խնդացին։

—Տղայ ես, ինչ ես… Աթանաս աղան անանկ մարդ է… տիկինն էնսիւլթ ընող կնիկ է… խումրիի պէս կենճ է նէ… բերան ունի, լեզու չունի…թոաֆ տղայ մ՚ես… հայտէ ելէք, քատրիլ մը դարձուցէք։

—Անանկ է նէ, ներումն կը խնդրեմ. ես, շիտակը, հասկցայ, որ Աթանաս աղան աչք ըրաւ, ու տիկինն ալ քովէս ելաւ։

—Հայտէ, ելէք, քատրիլ մ՚ըրէք։

Միհրան կ՚ընտրէ իւր պարուհին եւ կը յայտնէ զայն.

—Մատամ Աթանաս իմ տամաս է։

Դարձեալ կրճտումն ատամանց Աթանաս աղայի։ Կը սկսին քատրիլի ։ Աթանաս աղան մէկ անկիւն քաշուած` Միհրանին ոտներուն ու ձեռներուն շարժմանցը կը հետեւի աչքերով։ Քատրիլին բոլոր ձեւերը կը կատարուին, կը սպառին։ Միհրան կը ստեղծէ նորանոր ձեւեր, որոց տրամադրութեան համեմատ քաւալիեները տամաներուն հետ անանկ շղթաներ կը կազմեն, որ աղէկ տպաւորութիւն չեն ըներ Աթանաս աղային վրայ։ Շղթաներն երթալով կ՚երթան եւ կնճռալի երեւոյթ մը կ՚առնեն։ Աթանաս աղան հաճոյք չզգար այն շղթաներէն, բայց հաճոյք չզգալը չկրնար յայտնել` վախնալով, որ էնսիւլթ մ՚ալ ըրած կ՚ըլլայ, բայց հաճոյք չզգալն ալ չուզեր շարունակել, ուստի պարողներուն ուղղելով խօսքը կ՚ըսէ.

—Չյոգնեցաք, չյոգնեցաք, հիւանդ պիտի ըլլաք, եկէք նստեցէք, քիչ մ՚ալ խօսինք։ Քատրիլն ալ բան մ՚ըլլայ պարէ։

—Մենք չյոգնեցանք, չյոգնեցանք, կը պատասխանեն։

—Ան ձեւերն հեռուանց շատ տձեւ կ՚երեւան կոր, քատրիլի չեն նմանիր կոր… թեւերնիդ պիտի ցաւցնէք… այսչափ խաղացիք, հերիք է… կենէ դուք գիտէք, ամա…

—Աթանաս աղայ, անհոգ եղիր, մենք չենք ցաւցներ, չենք ցաւցներ մենք։

—Քրտնեցաք, վերջը պիտի մսիք։

—Չքրտնեցանք, չենք մսիր։

Աթանաս աղան նկատելով, թէ չյաջողեցաւ այս հնարքը, հրաման կ՚ընէ, որ քոնեաք բերեն։ Քոնեաքը կը բերուի։

—Մէյ֊մէկ քոնեաք խմեցէք։

Պարողներն նախ կը մերժեն եւ ապա, Աթանաս աղային թախանձանաց վրայ, կ՚ընդունին քոնեաքը, եւ այս եղանակաւ կը վերջանայ պարը։ Պարը կը վերջանայ, բայց Աթանաս աղան «անձրեւէն փախչիմ» ըսելով` կարկուտի կը բռնուի։ Միհրանն Աթանաս աղային տիկինը թեւը կ՚առնէ, ու կը սկսին սրահի մէջ ճեմել։ Աթանաս աղան կը կանչէ տիկինը։ Միհրան թող չտար` առարկելով, թէ քաւալիէի մը նուիրական պարտականութիւնն է իւր տաման պտտցնել, զի մի քրտինքն պաղի եւ հիւանդութիւն բերէ։ Միհրան քառորդի մը չափ պտտելէն յետոյ Աթանաս աղային տիկնոջը հետ` թիկնաթոռի մը վրայ կը նստեցնէ զայն եւ իրար կ՚անցնի մուշտակ մը գտնելու եւ տիկնոջը կռնակը դնելու համար։

—Քիւրք մը, քիւրք մը, պզտիկ քիւրք մը… տիկինը չմսի… Աթանաս աղայ, տիկնոջ քիւրքն ուր է…

—Սենեակը տաք է, կը պատասխանէ Աթանաս աղան։

—Ինչպէս տաք… չըլլար, էֆենտիմ, չըլլար… իմ բարտըսիւս բերեմ… եւ իւր թիկնոցը կը բերէ։

—Չեմ ուզեր, չեմ ուզեր, կ՚ըսէ տիկինը։

—Կ՚աղաչեմ, տիկին, պարէ յետոյ զգուշութիւններ պէտք է… Ինչ վնաս ունի… սանկ քիչ մը շարժեցէք, որ դնեմ կռնակնիդ։

—Թող մնայ, չուզեր, շնորհակալ եմ։

Միհրան մտիկ չըներ, իւր կամք կը կատարէ։

Աթանաս աղան չգիտ է ր, ինչպէս մեկնել Միհրանին այս վարմունքը։ Կը խորհի, կը դատէ, կը տրամաբանէ, բայց չուզեր եզրակացութիւն մը հանել։

Մեկնելու ժամը կու գայ։ Հիւրերն ոտք կ՚ելնեն, մնաք բարովները, մեզի ալ հրամմեցէք ները իրարու կը յաջորդեն։ Ասդին ալ Միհրան Աթանաս աղային տիկնոջը ձեռքն ափին մէջ առած կը թօթուէ ու կը թօթուէ զայն` հազար ու մէկ յարգանքներ արտայայտելով տիկնոջ։

—Շատ երջանիկ եղայ` զձեզ ճանչնալու պատիւը վայելելուս համար, ուր էր, թէ շատոնց ճանչցած ըլլայի զձեզ, տիկին, որ գեղեցիկ սեռին մէջ կը փայլիք, որպէս ակն պատուական, կը յուսամ, թէ այսուհետեւ յաճախ զձեզ տեսնելու բարեբախտութիւնը չպիտի զլանաք ինձ… դուք ալ հրամմեցէք հօրաքրոջս տունը… ժամանակ կ՚անցնենք… միջադէպին համար ձեր ներողութիւնը կը խնդրեմ… վերստին տեսնուինք. եթէ լաւանտան հաւնեցաք, լաւանտային շիշը հոս թողում… բայց չէ, ուրիշ մը կ՚առնեմ ձեզի համար… մնաք բարով… մեծապէս գոհ եմ այս գիշերուան զբօսանքէ… ներեցէք, եթէ պակասութեան մը մէջ գտնուեցայ… մնաք բարով… կը սպասենք ձեզի… հրամմեցէք… կեցէք բարեաւ…

Հիւրերը կը մեկնին, ինչպէս նաեւ Միհրան։

—Աս ինչ պուլաշըխ զեւզեկ է եղեր, կ՚ըսէ Աթանաս աղան տիկնոջը` հիւրերուն մեկնելէն ետքը։

—Դուն ալ կը նայիմ, որ թոհաֆ մարդ մ՚ես. պուլաշըխ է նէ, մեզի ինչ. պոշ բաներու համար սիրտ կը հատցունես։

—Ըրածները վայլուն բաներ էին։

—Է, ինչ ըրաւ չոճուխը, գլուխնուս ելաւ, նստեցաւ. քիչ մը զեւզեկ է եղեր, ինչ ընենք։

—Կը նեղուիս կոր տէի, բարկացայ ես։

—Է, քիչ մը նեղացայ առջի բերան, բայց վերջը վարժուեցայ։

—Ոչ խիպ ունի, ոչ ամօթ։

—Խիպի, ամօթի բան չկայ հոս. չեմ հասկնար, ինչու այսչափ կը բարկանաս։

—Անոր համար բարկացայ, որ քեզի սըխընթը կու տար կոր… չէ նէ, ինչուս պէտք իմին… բայց կը վայլէ, որ երիտասարդ մը ուրիշի կնոջը հետ այսչափ թեքլիֆսիզ տեսնուի… տեսնողները ծուռ մտքի կը տանին. ես ալ եթէ ուրիշի մը կնոջ հետ անոր այսպէս վարուիլը տեսնամ, ինչ մեղքս պահեմ, կը գայթակղիմ…

—Պարէ տղան մտքէն անցունէ անանկ բան մը…

—Սանքի ուրիշի կնոջ մը հետ այսպէս վարուիլը տեսնամ նէ, կ՚ըսեմ կոր ես, դուն չհասկցար… բայց ինչ որ ալ ըլլայ, վայլուն բան չէ։

—Պոշ խօսքեր…

Աթանաս աղան խնդիրը փափուկ կը գտնէ եւ կը լռէ։
Հետեւեալ գիշերն Աթանաս աղան եւ իւր տիկինը կ՚ընթրէին։ Յանկարծ Միհրան երեւցաւ անոնց։

—Բարիկուն, տիկին, բարիկուն, Աթանաս աղայ, ձեզի տեսնելու համար եկայ. այս գիշեր հօրաքրոջս տունը պիտի երթանք` քիչ մը ժամանակ անցունելու։

—Շնորհակալ եմ, բայց ժամանակ չունիմ այս գիշեր, պատասխանեց Աթանաս աղան։

—Անկարելի է, մինչեւ որ ձեզի չառնեմ, չեմ երթար։

—Սարսափելի սանճի մը ունիմ։

—Ատ ուրիշ։

—Այո, սարսափելի սանճի մը։

—Իրաւունք ունիք։

—Այո, սարսափելի սանճի մը։

—Ատոր ըսելիք չունիմ։

—Այո, սարսափելի սանճի մը. ինչ է, չիյտեմ։

—Հանգիստ ըրէք ուրեմն այս գիշեր։

—Այո, սարսափելի սանճի մը, նստելու իսկ ժամանակ չունիմ, երթամ պառկիմ պիտի, սարսափելի սանճի մը։

—Գացէք, պառկեցէք, ես տիկինը կ՚առնեմ, կը տանիմ, հոգ մի ընէք, վերջն ալ կը բերեմ. Աթանաս աղայ, դուն հանգիստդ նայէ։

—Ան ալ չկրնար գալ, ան ալ սարսափելի գլխու ցաւ ունի։

—Դուրս ելլալուն պէս գլխու ցաւը կ՚անցնի։

—Չանցնիր։

Տիկինը ձեռնպահ է։

—Գոնէ տիկինն առնեմ, տանիմ պիտի։

—Չըլլար։

—Իլլեքի պիտի տանիմ, որոշուած է։ Կը սպասեն կոր նէ…

Խիկարի էջերն չեն բաւեր, եթէ պատմել սկսինք Միհրանին թախանձանքը, Աթանաս աղային բարկութիւնն եւ տիկնոջն անտարբերութիւնը. ուստի փութանք յայտնելու, թէ Աթանաս աղան ճարահատեալ ստիպուեցաւ համակերպիլ Միհրանին հրամանաց։ Միհրան մեծ փոյթ եւ եռանդն ցոյց տուաւ, Աթանաս աղային տիկնոջ թուալեթի միջոցին ետեւէն հայելի բարձրացուց, վերարկուն բռնեց, որ հագնի, կօշիկները հագցուց եւ անոնց խրացքը կապեց։ Աթանաս աղան չճաթեցաւ։ Միհրան փողոցն ալ մեծ հոգ տարաւ, որ տիկինը ցեխոտ տեղեր չկոխէ, շատ անգամ թեւը մտաւ, քանի մ՚անգամներ ձեռքէն բռնեց ու ջուրերու հոսանքէն անցուց` ցատկեցնելով զայն։ Աթանաս աղան ալ ինքզինքը հոսանքի տուած կը հետեւէր անոնց` իւր անձին երեք քառորդն ուտելով։ Վերջապէս հասան Միհրանին հօրաքրոջը տունը, Միհրան ուզեց Աթանաս աղային տիկնոջ լաստիքները հանել։

—Ինչ կ՚ընէք, պարոն Միհրան, թող տուէք, որ հանէ լաստիքները, զահմեթ մի ընէք, շնորհակալ ենք, ըսաւ Աթանաս աղան` վերջին բառերը շեշտելով։

—Ինչ վնաս ունի, էֆենտիմ, մեր պարտականութիւնն է։

—Բնաւ ձեր պարտականութիւնը չէ, կ՚աղաչեմ, ինքը թող հանէ։

Տիկինը հանեց լասթիքներն, ու վեր ելան։

Տան տէրերն ու հիւրերը բարեւներ փոխանակեցին իրարու հետ, յետոյ սկսան խօսակցիլ այլ եւ այլ նիւթերու վրայ, քանի մը տիկիններ եւ օրիորդներ բամբասեցին, յետոյ քիչ մ՚երգեցին, քիչ մ՚ալ պարեցին — Աթանաս աղային տիկինը չպարեց — եւ վերստին սկսան խօսակցութեան։ Պէտք չէ մոռնալ սակայն, թէ Միհրան մերթ ընդ մերթ Աթանաս աղային տիկնոջ քով կ՚երթար եւ ձեռներն շփելով այնպիսի շարժումներ կ՚ընէր, որք կրնային թարգմանուիլ այսպէս. «Պատրաստ եմ ձեզի ծառայելու»։ Տիկինն ալ ժպիտով մը կը պատասխանէր. «պէտք չունիմ ձեր ծառայութեանէ։ Իրերն այսպէս կը շարունակուէին, երբ յանկարծ պզտիկ միջադէպ մը իրաց վիճակը ծանրացուց։

Միհրանին հօրաքոյրն, որ Միհրանին քով նստած էր բազմոցի մը վրայ, հրաւիրեց Աթանաս աղային տիկինն, որ իւր քովը նստի։ Տիկինն ընդունեց հրաւէրը, բայց տեղը քիչ մը նեղ էր։ Ամուսիններ կան, որ չեն ուզեր իրենց կանանց նեղ տեղեր նստիլը։ Ուստի`

—Անհանգիստ եղաք հոն, պարոն Միհրան, պոռաց Աթանաս աղան տեղէն ելնելով, եկէք իմ տեղս նստեցէք։

—Կ՚աղաչեմ, Աթանաս աղայ, ոտքդ պագնեմ, արեւդ սիրեմ, անհանգիստ չեմ, շատ աղէկ եմ հոս, նստեցէք տեղներնիդ։

—Իրաւ, նեղեցի զձեզ, պարոն Միհրան, յարեց Աթանաս աղային տիկինը։

—Ամենեւին, Աստուած վկայ, որ չնեղեցիք ինձի, հօրս հոգւոյն վրայ կ՚երդնում, որ շատ հանգիստ եմ, կ ե նճութեանս խէրը չտեսնամ, թէ որ հանգիստ չեմ, ինչու պարապ խօսքեր կ՚ընէք։ Աստուածդ սիրես, նստէ տեղդ, Աթանաս աղայ, չէ նէ, մէյ մ՚ալ երեսդ չեմ նայիր։

—Ինչու սիրտ կը հատցնէք, Աթանաս աղայ, նեղուի նէ, թող ելլայ, տղայ չէ եա։

—Իրաւ որ նեղեցի, ես կ՚ելլամ, ըսաւ Աթանաս աղային կինն ու ելաւ էրկանը քով նստաւ։

—Տեսաք մի, դարձեալ էնսիւլթ, էնսիւլթ է այս ինձի, պոռաց Միհրանը։

—Աթանաս աղայ, իրաւ որ այս քիչ մը էնսիւլթ է, կրկնեցին քանի մը տիկիններ։

—էնսիւլթի ինչ կայ, հարցուց Աթանաս աղան։

—Ինչ էնսիւլթ, կրկնեց Աթանաս աղային տիկինը։

—Մենք գիտենք եա, բայց մեր տունը պատուաւոր է…

—Քանաբէի վրայ երեք հոգի նստեր էին, տեղ չկար, տիկինը մազ մնաց, որ Միհրանի ծունկին վրայ պիտի նստէր եւ նեղէր պիտի տղան։

—Թող նեղէր, քեզի չպիտի նեղէր ա, անոր ծունկին վրայ պիտի նստէր, տղայ չէր ա, թող ելնէր, թէ որ ծունկը ցաւէր… ասանկ բաներ չվայելեր, Աթանաս աղայ, ձեր ըրածն ամէնուս ալ կը դպչի, ներեցէք։

—Բայց բան մը չըսինք, կարծեմ։

—Կարծեմ, թէ էնսիւլթի բան մը չեղաւ, ըսաւ Աթանաս աղային տիկինն` ուժ տալով իւր էրկանը։

—Եթէ չըրիք, կու գաք նորէն քովս կը նստիք, որ մենք ալ հասկնանք, թէ էնսիւլթ ըրած չէք, ըսաւ Միհրանին հօրաքոյրը։

—Հարկ չկայ, ալ երթանք պիտի։

—Տիկին, քիչ մը նստեցէք, որ սա խօսքը գոցուի։

Տիկինը կ՚երթայ, քանի մը վայրկեան կը նստի` այս անգամ Միհրանին հօրաքրոջը տալով մարմնոյն ծանրութեան մեծ մասը։

—Այսչափ ալ լրբութիւն կենացս մէջ տեսած չունէի, ըսաւ Աթանաս աղան ինքնիրեն։

—Էնսիւլթի խնդիրն ալ վերջացաւ, ըսաւ Միհրան եւ տեղէն ելաւ։

Քանի մը տիկիններ իրարու փսփսացին.

—Աթանաս աղային համար կոշտ է կ՚ըսեն նէ, իրաւունք ունին եղեր։

—Էհ, երթանք, ըսաւ Աթանաս աղան եւ ոտք ելաւ։

Տիկինն ալ մնաք բարովները լմնցուց, եւ էրիկ կնիկ դուրս ելան։

—Տեսար մի խայտառակութիւնը։

—Ինչուդ պէտք։

—Վրան նստելու պէս կ՚ընես կոր տէ, տեղէն չերերար կոր սրիկան։

—Չէ, ճանըմ, չէ, սրիկայ չէ, միամիտ է։

—Միամիտ է մի, լիրբին մէկն է։

—Տեսար, որ անանկ չէ գործը։

—Անանկ չէ տէ, ինչպէս է գործը։

—Ատ զեւզեկին ով կարեւորութիւն կու տայ. գացի նստեցայ, շրջազգեստս ծունկին դպաւ քիչ մը, ինչ վնաս ունի, ով կը սեպէ ան թեթեւը. բայց դուն մէկէն ի մէկ խոյլանմիշ կ՚ըլլաս, պարապ տեղը խօսք կը հանես։

—Միամիտ է եղեր…

—Միամիտ է եա։

—Ես անանկ միամտութենէն չեմ ախորժիր եւ մէյ մ՚ալ դուռ չեմ բանար այդ անառակին։

Արդարեւ, կան կանայք, որ միամտութեան կը վերագրեն ամէնէն աւելի յստակ եւ զուտ անառակութիւնները, բայց Աթանաս աղային տիկինն կանանց այդ դասուն չվերաբերիր, միայն թէ առանց գիտնալու՝ թեթեւ հաճոյքներ կը պատճառէ երբեմն ուրիշներուն, բայց երբ համոզուի, թէ դիմացինին միտքը ծուռ է, անմիջապէս կը սկսի զգուշանալ, որպէս այս անգամ կը համաձայնի Աթանաս աղային` իւր տանը դռները փակել Միհրանին, որ դեռ կը շարունակէ շաբաթը երկու երեք անգամ անոնց դուռը զարնել։ Աթանաս աղան որոշած է, կ՚ըսեն, Միհրանին գլուխն ի վար ջուր թափել պատուհանէն, եթէ օր մ՚ալ իրենց դուռն ափ առնէ։ Եւ տուշը ոչ էնսիւլթ է եւ ոչ ալ քաղաքավարութեան հակառակ։
***
—Կը ճանաչիք Բարթողիմէոս աղան։

Զարմանալի մարդ մ՚է։

Դիցուք թէ առաւօտ մը գործիդ գլուխը գտնուելու համար վազելով կ՚երթաս խանութդ բանալու։ Մարդ մը կ՚ելնէ դէմդ, մէկ քիլոմեթրոյ հեռաւորութենէ կը բարեւէ զքեզ, թեւդ կը մտնէ եւ կ՚ըսէ.

—Ես ալ քեզի տեսնել կ՚ուզէի, սանկ քիչ մը էրկննանք, խօսելիք ունիմ քեզի։

Այդ մարդն է ահա Բարթողիմէոս աղան։

(Խօսքը մէջերնիս մնայ, Բարթողիմէոս աղան չիմանայ)։

Բարթողիմէոս աղան այնքան քայլ կ՚առնէ քեզի հետ, որքան որ պէտք է որպիսութիւնդ հարցնելու համար, եւ ահա խօսքի կը բռնուի ուրիշ բարեկամի մը հետ, որուն կը հանդիպի։

—Ըսածդ կերպով ըրի, բայց չյաջողեցայ։

—Անպատճառ սխալ մ՚ըրած ըլլալու ես։

—Ոչ, ձուկը խորովեցի եւ աղով ու լիմոնով պատրաստուած համեմի մէջ դրի, անհամ բան մ՚եղաւ։

—Զարմանալի բան։

—Կ՚աղաչեմ, որ օր մը գաս ու քու ձեռքովդ պատրաստես. տիկինն ալ հետդ բեր, նստինք ու քիչ մը ժամանակ անցունենք։ Տիկինն ինչպէս է, աղէկ է։

—Շատ աղէկ է։

—Յատկապէս բարեւ կ՚ընեմ։

—Գլխուս վրայ։

—Երբ պիտի խալսի։

—Ամիսէ մը, եթէ Աստուած կամենայ։

—Մանչ կը նմանի։

—Յայտնի չէ։

—Մանչ է առաջ Աստուած։ Տիկնոջդ ըսէ, որ չնստի, միշտ շարժի, քալէ ու քալէ։

—Շնորհակալ եմ, մնաք բարով։

Բարթողիմէոս աղան նորէն քեզի կը դառնայ եւ որպիսութիւնդ դարձեալ հարցնելէն վերջը մսավաճառի մը խանութը կը մտնէ։

—Այս վերջին անգամուան միսդ ուտուելու բան չէր շիտակը։

—Ամենէն պատուական միսէն տուի։

—Սխալ է. տիկինն ըսաւ, թէ այս անգամուան միսն գէշ ու անհամ էր։ Կը խնդրեմ, որ ուրիշ անգամ քիչ մը ուշադրութիւն ընես, ես քուկին քսան տարուան յաճախորդդ եմ, եւ չվայլեր, որ գէշ միսն ինձի տաս, որովհետեւ ես կանխիկ կը վճարեմ միշտ։

—Գալ անգամ աւելի ուշադրութիւն կ՚ընեմ։

Բարթողիմէոս աղան վերստին քեզի կը դառնայ.

—Ինչ կայ, ինչ չկայ, նայինք, չխօսիս…

Եւ ահա երկար հասակով մարդ մը կ՚ելնէ դէմն, որուն հետ կը սկսի խօսակցել։

—Տակաւին չմոռցայ, կ՚ըսէ, այն գիշերուան զբօսանքը։

—Ես ալ չմոռցայ։

—Գարեջուրն պատուական էր։

—Այո։

—Ժանպոնն ալ համով էր։

—Ընտիր։

—Քսան բաժակ խմեցի այն գիշերը։

—Անուշ ըլլայ։

—Գալ շաբթու նորէն միանանք գիշեր մը Ֆիլիբի խանութը։

—Միանանք։ Մնաք բարով։

—Մեզէն առաջուց պատրաստենք սակայն։

—Կ՚ըլլայ։ Մնաք բարով։

—Բայց օտարական չգտնուի մէջերնիս։

—Շատ աղէկ։ Մնաք բարով։

—Մենք մեզի ըլլանք։

—Այո։ Մնաք բարով։

—Բազմութիւն ըլլայ նէ, համ չըլլար։

—Անանկ է։ Մնաք բարով։

—Տեսնուինք։

Բարթողիմէոս աղան խօսքը ձեզի կ՚ուղղէ վերստին։

—Ինչ կ՚ընես կոր, նայինք։

—Ոչինչ։

—Բնաւ չես երեւար, եղբայր. անոր, ասոր կը հարցնեմ քեզի համար ու…

Այս միջոցին տիկին մը կը տեսնէ յանկարծ։

—Ինչպէս էք տիկին, աղէկ էք։

—Փառք Աստուծոյ, Բարթողիմէոս աղայ, հրամանքնիդ ընտոր էք։

—Սանկ, նանկ։ Ընտոր ըրիք գլխարկը։

—Որ գլխարկը։

—Անցեալ շաբթու գլխարկ մը կը սակարկէիր կոր, հարիւր քսանի չտուաւ։

—Ինտոր ալ միտքդ կը մնայ, Բարթողիմէոս աղայ, իննսունի առինք։

—Աղէկ գլխարկ էր սակայն. ձեզի շատ աղէկ վայլեց, տիկին, աղջիկ դարձաք։

—Թոհաֆ ես, Բարթողիմէոս աղայ, աղջիկութիւնս մնացեր է։

—Ես քեզի հազար աղջիկի չեմ փոխեր։

—Տէր ողորմեա։

—Տունն ինտոր են, աղէկ են, աղադ ինչ կ՚ընէ, առաջուան պէս կերակուրն ուտելուն պէս կ՚երթայ, կը պառկի։

—Ինչ ընէ, յոգնած յոգնած կու գայ։

—Բարեւ ըրէ։

—Շատ աղէկ։

—Տեսնուինք։

—Գլխուս վրայ։ Մնաք բարով։

—Երթաք բարով։

Բարթողիմէոս աղան խօսքը ձեզի ուղղելով`

—Էյ, զրուցէ, նայինք։

—Ինչ զրուցեմ…

—Օօօօօօօօօ, փառք Տիրոջ, որ տեսնուեցանք, ուր էք, աղբար, ուր էք, կը հարցնէ Բարթողիմէոս աղան եօթանասուննոց մէկու մը։

—Հոս եմ։

—Համաձայնեցաք հետը։

—Համաձայնելու մօտ ենք։

—Համաձայնեցէք, համաձայնեցէք, անուշ տեղը կապեցէք, հինգ վար, հինգ վեր, լմնցուցէք գործը։

—Իմ միտքս ալ անանկ է։

Գործ ունիս, կ՚ուզես բաժնուիլ Բարթողիմէոս աղայէն եւ խանութդ երթալ, Բարթողիմէոս աղան բռնած է ձեռքէդ։

—Ինձի հրաման Բարթողիմէոս աղայ։

—Մէկտեղ կ՚երթանք հիմա. սա խօսքս լմնցնեմ, ըսելիք ունիմ քեզի։ Տահայ ինտոր ես, նայինք…

—Սանկ, նանկ կ՚երթանք կոր։

Քանի մը քայլ եւս կ՚առնես Բարթողիմէոս աղային հետ, եւ ահա սրճարանի մը մէջ նստող մարդու մը կ՚ուղղուի։

—Բարեւ, տիրացու։

—Ծառայ եմ։

—Շատ ուրախացայ, շատ ուրախացայ։

—Շնորհակալ եմ։

—Քեզմէ աղէկը պիտի գտնայինք։

—Ողջ եղէք։

—Մեզի ալ քեզի պէս մէկը պէտք է։

—Երախտագէտ եմ։

—Ձեռնադրութիւնն երբ պիտի ըլլայ։

—Ամիսէ մը։

—Ամիսն ինչ է, գալ շաբթու ձեռնադրուէ, լմննայ, երթայ։ Անունդ պիտի փոխես։

—Այո։

—Ինչ պիտի դնես։

—Ամբակում։

—Շատ յարմար անուն մ՚է. ծառայ եմ, տէր Ամբակում։

—Երթաք բարով։

Բարթողիմէոս աղան այսպէս քու օձիքէդ բռնելով` քեզ կը տանի մինչեւ հոն, ուր պիտի երթար։ Իւր երթալիք տեղը հասնելուն պէս`

—Չես խօսիր կոր, աղբար, կ՚ըսէ քեզի։

—Ինչ խօսիմ։

—Ուրիշ օր մը երկար բարակ տեսնուինք, սանկ խօսինք։ Մնաք բարով. տեսնուինք սակայն։

—Երթաք բարով։

—Ըսելիք ունիմ քեզի։

—Շատ լաւ։

Կը բարկանաս, բայց քաղաքավարութիւնը կ՚արգիլէ քեզի երեսել իրեն անկրթութիւնն։ Կ՚երթաս, խանութդ կը բանաս եւ գործերդ նոյն օրը ձախորդ կ՚երթան։ Կը յիշէք օր մը, ուր բարկացած ըլլաք եւ յաջողութիւն ունեցած ըլլաք։

Ես չեմ յիշեր։

Այսու ամենայնիւ Բարթողիմէոս աղան ալ կը մարսուի. անանկ անմարսելի բաներ կան, որոնց պատմութիւնն իսկ սոսկում կը պատճառէ մարդուս։

Քիչ մը համբերեցէք։
***
—Գամիկ աղայ, այս իրիկուն կերակուրը մէկտեղ ուտենք։

—Շնորհակալ եմ, Մարկոս աղայ, բայց չեմ կրնալ գալ, որովհետեւ ուրիշ տուն մը հրաւիրուած եմ։

—Կ՚աղաչեմ։

—Կը խնդրեմ։

—Խօսքս մի կոտրեր։

—Մի ըներ։

—Չէ մի ըսեր։

—Մի ստիպեր։

—Ինչ կ՚ըլլայ, մէկտեղ ժամանակ կ՚անցունենք քիչ մը։

—Աղէկ, բայց…

—Բայցս ալ ինչ է, երթանք։

—Որովհետեւ այսչափ կը ստիպես կոր, ես ալ չեմ մերժեր. երթանք։

—Կեցցես, Գամիկ աղայ, շնորհակալ եմ։

—Ես ալ շնորհակալ եմ։

Այս խօսակցութիւնը տեղի կ՚ունենար Բերա մեծ փողոց, գինետան մ՚առջեւ։

Մարկոս աղան հրաւէրն ընդունել տալուն պէս բարեկամին ձեռքէն բռնեց եւ գինետունը տարաւ։

—Մասթիքայ կը խմէք։

—Ոչ։

—Անանկ է նէ, տիւզ կը գործածէք։

—Ոչ,

—Րոմ։

—Ոչ։

—Ըսել է` գոնեաք կը խմէք։

—Ոչ։

—Ինչ կը խմէք ուրեմն։

—Ոչինչ. չիյտէք, քանի մը տարի կայ, որ ես ըմպելիք չեմ գործածեր։

—Ըմպելիք չես գործածեր։

—Ոչ։

—Ոտքդ պաքնեմ։

—Ոչ։

—Իրաւ կ՚ըսես։

—Ինչու սուտ խօսիմ։

—Աստուածդ սիրես։

—Չեմ խմեր։

—Կատակ կ՚ընես հետս։

—Ինչ հարկ կայ կատակ ընելու։

—Հիմա մասթիքայ չես խմեր դուն։

—Ոչ։

—Տիւզ։

—Ոչ։

—Րոմ։

—Ոչ։

—Գոնեաք։

—Ոչ։

—Ինչու կ՚ապրիս կոր ուրեմն, կը պոռայ յաճախորդներէն մին` լեցնելով գաւաթը։

—Կը խմէ, կը խմէ, կատակ կ՚ընէ կոր, կը պատասխանէ Մարկոս աղան։

—Չեմ խմեր, Մարկոս աղայ։

—Ամօթ է, աղբար, չխմել կ՚ըլլայ, լսուած բան է, նստողները վրանուս խնդացունենք պիտի։

—Սովորութիւն չունիմ, եղբայր, ինչու կը ստիպէք։

—Կնիկ ես, ինչ ես, պէ մարդ, օղին չխմուիր, կ՚ըսէ մին։

—Բերնին համը ինչ գիտէ անիկա, կը յարէ ոմն։

—Պարզ մարդ մ՚է, կ՚ըսէ երրորդ մը։

—Ճգնաւոր, կը պոռայ ուրիշ մը։

—Հա, հա, հա, օղի չխմեր եղեր, վայ, ապուշ, վայ, կը թոթովէ գինեմոլ մը խնդալով։

—Կը խնդրեմ, Գամիկ աղայ, վերջացնենք սա խաղը, կ՚ըսէ Մարկոս աղան։

—Ինչ ընեմ։

—Գաւաթ մը միայն խմէ։ Մեզի շիշ մը մասթիքայ բերէք։

—Գաւաթ մը կը խմեմ խաթերդ համար։

—Շնորհակալ եմ. ժամանակին յարմարելու է. չխմողի վրայ կը խնդան Հոս, թող որ չխմելն ալ պաղ բան մ՚է։

—Շատ աղէկ։

—Հրամմեցէք։

—Կենդանութիւն։

—Անուշ։

Գամիկ աղան կը ստիպուի քանի մը գաւաթ եւս խմել` գայթակղութիւն չպատճառելու համար հարբեցողաց մէջ։

Ժամը տասներկուքին կը մօտենայ։ Գամիկ աղան անօթի է. ամէն երեկոյ սորված է ընթրել առ առաւելն ժամը կէսին։

—Ելլենք, Մարկոս աղայ, եթէ կը հաճիք, կ՚ըսէ Գամիկ աղան։

—Դեռ կանուխ է։

—Տասներկուքին մօտեցաւ։

—Առածը չիյտես. միսաֆիր էւ սահիպինին գուզուսու տուր։

—Գիտեմ, բայց…

—Իմ կըտաս չլմնցաւ դեռ։ Ճիշտ երկու շիշ պիտի ըլլայ։

—Շատ աղէկ։

Մարկոս աղան կը շարունակէ իւր կըտան եւ Գամիկ աղան իւր անօթութիւնը։

—Ժամը մինչեւ քանին պիտի նստինք հոս, Մարկոս աղայ։

—Ինչու կ՚աճապարես կոր, բարեկամ, նստինք, խօսինք, տուն երթանք` ինչ ընենք հիմա. այս ատեն կերակուր կ՚ուտուի, անասունները կ՚ուտեն հիմա… ինչ… անօթի ես դուն։

—Չէ, չէ, բնաւ չէ։

—Եթէ անօթի ես, երթանք։

—Չէ, այս ատեն կերակուր կ՚ուտուի։

—Շիտակ զրուցէ, կ՚աղաչեմ. ես կ՚ուզեմ, որ էյլենմիշ ըլլաս դուն, ֆերահլանմիշ ըլլաս… չէ նէ, ինչ հասկցայ… ես կ՚ուզեմ, որ հիւրս քեյֆլենմիշ ըլլայ… երթանք, թէ որ անօթի ես…

—Չէ, չէ, բնաւ չէ։

—Կը կրկնեմ, եթէ անօթի ես, երթանք։

—Չէ, այս ատեն կերակուր կ՚ուտուի։

—Կը կրկնեմ` շիտակ զրուցէ, կ՚աղաչեմ. ես կ՚ուզեմ, որ էյլենմիշ ըլլաս դուն, ֆերահլանմիշ ըլլաս, չէ նէ, ինչ հասկցայ… ես կ՚ուզեմ, որ հիւրս քեյֆլենմիշ ըլլայ. երթանք, թէ որ անօթի ես։

—Անօթի չեմ։

—Խօսէ ուրեմն, բան մը պատմէ, արձանի պէս ինչու մունջ կեցեր ես։ Կենդանութիւն։

—Անուշ անմահութիւն։

—Հատ մ՚ալ քեզի տամ։

—Չէ, գլուխս կը դառնայ կոր։

—Խօսէ նայիմ։ Կենդանութիւն։

—Անուշ։

—Գործ մ՚ունէիր նէ, ինչ ըրիր ան։

—Որ գործը։

—Որն ըլլայ նէ, ըլլայ, գործ մ՚ըլլայ տէ, մերամ ժամանակ անցունել չէ մի։

—Անանկ է եա։

—Չխօսիս, աղբար. գիշերներն ինչպէս ժամանակ կ՚անցունէք կոր, ցերեկներն ինչ կ՚ընէք կոր, առտուները ինչով կը զբաղիք կոր։

—( Մեկուսի ) Անօթութենէ մարելիք կու գայ կոր վրաս։

—Ինչպէս եղաւ նայինք այդ գործը։

—Մելքոնին գործը։

—Հա, Մելքոնին գործը. ( մեկուսի ) պարէ գիտնամ…

—Մելքոնը յանցաւոր էր այդ գործին մէջ. ( մեկուսի ) ժամ մ՚առաջ երթայինք ու սեղան նստէինք։

—Իրաւ կ՚ըսես, վայ անպիտան, վայ, վայ, Մելքոնէն չէի յուսար. ( մեկուսի ) պարէ ճանչնամ։

—Չար տղայ է։

—Անպիտան. պատմէ, նայինք։

—Երկար է պատմութիւնը։ ( Մեկուսի ) Գայլի մը պէս անօթի եմ։

—Թող երկար ըլլայ, ատամ։ ( Մեկուսի ) Սըւիկա քիչ մը խօսիլ տամ, որ բացուի. կը նեղանայ կոր զաւալլը մարդը։

—Հիմա չեմ կրնար պատմել։ ( Մեկուսի ) Անօթի փորանց։

—Կենդանութիւն անանկ է նէ։

—Անուշ։ Ժամը մէկ է։

—Շատ աղէկ, կ՚երթանք։ Սա հաշիւս մաքրեմ։

Մարկոս աղան հաշիւը մաքրելու կը զբաղի. Գամիկ աղան ինքզինքը գինետունէն դուրս կը նետէ եւ փողոցին մէջ կը սպասէ Մարկոս աղային, որ վերջին գաւաթները կը խմէ մի ըստ միոջէ։

Գամիկ աղան քառորդի մը չափ կը սպասէ փողոցին մէջ եւ յետոյ գինետան սեմին վրայ կ՚ելնէ ու կը կանչէ Մարկոս աղան։

—Մարկոս աղայ, ուշ մնացինք։

—Կու գամ կոր։

Գամիկ աղան քառորդ մ՚ալ կը սպասէ. համբերութիւնը հատնելու վրայ է, կ՚ուզէ մեկնիլ, բայց քաղաքավարութիւնը չթողուր։ Ուստի նորէն կը կանչէ.

—Մարկոս աղայ, Մարկոս աղայ, երթանք։

—Հիմա։

Գինովներուն հիման առնուազն քառորդ ժամ է։

—Մարկոս աղայ, երկար ըրիր։

—Եկայ։

Գինովներուն եկան պիտի գամ է։

—Մարկոս աղայ։

—Կ՚աղաչեմ, քիչ մը… ներս եկուր, մէկտեղ ելլենք։

—Չեմ գար։

—Եկուր։

—Ոչ։

—Կը բարկանամ։

—Բայց պիտի երթանք։

—Այո։ Ահա եկայ։ Կարծեմ քեզի սպասցուցի քիչ մը։

—Վնաս չունի։

—Քեզի տեսայ, չիյտես, որչափ գոհ եղայ, այս իրիկուն քեյֆս քեզի պարտական եմ. ոտքի վրայ հատ մը կը տնկես։

—Չէ, երթանք։

—Շատ աղէկ, երթանք։ Կենդանութիւն։

—Անուշ։ Երթանք։

—Այո, երթանք։

Երկու բարեկամները ճամբայ կ՚ելնեն եւ քանի մը փողոց դառնալէն յետոյ տուն կը հասնին։

—Վայ, Գամիկ աղայ, հրամմեցէք ըսելով հիւրը վեր կը հրամցնէ Մարկոս աղային տիկինն, որ խնդումերես եւ քիչ մ՚ալ — սիրտը չվիրաւորուի — շատախօս է։

—Գամիկ աղան հիւր բերի, տիկին։

—Շատ աղէկ ըրիր, վայ Գամիկ աղայ, վայ։

—Բարի եկաք, կ՚ըսեն Մարկոս աղային աղջիկներն Գամիկ աղային ու անոր ձեռքը կը թօթուեն։

Գամիկ աղան աչքերով սեղան կը փնտռէ։

—Վայ, Գամիկ աղայ, վայ, է, տահա ինտոր ես, նայինք։

—Փառք Աստուծոյ, տիկին, դուք ինտոր էք։

—Ձեզի տեսանք, աւելի աղէկ եղանք, վայ, Գամիկ աղայ, վայ, դուն ալ հոս պիտի գաս եղեր։

—Սա րախըի թեփսին շտկեցէք, կը հրամայէ Մարկոս աղան։
—Վայ, Գամիկ աղայ, վայ, բնաւ մտքէս չէր անցներ, որ Գամիկ աղան մեզի հիւր պիտի գայ այս գիշեր. որ հովը փչեց ասանկ, վայ, Գամիկ աղայ, վայ, էյ ինտոր էք, նայինք, ինչ կ՚ընէք կոր, շիտակը հաւատալիքս չգար կոր, որ դուք հոս էք, վայ, Գամիկ աղայ, վայ… էյ խօսէ, նայինք… մեզի չտեսնելէն ի վեր ինչպէս ժամանակ կ՚անցունէք կոր. աֆերիմ, Մարկոս աղայ, շատ աղէկ ըրեր ես, որ Գամիկ աղան բերեր ես. վայ, Գամիկ աղայ, վայ։ Գամիկ աղային օղի մը տուէք. շատ բան, շատ բան, վայ Գամիկ աղայ, վայ, մեզի տեսնալ պիտի գաս եղեր աս գիշեր, որու մտքէն կ՚անցնէր, աֆերիմ, Գամիկ աղաս… օղի մը տուէք, աղջիկներ։

—Օղի չեմ խմեր։

—Հատ մը խմէ, կ՚ըսէ Մարկոս աղան։

—Չէ, Մարկոս աղայ։

—Վայ, Գամիկ աղայ, վայ… տահա ինտոր էք, նայինք, չօլուխ չոճուխը ինչպէս է…

—Աղէկ են։

—Աղէկ ըլլան, վայ, Գամիկ աղայ, վայ։

—Գամիկ աղայ, կ՚ըսէ Մարկոս աղան, դուն մեր թեքլիֆսիզ հիւրն ես. մեզի մի նայիր, եթէ անօթի ես, ըսէ, ուտենք, մեզի համար հոգ չէ։

—Քա ճանըմ, կեցի հելէ, քիչ մը երեսը տեսնանք, ան ալ հանգստանայ քիչ մը, ու վերջը կ՚ուտենք, Աստծոյ տուածէն հարկաւ բան մը պիտի գտնենք ուտելու, անօթի չպիտի մնանք եա. ամա ինչ ընենք, Գամիկ աղան կերակուրներուս չպիտի հաւնի եղեր, միսաֆիր ումտուղունու եմեզ պուլտուղունու եր, հա, հա, հա, անանկ չէ մի. ամա, Գամիկ աղայ, շիտակը զրուցէ, դուն շիտակը խօսող մարդ մ՚ես, հա, հա, հա, վայ, Գամիկ աղայ, վայ։ Է, վայ, Գամիկ աղայ, վայ, Գամիկ աղան եապանճի չէ քի, վախնամ, որ երթայ, ուրիշ տուներ մեր կերակուրը աւրէ. Գամիկ աղան թեքլիֆսիզ է, այսօր չպիտի ճանչնանք զիրար եա. ոտքդ պաքնեմ, Գամիկ աղայ, իրաւունք չունիմ մի, ամա… ասանկ հէէ, Գամիկ աղայ, այս գիշեր հոս պիտի գաս եղեր. բարի եկար, հազար բարի, ամէն օր հրամմէ, մեր դուռը բաց է, է, տահա ինտոր էք, նայինք, ինչ կայ, ինչ չիկայ, նայինք, դրացիներնիդ ինչպէս են, Եպրոս հանըմը ինչպէս է, Մաքրուհի հանըմը նշանուեցաւ մի… Թորոս աղան գործ մը գտաւ մի… հաւերը մորթեցիք մի, որ մէկը հարցնեմ, չիյտեմ քի. քեզի տեսայ նէ կարծես քի գանձ մը գտայ, վայ, Գամիկ աղայ, վայ, այս գիշեր պիտի գաս եղեր. ինչու համար օղի չես խմեր կոր, Գամիկ աղայ… մի խմեր, ես զօռ չեմ ըներ, ինտոր կ՚ուզես նէ, անանկ ըրէ, քեյֆդ նայէ, սանկ հանգիստ նստէ, կ՚աղաչեմ, կռնակդ բարձին տուր… կ՚ուզես նէ, յենուէ, էնթարի մը բերեն, բապուչ բերեն… ասանկ հա, վայ, Գամիկ աղայ, վայ, էհ, ապրիս, ողջ մնաս։

—Կնիկ, թող չես տար, որ քիչ մ՚ալ ես խօսիմ։

—Տէր ողորմեա, բերանդ ով բռնած է… վայ, Գամիկ աղայ վայ, շատոնց է տեսած չունիմ տէ, ուրախութենէս ինչ ընելիքս չեմ գիտեր կոր… անօթի ես նէ, նստինք սեղան։

—Գէշ չըլլար։

Գամիկ աղան երկար շունչ մը կ՚առնէ։

—Աղջիկներ, պրիզոլան կրակի վրայ դրէք, ձուկն ալ տապկեցէք…

—Ոհ, ոհ, ոհ, ըսաւ ինքն իրեն Գամիկ աղան, ասկից վերջը կերակուր պիտի եփուի, ու պիտի ուտենք։

—Վայ, Գամիկ աղայ, վայ, մինչեւ որ կերակուրը պատրաստուի, կրնաք քանի մը գաւաթ օղի խմել. ախորժակնիդ կը բացուի։

—Շնորհակալ եմ, Մարկոս աղան թող խմէ։

—Պրիզոլան հիմա կ՚ըլլայ։ Հիչ չպիտի մոռնամ այս գիշերուանը. վայ, Գամիկ աղայ, վայ։

Սեղանի զանգակը կը զարնէ։

Կը ցատկէ Գամիկ աղան եւ ճաշի սենեակը կ՚իջնէ։ Չմոռնանք հոս յիշել, թէ հարբուխը Գամիկ աղային ակռաներուն երեք քառորդը յափշտակած է։

—Պրիզոլային սա կտորն առէք, Գամիկ աղայ, կ՚ըսէ Մարկոս աղան։

Գամիկ աղան կ՚առնէ միսն եւ սպառազինուելով դանակով ու պատառաքաղով` իւր բոլոր ուժովն կ՚աշխատի յօշոտել միսն։ Դանակը չկտրեր. ակռաներն, որ արդէն կորուսած են իրենց մեծամասնութիւնն, կարողութիւն չունին կտրելու. Գամիկ աղային անօթութեան վրայ բարկութիւնն ալ կը բարդուի, եւ սակայն քաղաքավարութիւնը կը պահանջէ, որ մսի խոշոր կտորներն առանց կոտորակելու կլլէ եւ ցամաք հացով փորը կըշտացնելու աշխատի։

—Գամիկ աղաս, պրիզոլայէն չէք ախորժիր, կը հարցնէ տիկինը։

—Շատ կ՚ախորժիմ, կ՚ուտեմ կոր, կերայ, շնորհակալ եմ. պիտի ուտեմ, հոգ մի ընէք։

—Գինի հրամմեցէք։

—Կը խմեմ, շնորհակալ եմ։

Գինին քացխած է, եւ քաղաքավարութիւնը թող չտար, որ հիւր մը տան տիրոջը յայտնէ ասանկ ճշմարտութիւններ։ Գամիկ աղան չուզեր խմել. տիկինը կը ստիպէ։

—Իմ խաթերս համար սա բաժակը պիտի խմես։

Գամիկ աղան կը ստիպուի խմելու։

—Բաժակ կ՚առաջարկեմ Գամիկ աղայիս կենդանութեանը։

Գամիկ աղան կը ստիպուի խմել երկրորդ բաժակն ալ։

Մարդս ոչ միայն իւր թերութիւններն, այլ իւր սեղանին թերութիւններն ալ չտեսներ եղեր։

Գամիկ աղան անօթի փորանց քացախ կը խմէ, մինչեւ որ վերջապէս ձուկը կը բերուի սեղան։ Դանակներն, պատառաքաղներն ու պնակները կը փոխուին։ Գամիկ աղան պատառաքաղով ու դանակով ձուկ կերած չէ կեանքին մէջ, մատները կը գործածէ անոնց տեղ։ Բայց այսօր քաղաքավարութիւնը պարտ կը դնէ վրան` տան տիրոջը սովորութեան սովրիլ։ Երբ պիտի սովրի եւ երբ պիտի ուտէ։

—Չէք ուտեր կոր, Գամիկ աղայ, կ՚ըսէ Մարկոս աղան, կարծեմ չախորժեցաք մեր կերակուրներէն։

—Քաւ լիցի։ Կ՚ուտեմ կոր։

—Ձուկը գէշ չէ եղեր։

—Աղէկ է։

—Վայ, Գամիկ աղայ, վայ։ Միայն թէ փուշը քիչ մը շատ է, ըստկելը դժուար է։

—Ինձի համար բան մը չէ։

—Մի քաշուիք, կ՚աղաչեմ։

—Հոգ մի ընէք։

—Իմ կենդանութեանս բաժակ մը չէք խմեր։

—Ինչպէս չխմէ, քառասուն տարին անգամ մը մեզի կերակուրի եկաւ տէ… վայ, Գամիկ աղայ, վայ, իրաւ որ շատ գոհ եղայ ձեր գալէն։

Գամիկ աղան երրորդ անգամ կը կլլէ քացախը։

Երրորդ կերակուրը կը բերուի. սերկեւիլով միս։ Գամիկ աղան բնաւ չախորժիր այդ կերակուրէն, բայց ուտել ձեւացնելով պանիր ու հացով կը կշտանայ։

Կերակուրէն յետոյ խահուէ կը բերուի, եւ Մարկոս աղան կը սկսի, օգնութեամբ տիկնոջն, չորս ժամ շատախօսութեամբ գլուխն ուռեցնել իր հիւրին, որ կը սկսի մրափել նստած տեղը։

Պառկելու համար սենեակ մը ցոյց կը տրուի Գամիկ աղային։ Հազիւ կը մտնէ անկողին, մլուկները վրան կը յարձակին եւ կը ստիպեն զինքն ելնել, ճրագ վառել եւ տեսնել, թէ մլուկներն ոչ թէ միայն անկողնոյն մէջ բանակատեղի հաստատած են, այլ պատերուն վրայ եւս կ՚ելնեն ու կ՚իջնեն։

Գամիկ աղան մինչեւ առտու կը տքնի։ Ինչպէս։ Ամէնուս յայտնի է, մարդ չկայ, որ կենաց մէջ գոնէ անգամ մը մլուկներու բանակին մէջ չիյնայ։

Հետեւեալ առաւօտ Մարկոս աղան եւ տիկինն կը հարցնէին Գամիկ աղային.

—Ինչպէս անցուցիք գիշերը։

—Շատ հանգիստ։

—Մլուկ կար։

—Չկար։

—Ինչ քաշեցի ես, մինչեւ որ մլուկները սատկեցուցի նէ, կը պատասխանէր տիկինը։

—Մնաք բարով, ձեզի նեղութիւն տուի։

—Ատ ինչ խօսք է, այս գիշեր ալ հրամմեցէք, դարձեալ հրամմեցէք, Գամիկ աղայ։

—Գլխուս վրայ։

—Տունը բարեւ ըրէք։

—Լաւ։ Մնաք բարով։

—Երթաք բարով։

—Վայ, Գամիկ աղայ, վայ, — ըսաւ տիկինը վերջին անգամ եւ դուռը գոցելով ներս մտաւ էրկանը հետ։

Գալով Գամիկ աղային` հսկայաքայլ կ՚երթար մրմռալով.

—«Գիտեմ ես, մարդու տուն մնալն ասանկ է, մարդս իւր տունին մէջ միայն կրնայ հանգիստ ըլլալ. զօռով օղի խմէ, մինչեւ ժամը երեք անօթի փորանց քացախ խմէ, բերնիդ յարմար կերակուր մի գտներ, ցամաք հացով կշտացիր, պարապ խօսքեր մտիկ ըրէ, այնուհետեւ մինչեւ առտու քնատ մնացիր. ինչու համար. քաղաքավարութեան համար։ Այս քաղաքավարութեան տակէն պարզապէս էշութիւն կ՚ելլէ կոր։ Իրենց ըսելու էի. ես տասներկուքին կերակուրս կ՚ուտեմ, օղի չեմ խմեր, շատախօսութենէ կը ձանձրանամ, քացախ խմելու սովորութիւն չունիմ, ձեր դանակները չեն կտրեր կոր, միսաֆիրի համար անանկ փշոտ ձուկ չեն առներ, սերկեւիլով միսն ուտուելու կերակուր չէ, ձեր սենեակը լեփ լեցուն մլուկ է, չէք ամչնար դուք, մինչեւ առտու չկրցի քնանալ, մեղք չէ ինձի… շիտակը ձեզի չվայլեցուցի, որ հիւր մ՚ասանկ տանջէք, աւանակի տեղ դրիք զիս… կամ մարդու տեղ չդրիք զիս… ձեր ըրածը անկրթութիւն է, այո, այո, եւ մեծ անկրթութիւն է… կամ այսպէս վարուելու չէին հետս… կամ բացէ ի բաց զրուցելու էի, թէ ձեր ըրածը պարզապէս էշութիւն է …»։

Վայ, Գամիկ աղայ, վայ…
***
—Մելիտոս աղայ, ամօթ եղաւ, գիշեր մը չկրցինք էֆենտիին երթալ։ Այս գիշեր երթանք, քանի մը ժամ կը նստինք, կը դառնանք։

—Գիշեր մը կ՚երթանք, կնիկ։

Հետեւեալ երեկոյին Մելիտոս աղան տուն կը դառնայ եւ ձէթի հազարնոց շիշը, զոր Պոլիս լեցուցած էր, կնոջը կու տայ։

—Մելիտոս աղայ, ամօթ եղաւ, այս գիշեր երթայինք էֆենտիին։

—Կնիկ, յոգնած եմ, այնքան մտմտուք ունիմ, որ զբօսնելու, ժամանակ անցունելու ախորժակ չունիմ։

Երրորդ երեկոյին Մելիտոս աղան տուն կը դառնայ։

—Մելիտոս աղայ, այ մեծ ամօթ եղաւ, այս գիշեր անպատճառ երթալու
ենք էֆենտիին. կտոր մը կը նստինք, կ՚ելլենք, կու գանք։

—Այս գիշեր թող մնայ։

Չորրորդ երեկոյին։

—Մելիտոս աղայ, այս գիշեր ալ չերթանք նէ, ալ բարեւը կտրելու է անոնց հետ։

—Կ՚երթանք գիշեր մը, կնիկ, կ՚երթանք, յոգնած եկայ, թող տուր, որ շունչ առնեմ։

—Կ՚ուզես գնա, կ՚ուզես` մի երթար, մէյ մ՚ալ բերանս չեմ բանար։

Եւ եղեւ երեկոյ հինգերորդ։

—Մելիտոս աղայ։

—Ինչ կայ, ինչ կայ, ինչ կայ։

—Ալ այս գիշեր պիտի երթանք, այնպէս չէ։

—Երթանք, երթանք, որ խալսիմ ձեռքէդ։ Երթանք, ամէն գիշեր երթանք, լմնցայ նէ… էոֆ…

—Կերակուրնիս ուտենք…

—Երթանք։

—Ելնենք…

—Երթանք ըսինք ա։

—Երթանք…

—Քանի անգամ կ՚ըսեն։

—Քիչ մը նստինք…

—Նստինք։

—Ելլենք, գանք։

—Ելլենք, գանք. ուրիշ…

—Կերակուրնիս ուտենք, շտկուինք, շտկռտուինք, դուն ալ շապիկդ փոխէ, էֆենտիին տունը մեծ մարդեր կու գան, խաղք չըլլանք։

—Կերակուրնիս ուտենք, շտկուինք, շտկռտուինք, ես ալ շապիկս փոխեմ, էֆենտիին տունը մեծ մարդեր կու գան, խաղք չըլլանք… լմնցաւ։

—Գէշ կը խօսիմ կոր։

—Գէշ չես խօսիր կոր։

—Քեզի համար կ՚ըսեմ կոր։

—Ինձի համար կ՚ըսես կոր, լմնցուր։

—Սա բարկանալու բան մը չեմ տեսներ կոր ես. այս գիշեր երթանք, ըսի. այս գիշեր երթանք ըսելը յանցանք է նէ, մեղայ։

—Բարկանալու բան չկայ, իրաւունք ունիս… լմնցնենք ալ, այս գիշեր պիտի երթանք։

—Կը նայիմ, որ պարապ տեղը կը բարկանաս։

—Կը բարկանամ։ Ամէն իրիկուն է աս. երթանք, այս գիշեր երթանք, երթանք այս գիշեր, այս գիշեր չերթանք նէ, չըլլար… գլուխս ուռեցաւ, հատա լմնցայ նէ… Քանի օրուան կեանքս մնաց… երթաաաաաաաանք… կը լմնցնեն ալ։

Կինը կը պատրաստէ սեղանը, կը բերէ կերակուրները։ Կ՚ուտեն, կ՚ելնեն սեղանէն, այցելութեան հագուստները կը հագնին եւ ճամբայ կ՚ելնեն։

Էֆենտին, որու տունը կ՚երթային Մելիտոս աղան ու կինն, Մելիտոս աղային կնոջ ազգականն է։ Ընդհանրապէս կանայք, որ հարուստ ազգական եւ աղքատ ամուսին ունին, իրենց հարուստ ազգականին վրայօք կը խօսին իրենց ամուսնոյն շաբաթը առնուազն չորս անգամ երկու ժամ։ Եւ ինչ խօսքեր։ Աւասիկ.

«Էֆենտիին գորգը ինչ աղուոր է, սրահն անանկ զարդարած է, որ դրախտ կը նմանի. ինչու քուկին բանթալոնիդ ձեւն աղէկ չէ, էֆենտիին բանթալոնները միշտ ձեւաւոր են… էֆենտին յիսուն շեքի փատ է առեր առաջի օրը… էֆենտիին ոսկէ շղթան որչափ հաստ ու երկայն է… էֆենտին խոհարարը փոխեր է… գաղղիացի խոհարարուհի մը պիտի առնէ եղեր… էֆենտին ամէն օր կառքով կ՚երթայ գործին գլուխը… էֆենտին… մեր էֆենտին շաբաթը երեք անգամ կ՚ածիլուի. տուն մ՚ալ պիտի գնէ եղեր… էֆենտիին սեղանին վրայ ամէն իրիկուն ձուկ պիտի ըլլայ… էֆենտին առանց ձուկի չըլլար… էֆենտիին կինը կռոն շրջազգեստ մը հագած էր, որ կը վառէր կոր կարծես… էֆենտիին ձին անձնական տկարութիւն ունի եղեր քիչ մը…» (բանաւոր պատճառ մը, որով ազգային երեսփոխան մը կրնայ բացակայ գտնուիլ ժողովէն)։

Այս կանայք կը պնդեն նաեւ, որ գոնէ ամիսը մէկ անգամ իրենց ամուսինները տանին իրենց հարուստ ազգականին տունը։ Կ՚երեւի թէ կանայք փառաւորուիլ, իրենց ամուսիններուն վրայ ազնուականութեան կամ կրթութեան առաւելութիւն մ՚ունենալ կը կարծեն` իրենց հարուստ ազգականին տունը տանելով իրենց ամուսիններն եւ ըսելով լռելեայն.

—Տես, ես հարուստ ազգական ունիմ, դուն ինչ ունիս, զիս յանդիմանելու մարդ ես, լաթերդ լուալու, կերակուր եփելու, տախտակ շփելու կնիկ եմ ես, ճանչցիր արժէքս եւ ըստ այնմ վարուէ հետս։ Եւ եթէ նորէն զիս տանջես, գիտցած եղիր, որ ամէն բան կը պատմեմ էֆենտիին եւ պատժել կու տամ զքեզ։

Կ՚երեւի դարձեալ, թէ Մելիտոս աղան ալ այս` լռութեամբ արտասանուելիք խօսքերը լռութեամբ չլսելու համար էր, որ չէր ուզեր երթալ էֆենտիին տունը, բայց խօսքը, որպէս կ՚ըսեն, կարճ կապելու համար հաւանած էր երթալու եւ ճամբայ ելած էր։

Հետեւինք ուրեմն իրենց։

—Գիտցած ըլլաս, որ շատ չեմ նստիր, ըսաւ Մելիտոս աղան կնոջն, երբ մօտեցան էֆենտիին տունը։

Բախեցին եւ բացուեց։

—Հրամմեցէք, տիկին, ըսաւ յարգանօք տանն սպասաւորն եւ տիկնոջ թեւը մտնելով սանդուխէն վեր հանեց։

Մելիտոս աղան սանդուխին առաջին աստիճանի վրայ նստեցաւ եւ հանեց իւր ոտքի ամանները, որ քանի մի կարկտանք ունէին։ Յետոյ վեր ելաւ` զգացուած սպասաւորի կողմէն իրեն եղած պարզ ընդունելութենէն եւ մտաւ ընդունելութեան սենեակը։

Էֆենտին քանի մը բարեկամաց հետ թուղթ կը խաղար։ Մելիտոս աղային տիկինն էֆենտիին տիկնոջը քովը նստած էր։ Վահրամն ալ, էֆենտիին տղան, հազիւ երկու տարեկան, սենեակին մէջ կը պտտէր վանկեր շինելով։

Երբ Մելիտոս աղան ներս մտաւ, էֆենտիին կինը գլուխը կէս սանթիմեթրոյ ծռեց, որպէս թէ հիւրին բարեւն առնելու համար. էֆենտին չտեսնել կեղծեց Մելիտոս աղան։

Մելիտոս աղան քիչ մ՚ալ զգացուեցաւ եւ մրմռաց քթին տակէն. «երթանք. երթանք, ահա եկանք»։

Էֆենտիին բարեկամներն քաջալերուած անշուշտ այն պաղութենէն, զոր էֆենտին ցոյց տուաւ Մելիտոս աղային, սկսան իրենց մէջ խօսիլ.

—Ինչ անկիրթ մարդ է։

—Ով է այդ վայրենին։

—Կօշիկները վարը ձգեր է։

—Անասուն կը նմանի։

Մելիտոս աղան կ՚իմանայ այս խօսակցութիւնն, բայց քաղաքավարութիւնը կը պահանջէ, որ կլլէ այդ ծանր խօսքերն, որովհետեւ ցած ձայնով կ՚արտասանուին անոնք. ըստ քաղաքավարութեան ոչ ոք իրաւունք ունի բողոքել իրեն ուղղուած այն հայհոյութեանց դէմ, որք առաջին ձայնով չեն երգուիր։

Թղթի խաղը կը շարունակուի. էֆենտին մերթ ընդ մերթ հետեւեալ հարցումները կ՚ուղղէ Մելիտոս աղային տիկնոջ.

—Ինչպէս էք, նայինք։

—Աս ուր է, չէք երեւար կոր։

—Հանգիստ ես։

Մելիտոս աղան, որ բազմոցի վարի կողմը նստած էր եւ ամէն պատրաստութիւն տեսած էր կանխաւ էֆենտիին կողմէ գալիք հարցմանց քաղաքավարութեամբ եւ ակնածութեամբ պատասխանելու համար, ակն ունէր էֆենտիին բարեւին գալստեան։

Մելիտոս աղային կինն երբեմն երբեմն ակնարկութիւն կ՚ընէր էրկանն, ակնարկութիւն, որ կը թարգմանուէր այսպէս.

—Ինչու միս֊մինակ նստեր ես, քովերնիս չգաս։

Եւ Մելիտոս աղան այս ակնարկութեան կը պատասխանէր այնպիսի նշաններով, որ կը նշանակէին. գետնին տակը անցնիս, որ բռնութեամբ հոս բերիր զիս։

Եւ ահա Վահրամն բառեր թոթովելով Մելիտոս աղային կը մօտենայ, Մելիտոս աղային գիրկը ելնել կ՚ուզէ։ Մելիտոս աղան կը գրկէ Վահրամն եւ կը սկսի տանտանա տանտան տանտան տանի։

Հայրական սէր… Ինչպէս հայրերու կամքը կը ջախջախես։

էֆենտին Մելիտոս աղային գրկացը մէջ Վահրամին խաղալն տեսնելով`

—Օօ, ըսաւ, Մելիտոս աղան ալ հոս է եղեր։ Երբ եկաւ, չիմացայ գալը, ինչու մէկ ծակը քաշուեր նստեր ես, չմօտենաս։

—Ես ալ հոս եմ, տիկնոջ հետ եկայ, գալս չիմացաք, հոս հանգիստ եմ, կը պատասխանէ Մելիտոս աղան։

—Իրաւ, ինչու մինակ նստեր էք, մեր քովը եկէք, նստեցէք, կ՚ըսեն էֆենտիին բարեկամներն, որ քիչ մ՚առաջ անկիրթ եւ վայրենի պատուանուններով պատուած էին Մելիտոս աղան։

Վահրամը Մելիտոս աղային պեխերը կը քաշէ, մատն անոր աչքին կը խոթէ եւ կ՚ուզէ, որ տանտանա ընէ զինքը։

Մելիտոս աղան կը յոգնի, բայց չի կրնար գետինը ձգել, որովհետեւ թող չեն տար։

Ինչպէս։

—Շատ բան, շատ բան, Վահրամը որքան կը սիրէ կոր Մելիտոս աղան, չնայիս անկէ բաժանուիլ չուզեր կոր, կ՚ըսէ Վահրամին մայրը։

—Բոլոր տղաքները կը սիրեն Մելիտոս աղան, կը պատասխանէ Մելիտոս աղային կինը։

—Ձանձրութիւն տուաւ քեզի, գետինը ձգէ, Մելիտոս աղայ, կ՚աւելցնէ Վահրամի մայրը։

—Ձանձրութիւն չըտար ինձ, կը պատասխանէ Մելիտոս աղան, որ թեւերն վերցնելու կարողութիւն չունի։

—Տէր ողորմեա, ինչու ձանձրութիւն տայ… տղու մը ձանձրութիւնն ինչ պիտի ըլլայ. արդէն Մելիտոս աղան խենթ կ՚ըլլայ տղայոց համար։
—Ես խենթ կ՚ըլլամ տղայոց համար, կը կրկնէ Մելիտոս աղան հեւալով։

Վահրամը ցատկել, ցատկռտել կ՚ուզէ։

Մելիտոս աղան կը գոհացնէ Վահրամին կամքը։

—Յոգնեցար, Մելիտոս աղայ, վար ձգէ, կ՚ըսէ նորէն Վահրամին մայրը։

—Չյոգնեցայ, հոգ մի ընէք, տիկին, կը պատասխանէ Մելիտոս աղան շնչասպառ եւ մեկուսի կ՚անիծէ ժամն, յորում էֆենտիին տունն ոտք կոխեց։

Խահուէ կը բերեն։

Մելիտոս աղայ առիթէն օգուտ քաղելով Վահրամը քովը կը նստեցնէ։

Վահրամը կը սկսի լալ բարձրաձայն։ Մելիտոս աղան կը ստիպուի նորէն գրկել Վահրամն եւ խահուէն այնպէս խմել։

Վահրամ հանգիստ չկայնիր, կը շարժի, եւ խահուէն կը թափուի Մելիտոս աղային շապիկին վրայ։

—Վահրամ, Վահրամ, կ՚ըսէ մայրն, ատ ինչ ըրիր։

—Վնաս չունի, վնաս չունի, կը պատասխանէ Մելիտոս աղան` ի ներքուստ ակռաները կրճտելով։

Միջադէպը կը փակուի։

Վահրամ կ՚ուզէ Մելիտոս աղային կռնակն ելնել։

Կը հնազանդի Մելիտոս աղան։

Վահրամ կը կամի, որ Մելիտոս աղան ոտք ելնէ։

Կը յօժարի Մելիտոս աղան։

Վահրամ կը փափաքի, որ Մելիտոս աղան քալէ։

Մելիտոս աղան կը յամառի։

Վահրամ կը սկսի պոռալ։

—Սըւոր ձայնը կտրեցէք, կը պոռայ էֆենտին։

Եւ Մելիտոս աղան կը սկսի քալել։

—Շատ բան, շատ բան, չթողուց մարդն, որ քիչ մը նստի, կը մրմռայ էֆենտին։

—Արդէն Մելիտոս աղան ալ կ՚ախորժի կոր տղաքներէն, էֆենտի, կ՚ըսէ Վահրամին մայրը։

—Կ՚ախորժի կոր, բայց յոգնեցաւ։

—Այսչափ ալ խենթենալ տղայոց համար, զարմանալի բան, կ՚ըսէ ինքն իրեն էֆենտիին տիկինը։ Վահրամը քեզի տանք, առ, գնա։

—Կ՚ըլլայ, կը պատասխանէ Մելիտոս աղան ճանապարհորդելով սենեակին մէջ։

—Յոգնեցար նէ, ձգէ, Մելիտոս աղայ։

—Ոչ։ ( Մեկուսի ) Աներեսներ, չէք հասկնար կոր, թէ յոգնած եմ։

—Աղէկ, ես ըլլայի նէ, թեւերս կը բրդէին… Մելիտոս աղան ուժով է եղեր, շիտակը կը զարմանամ կոր։

Մելիտոս աղան, որուն, ինչպէս ըսինք, ուսերուն վրայ բազմած էր Վահրամ, որոտման ձայներ կը լսէ։ Կարեւորութիւն չտար, որովհետեւ քաղաքավարութեան հակառակ է ամէն բան լսելը։ Քիչ մը ետքը ծոծրակին վրայ տաք տաք անձրեւ գալը կը զգայ։ Բարկութենէ կը կատղի, դուրս կը տանի բեռը եւ սպասուհւոյն կը յանձնէ։

Վահրամ աշխարհ տակնուվրայ կ՚ընէ, կը պոռայ, կը կանչէ, կու լայ։ Սպասուհին իր պարտքը կը կատարէ` հարկ եղած լաթային փոփոխութիւններ մուծանելով Վահրամին լաթերուն մէջ։ Վահրամ բարկացած է սակայն, քըհ կ՚ըսէ Մելիտոս աղային, կ՚ապտակէ զայն պզտիկ թաթիկներովը, Մելիտոս աղան թող չտար. սպասաւորները կը հրաւիրեն Մելիտոս աղան քանի մը ապտակ առնելու, որպէսզի տղան լռէ, եթէ ոչ, կ՚ըսեն էֆենտին տղուն ձայնը առնելուն պէս կը սրդողի։

Վահրամ կ՚ապտակէ Մելիտոս աղան եւ կ՚ուզէ, որ խոհարարն ալ քանի մ՚ապտակ հանէ Մելիտոս աղային։ Եւ խոհարարը կը ստիպուի թեթեւ կերպով ապտակել Մելիտոս աղան։ Բայց վերջապէս խոհարարի ապտակն, որքան ալ թեթեւ ըլլայ, կ՚երեւի, թէ ծանր եկած է Մելիտոս աղային, որ քանի մ՚ապտակ առնելէն ետքը ըսաւ.

—Ատ ինչ է, կը ցաւեցնես կոր։

—Տղայ ես, ապտակ կ՚ըսեն անոր։ Տղան լռեցնելու համար սանկ երեսդ կը քերեմ կոր։ Թող տուր, Աստուածդ սիրես, քանի մը անգամ ալ զարնեմ, որ լռէ սա չարաճճին։

—Տիկինին իմաց տուէք, ես կ՚երթամ կոր։

—Դեռ կանուխ է, այս ատեն կ՚երթուի։

Մելիտոս աղային համբերութիւնը կը հատնի, վեր կ՚ելլէ, դուռր կը բանայ, սենեակը կը մտնէ ու` «ներեցէք, ձեր հրամանովն երթանք, որովհետեւ վաղը առտու կանուխ պիտի ելլեմ», կ՚ըսէ։

—Մելիտոս աղայ, կանուխ է դեռ, կը պատասխանէ էֆենտիին կինը։

—Ոչ, ժամանակ է։

—Դուք գնացէք, տիկինը թող նստի քիչ մ՚ալ։

—Կ՚աղաչեմ։

—Տիկինը թող չեմ տար, այս գիշեր թող հոս մնայ։

—Դուն գնա, ես վերջը կու գամ, կ՚ըսէ կինը։

—Շատ աղէկ, կը պատասխանէ Մելիտոս աղան շեշտով մը, որու հաւատարիմ թարգմանութիւնն է։

—Առնելիքդ ըլլայ։

Եւ Մելիտոս աղան տուն կը դառնայ եւ կը սպասէ տիկնոջը գալստեան, որ վրէժը լուծէ։

Երեք ժամ յետոյ տուն կու գայ կինն ու վեր ելլելով`

—Մելիտոս աղայ, զարմանալի մարդ մ՚ես, տեղ մը չես կրնար նստիլ։ Ինչու աճապարեցիր։

—Ինչու աճապարեցի։

—Քիչ մ՚ալ նստէիր, մէկտեղ կու գայինք։

—Հոգիս բերանս բերին…

—Գէշ եղաւ, ժամանակ անցուցինք քիչ։

—Անցուցինք. տղան խաղցուցինք, խահուէն վրաս թափեցին, իշու պէս ուսերուս վրայ առի Վահրամիկ պեյը եւ պտտցուցի, վրաս մնտռեց, վերջն ալ ապտակ կերանք… աս էր ժամանակ անցնել ըսածդ. ինչ անկիրթ մարդ են յղեր ասոնք, ատանկ կը մեծցնեն տղայ։ Եթէ ես անքաղաքավար մէկն ըլլայի, քանի մը խօսք կ՚ընէի իրենց. անպիտաններ… էշութիւնն իմս էր ա… ինչ որ է, եղաւ. տուներնիդ հիւր եկած եմ, չըսէք սպասաւորներուդ որ տղան վար տանին…

—Դուն ալ երկար կ՚ընես, Մելիտոս աղայ։

—Երկար մի կ՚ընեմ. տուներնին հիւր գացած եմ, նստեցնեն զիս, «ինչպէս ես, աղէկ ես, Մելիտոս աղայ» ըսեն, ես ալ՝ «փառք Աստծոյ, աղէկ եմ, դուք ինտոր էք», ըսեմ, «շնորհակալ ենք», ըսեն, «սանկ նստէ» ըսեն, «հանգիստ եմ» ըսեմ, սիկարայ հրամցնեն, «չեմ ուզեր» ըսեմ, «նստինք, շէնք շնորհք խօսինք». ասոնց որը եղաւ. գացի, չգացի, տղան ձեռքս տուին, եւ չորս ժամ շարունակ տղան կրեցի… աւանակ մը գտան ա, հոգերնին է… ինչ ըսեմ ես իմ բնաւորութեանս, որ երեսս չբռներ, չեմ խօսիր ու ետքը ինքզինքս կ՚ուտեմ. ազնուականութիւն չունին, չունին։

—Մի ըսեր ատանկ խօսքեր, էֆենտիին ականջը կ՚երթայ։

—Թող երթայ։

—Կը բարկանայ։

—Թող բարկանայ։

—Ինչու բարկանայ… չտեսար գորգը, մեծ հայելիները։

—Ինչուս պէտք, գորգ ունեցողը, մեծ հայելիներ ունեցողն անկիրթ ըլլալու է անպատճառ։

—Ըսել կ՚ուզեմ, որ ատանկ մեծ մարդոց հետ իյնալն աղէկ չէ։ Արդէն եղածն ինչ է որ… տղան քիչ մը խաղցուցիր… Ինչ վնաս ունի… մէկ բանը կ՚առնես, կ՚անցնիս, դուն ալ… ումուր կ՚ընես։

Մելիտոս աղան չպատասխաներ, բայց մինչեւ առաւօտ չկրնար քնանալ բարկութեանը պատճառով։
***
Մերկեր աղան ճշտապահ մարդ մ՚է։ Տասն եւ մէկին տուն կը դառնայ, կը հանուի, գիշերազգեստը կը հագնի եւ կէսին սեղան կը նստի։

Սեղանէն կ՚ելնէ, խահուէն կը խմէ, զաւակները կը սիրէ, կը համբուրէ, տիկնոջ հետ սքանպիլ մը կը խաղայ եւ կ՚երթայ քնանալու։ Կենացը մէջ գինետուն մտած չէ բնաւ։ Ընկերութեան հետ հաշտ չէ, ոչ հիւր կ՚ընդունի, ոչ ալ հիւր կ՚ըլլայ։ Արի, տես սակայն, որ մարդս իւր անձին իշխանը չէ։

Մերկեր աղան օր մ՚երեկոյեան ժամը տասնմէկ ու կէսին տանը դռան առջեւ աթոռ մը կը դնէ եւ կը նստի զաւակը գրկած։ Նոյն միջոցին մարդ մը, որու հետ սերտ բարեկամութիւն չունէր, կ՚անցնի եւ բարեւելէն յետոյ Մերկեր աղան` կ՚ըսէ անոր.

—Սա քուկին ասանկ դռան առջեւ նստիլդ բան մը ձգեց միտքս։

Եւ Մերկեր աղային դիմացը կանգնած` կը սկսի պատմութեան։

—Ժամանակաւ, կ՚ըսէ, համետագործ Բարաղամ աղայ մը կար։ Համետագործ կ՚ըսեմ նէ, խօսքը, խորաթան տեղը, շուքը ծանր, տեսքոտ, խելացի մարդ մ՚էր։ Լուսերու մէջ պառկի։ Հիմակուան համետագործներուն պէս չէր. տունը երթայիր նէ քառասուն տեսակ կերակուր կը հանէր, տեսակ տեսակ անուշեղէններ. աղած ձուկեր, ընտիր օղի, գինի, մանաւանդ գինին, բնաւ չեմ մոռնար, լուսերու մէջ պառկի, սպասաւոր, աղախիններ, այնպէս որ կը կարծէիր, թէ ամիրայի մը տունը կը մտնէիր։ Համետագործ, բայց հիմակուան դերձակներէն աւելի վարպետ եւ երջանիկ։ Ատանկ համետագործ չկայ հիմա. դիմացը ելլայիր նէ, քաշուելով կ՚ելլայիր. բարի մարդ էր սակայն, ձեռքէն եկած բարիքը կ՚ընէր. բարեպաշտ մարդ ալ էր, լուսերու մէջ պառկի. ուսկից ալ միտքս եկաւ, քսան տարուան բան է պատմելիքս։

—Պատմածիդ նայելով բարի մարդ է եղեր Բարաղամ աղան։

—Բարին ալ խօսք է, կ՚աւելցնէ Ղուկաս աղան. այս է պատմիչին անունը։

—Այսինքն շէնքով շնորհքով մարդ է եղեր, կը յարէ Մերկեր աղան։

—Շէնքով շնորհքովին խօսքը կ՚ըլլայ։

—Այսինքն ծանր մարդ։

—Ինչ ծանր, ինչ ծանր… ինչպէս հասկցնեմ քեզի. ծանր, բայց հիմիկուան թեթեւներուն պէս ծանր չէ։

—Այսինքն ազդեցիկ մարդ։

—Ողջ ըլլալու էր ու քեզի ցուցնելու էի, որ մարդ տեսնայիր։ Մարդ էր, մարդ, կը յարէ Ղուկաս աղան` քթին ծակերուն քթախոտ թխմելով երկու մատներով։

Մերկեր աղան կը գուշակէ, թէ պատմիչին պատասխանելն պատմութեան աւելի երկարելուն պիտի նպաստէ, ուստի միտքը կը դնէ բառ մ՚անգամ չարտասանել։

—Այո Բա… ափշու… Բա… փսու փսու… րաղա…փսու սու… ղամ աղան… փսուսու… այս Բարաղամ աղան, կը շարունակէ Ղուկաս աղան` գունաւոր թաշկինակով մը քիթը սրբելով եւ հնչեցնելով զայն այնպիսի ահագնագոչ ձայնով մը, որու նմանն վերջին դատաստանին ահագին օրը լսել կ՚երեւակայէր Մերկեր աղան։

—Բարաղամ աղան… եեփսուուուու…

Մերկեր աղան թէեւ չախորժիր իւր բարեկամէն, ոչ ալ անոր երկարապատում ճառէն եւ քիթէն, կը զգայ սակայն, թէ քաղաքավարութեան համաձայն չէ, որ ինքը աթոռի վրայ նստած ըլլայ, եւ հիւրն ոտքի վրայ կայնի. ուստի կէսբերան կ՚ըսէ Ղուկաս աղային.

—Ներս չէք հրամմեր քիչ մը։

Ղուկաս աղան անմիջապէս տունը կը մտնէ, ըսելով.

—Կ՚ըլլայ մի եա… ժամանակն ուշ չէ մի… ինչ կ՚ըսես… տղաքս չեն սպասեր… ձեզի ալ կոտրել չեմ ուզեր… սանկ քիչ մը նստիմ… առաջուց ըսեմ սակայն, որ շատ չեմ նստիր, չէէ։

Մերկեր աղան հիւրին հետ վեր կ՚ելնէ։

Ղուկաս աղան կը նստի բազմոցի վրայ, մէկ գրպանէն ծխախոտի տուփը կը հանէ, միւս գրպանէն քթախոտի տուփը կը հանէ, բարձին վրայ կը դնէ, ուրիշ գրպանէ մը թաշկինակը կը հանէ, քովը կը դնէ, քովի գրպանէն համրիչը կը հանէ, ձախ կողմը կը դնէ, ետեւի գրպանէն ճերմակ եւ ծալուած տոպրակ մը կը հանէ, ձախ կողմը կը տեղաւորէ, առջեւի գրպանէն զմելին կը հանէ, թաշկինակին վրայ կը նետէ, ներսի գրպանէն պզտիկ ծխափող մը կը հանէ եւ բարակ թելի մը ծայրն քիչ մը բամբակ դնելով ծխափողին մէջէն կ՚անցունէ եւ զայն մաքրելու սկսելով հանդերձ ձեռք կ՚առնէ խօսքին թելն ալ։

—Այս Բարաղամ աղան, ինչպէս ըսի, աղէկ մարդ մ՚էր, թէեւ քիչ մը խիստ էր։ Մարդս ալ քիչ մը խիստ ըլլալու է, թուլբերան մարդիկը պարապ մարդիկ են, անանկ չէ մի… Մերկեր աղայ, մարդ հրամցնողը օղի կը հանէ, ուր է նայինք օղին, տիկինին ալ չտեսանք… տիկինը ուր է։

—Կերակուրի պատրաստութիւն կը տեսնէ, որովհետեւ ես ժամը կէսին կ՚ուտեմ։

—Շատ աղէկ կ՚ընէք, շատ աղէկ կ՚ընէք, ես ալ անանկ կ՚ընեմ։ Կեցցես, սիրած մարդս ես։ Ես ինչու կը սիրեմ քեզի։

—( Մեկուսի ) Ուր էր, թէ սիրած մարդդ չըլլայի, ու կորսուէիր երթայիր։

—Որովհետեւ գիտեմ, որ դուն ալ կը սիրես ինձի. սէրը երկու կողմէն ըլլալու է, կ՚ըսեն նախնիք, ախ… այս նախնեաց խօսքերուն մէջ շատ աղուոր խօսքեր կան, մարգարիտի պէս խօսքեր կան, բայց մենք չենք ճանչնար… Հրաման ըրէք, օղի բերեն, Մարկոս աղայ, սա ինչ է, տրտում, տխուր նստինք պիտի… այս իրիկուն քիչ մը տխուր կ՚երեւաս կոր… ինձի անանկ կ՚երեւաս կոր, չէ նէ… ինչու տխուր ես… մարդս աշխատելու է, որ միշտ ուրախ ըլլայ, մինչեւ անգամ ակամայ ուրախ, բռնի ուրախ… ցաւ մը ունիս նէ, ըսէ ինձի, բացուէ, ինչ վնաս ունի… բարեկամ ենք…

Այս միջոցին տանտիկինը կը մտնէ սենեակն եւ էրկանը դէմքէն առած հրահանգաց համաձայն` կատարեալ պաղութեամբ կը բարեւէ Ղուկաս աղան։

—Ներեցէք, տիկին, մինչեւ այսօր հոս չգալուս համար, շատոնց կը փափաքէի տեսնել ձեզի, բայց ժամանակները… ժամանակները… կը հասկնաք ա… չէ նէ, մենք Մերկեր աղային հետ եղբօր պէս ենք, գրեթէ ամէն օր մէկտեղ ենք. այս իրիկուն ալ չէի գար, բայց չկրցի դիմանալ Մերկեր աղայի թախանձանաց. օձիքս թող չտուաւ, անպատճառ ներս պիտի գաս, ըսաւ. Մերկեր աղային խօսքը կը կոտրեմ ես։

Եւ պատուհանը բացաւ, փողոցը նետեց թելն, որով ծխափողին կորկը մաքրած էր։

Տիկինը վար իջաւ։ Քանի մը վայրկեանէն յետոյ օղի բերին։

—Մէյ֊մէկ հատ ճնկենք, ըսաւ Ղուկաս աղան եւ գաւաթն մինչեւ բերանը լեցունելով մէկ ումպով պարպեց։

Մերկեր աղան չ է զոքութիւն պահեց։ Ղուկաս աղան գաւաթ մ՚ալ տնկեց։

—Այս Բարաղամ աղան…

—Սեղանը պատրաստ է, պոռացին վարէն։ Ղուկաս աղան գաւաթ մ՚ալ խմեց։

—Կը ներէք Ղուկաս աղայ, տղաքը, գիտէք ա, վարժուած են կանուխ ուտելու, անօթի չեն կրնար սպասել։

—Ինչու սպասեն։ Էֆենտիմ ինչու… հրամմեցէք, իջնանք, միայն թէ մէկը գտնայինք ու մեր տունը ղրկէինք, որ չսպասեն ինձի։

—( Մեկուսի ) Եկուր տէ, մի ճաթիր։

—Զքեզ չկոտրելու համար է, որ հրաւէրդ ընդունեցի. չէ նէ, ես ուրիշին տունը կերակուր կերած մարդ չեմ։ Մէյ֊մէկ հատ ալ խմենք… գինի ունիս, հարկաւ ունենալու ես… Բաշա Լիմանի է։

—Բան մը կ՚ընենք։ ( Մեկուսի ) Համբերելու է, ուրիշ ճար չկայ։

—Ինչու այս գիշեր սանկ տխրութեան պէս բան մը կայ վրադ։

—Ոչինչ։

—Մէյ֊մէկ հատ ալ խմենք։

—Ես չեմ խմեր։

—Ես կը խմեմ քեզի համար։

—Կերակուրը պատրաստ է, կը կրկնեն վարէն։

Ղուկաս աղան օղին հետն առած վար կ՚իջնայ, սեղանը կը բազմի եւ, որպէս տանտէր, սեղան կը հրամցնէ Մերկեր աղան, անոր կինն ու զաւակները։ Սեղանի վրայ ինչ֊ինչ կարգադրութիւններ կ՚ընէ. «դուն քիչ մ՚ասդին եկուր», կ՚ըսէ միոյն, «դուն ալ քիչ մ՚անդին գնա», կ՚ըսէ միւսին, «քիչ մ՚առաջ եկուր», կ՚ըսէ մէկալին, «ջուրի սրուակը իմ առջեւս դրէք, ճրագն անդին տարէք, որ արգելք չըլլայ ձեզի, աղցանը քիչ մ՚անդին քշեցէք, կերակուրը քիչ մ՚ալ ասդին բերէք, գինին իմ քովս տուէք, հրամմեցէք նայինք», կ՚ըսէ եւ մսի լայնածաւալ կտոր մը կ՚առնէ առջեւը։

Ջրկիր մը կը ղրկուի Ղուկաս աղային տունը` իմաց տալու համար, թէ Մերկեր աղային տունը կ՚ընթրէ Ղուկաս աղան։

Դիւրին է երեւակայել, ինչ որ կը զգար Մերկեր աղան այս արարողութեանց միջոցին. մերթ կը մտաբերէր հիւրին թեւէն բռնել ու փողոցը նետել զայն, բայց քաղաքավարութիւնը կը հակառակէր այս օրինակ երթաս բարովին ։

—Ինչու գինի չենք խմեր կոր, կը հարցնէ Ղուկաս աղան քանի մը կտոր միս կլլելէն ետքը եւ ջուրի բաժակ մը գինիով լեցնելով կը խմէ եւ յետոյ իւր սեղանակիցներուն կը մատռուակէ։

—Շնորհակալ ենք, կը պատասխանեն տան տէրն ու կինն` առնելով հիւրէն մատռուակեալ բաժակները։

Ղուկաս աղան սեղանի վրայ խօսելու սովորութիւն չունի. կ՚ուտէ եւ կ՚ուտէ, կը խմէ ու կը խմէ, մերթ ընդ մերթ երկար ոհ մը կ՚արձակէ սրտին խորէն եւ նորէն կը սկսի ուտելու ու խմելու։ Միայն երբեմն֊երբեմն Մերկեր աղային դառնալով կ՚ըսէ.

—Բարաղամ աղան ալ ինչպէս միտքս ինկաւ այս գիշեր։

Մերկեր աղան բարկութեանը պատճառաւ հազիւ երկու երեք պատառ բերանը կը դնէ, կինն առն բարկութիւնը տեսնելով` կը կորսունէ ուտելու ախորժակը եւ կը սկսի Երուանդը, պզտիկ տղան, յանդիմանել։ Խեղճ տղայք, երբեմն կը պատժուին ուրիշներու յանցանաց համար։

—Կ՚աղաչեմ, տղան մի ջախեր, տիկին, բան մ՚ըրած չունի տղան, գառնուկի պէս նստեր է, կ՚ըսէ Ղուկաս աղան։

—Ինչպէս գառնուկի պէս նստեր է, հանգիստ չկենար։

—Իրաւունք ունիս, բայց վերջապէս տղայ է, կը պատասխանէ Ղուկաս աղան` գինիի շիշին յատակն ցոյց տալով իւր բաժակին։

Մերկեր աղան կը կատղի։

—Ուրիշ գինի չունիք, Մերկեր աղայ։

—Ոչ։

—Աղէկ որ չունիք, բաւական խմեցինք այս գիշեր. զարմանալի բնաւորութիւն մ՚ունիմ. բարեկամիս տունն ըլլամ նէ, առանց քաշուելու կ՚ուտեմ, չեմ քաշուիր։

—Երուանդ, թեւդ քաշէ, կ՚ըսէ Մերկեր աղան։

Տղան կը սկսի լալ։

—Երուանդ, լռէ, հիմա ոտքերուս տակ կ՚առնեմ ու…

—Աս ալ այս գիշեր ելաւ, Մերկեր աղայ, ինչ ըրած ունի… վայ մեղքին… ես ջախեցի եա, հերիք է։

—Պապանձէ, Երուանդ։

—Տէր ողորմեա, տէր ողորմեա, երկու կտոր միս կերայ, կռնակս գնաց։

—Սա խնձորէն կ՚ուտէք, տիկին, կ՚ըսէ Ղուկաս աղան` խնձոր մը տալով տիկնոջ։

—Երուանդ, լռէ, կը կրկնէ Մերկեր աղան` քիչ մ՚ալ բարձրացնելով ձայնը։

Երուանդ ալ բարձր ձայնով կը սկսի լալ։

Մերկեր աղան երկու թեթեւ ապտակ կը հանէ տղուն։ Տղան հեկեկանօք կու լայ։ Մայրն կը գրկէ տղան եւ սեղանէն կ՚ելնէ բարկութեամբ։

Ղուկաս աղան, որ այս միջոցին իւրաքանչիւր խնձորն կիսագունտի բաժանելով կ՚ուտէր, տանը տիկնոջ բարկութեամբ սեղանէն ելնելու վրայ Մերկեր աղային կը դառնայ ու կ՚ըսէ.

—Կարծեմ տիկինը բարկացաւ քիչ մը, իրաւունք ալ ունի. տղայ է, կու լայ, լալով կը մեծնան անոնք. մեր տղաքն ալ շատ կու լան։

—Ես չեմ ուզեր, որ լան։
—Ինչ օգուտ։

—Ես կը կատղիմ, աս է բնաւորութիւնս. ամօթ չէ եա։

—Ինչու ամօթ ըլլայ. իմ ըսելիքս ալ սա է, որ ինչու պարապ տեղը տիկինն ալ վշտանայ։

—Վնաս չունի։

—Վեր երթանք, ու հաշտեցնեմ ձեզի։

—Չկռուեցանք, որ հաշտուինք։

—Քալէ դուն, քալէ։

—Ձգէ, եղբայր, կատակի ժամանակ չէ։

—Քալէ դուն, քալէ… պարապ բան է ձեր ըրածը, տիկնոջ սիրտը առ, մեղք է։ Ձեզի չհաշտեցուցած` սըկէ հունա չեմ կրնար երթալ ես։

Ղուկաս աղան բազուկները տարածելով` փառք քեզ Աստու ած մը կ՚արտասանէ մեծաձայն, սեղանէն կ՚ելնէ եւ ընկերակցութեամբ Մերկեր աղային կը մտնէ սենեակն, ուր տան տիկինն Երուանդն գրկաց մէջ քնացնելու կ՚աշխատէր։

—Տիկին, կ՚ըսէ Ղուկաս աղան բազմոցին վրայ նստելով, այս գիշեր քիչ մ՚անհանգիստ եղաք։ Վնաս չունի։ Մերկեր աղան ալ քիչ մը նեղսիրտ է։ Ինչ ընենք, տուն չկայ, որ խօսք չըլլայ. սանկ քովէ քով նստեցէք, նայիմ։

Որպէսզի խնդիրը չմեծնայ, այր եւ կին քովէ քով կը նստին։

—Ոհ, տեսաք մի հիմա… ինչ մեղքս պահեմ, գինի մ՚ըլլար նէ, կը խմէի։

—Կը ցաւիմ, որ չունինք, կը պատասխանէ Մերկեր աղան։

—Կատակ ըրի ես. արդէն չեմ կրնար աւելի խմել որ… սա Բարաղամ աղային պատմութիւնը չկրցինք լմցնել։ Կեցիր սա սիկարս պլորեմ անգամ մը։

—Տէր Աստուած, դուն համբերութիւն տուր ինձի, որ կարենամ դիմանալ սա մարդուն անհոգութեան, կ՚ըսէ ինքնիրեն տան տէրը։

—Խահուէնիս ալ խմենք։

—Ինչ անհոգ մարդ է, Աստուած իմ, կ՚ըսէ տիկինն իւրովի։

—Քթախոտ մ՚ալ քաշեմ նախ։

Քթախոտը կը քաշէ եւ այնպէս հնչմամբ մը կը փռնգտայ, որ Երուանդ կը ցնցուի մօրը գրկաց մէջ եւ կը սկսի լալ։

—Ինչ եղաւ այս գիշեր այս տղուն, կը պոռայ հայրն` ոտքը գետին զարնելով։

—Ինչու կը պոռաս, Մերկեր աղայ, կը պատասխանէ կինն աղերսալի ձայնով մը, ինչ յանցանք ունի տղան։

Փռնգտալին կը յաջորդէ հազալ։

—Աստուծմէ գտնաս, մարդ, կ՚ըսէ ինքնիրեն Երուանդին մայրը, պզտիկս ալ պիտի արթնցնէ. կորսուիմ, երթամ սըկեց։

Եւ իրօք պզտիկն ալ, որ օրօրոցի մէջ կը քնանար, կը սկսէ լալու։

—Ինչու չես լռեցներ տըւոնք, տիկին։

—Մի բարկանար, Մերկեր աղայ, կ՚ըսէ Ղուկաս աղան, ես օտարական չեմ, տղայ են անոնք, թող լան, ես անհանգիստ չեմ ըլլար, կ՚աղաչեմ, ինձի համար հոգ մի ըներ, չէ նէ, կ՚ելլամ, կ՚երթամ հաա… խըյանեթ, ես քեզի եղբօր տեղ դրած եմ, ինչու անանկ կ՚ընես։ Թող տուր, որ սա Բարաղամ աղան պատմեմ քեզի։

Այս միջոցին դուռը կը զարնուի։ Մերկեր աղային տղան կը բանայ դուռն եւ վեր կու գայ վազելով։

—Ով է, Գաբիկ։

—Երկու մարդ եկեր են, Ղուկաս աղան կ՚ուզեն։

Մերկեր աղան եւ կինն կ՚ուրախանան այս լուրին վրայ եւ Ղուկաս աղային երթաք բարով ըսելու նախապատրաստական ձեւեր եւ շարժումներ ցոյց կու տան, մինչդեռ Ղուկաս աղան դէպի պատուհան կ՚երկննայ եւ գլուխը դուրս հանելով կը հարցնէ.

—Ով է ան։

—Բարիկուն, Ղուկաս աղայ, կը պատասխանէ վարէն հաստ ձայն մը։

—Դուք էք, Կիրակոս աղայ։

—Բարիկուն, Ղուկաս աղայ, կը պոռայ վարէն ուրիշ մը։

—Օօ, դուք ալ եկեր էք, Զաքար աղա… իրաւ… իրաւ, այս գիշերուան համար խօսք տուած էի ձեզ, բայց Մերկեր աղան թող չտուաւ, որ գայի… վեր հրամմեցէք, վեր հրամմեցէք, սանկ քիչ մը նայինք, Մերկեր աղան օտարական չէ, սեպէ, թէ աս ալ իմ տունս է։

Մերկեր աղան երկար ախ մը քաշեց. կինն տղան, զոր արդէն գրկած էր, քովի սենեակը տարաւ, Գաբիկն ալ իւր պզտիկ եղբայրը գրկեց եւ մօրը հետեւեցաւ։

—Երկուքն ալ պապա մարդեր են, ըսաւ Ղուկաս աղան, երբ Մերկեր աղային հետ մենակ մնացին. Կիրակոս աղան զուարճախօս ալ է, թէեւ բերանը մաքուր չէ. Զաքար աղան ըսես նէ, կամացուկ կամացուկ կը խնդայ. բրեֆայի ընկերներս են։

Երկու նորեկները ներս մտան եւ բարեւեցին Մերկեր ու Ղուկաս աղաները։

—Ինչպէս էք, նայինք, ինչ կայ, ինչ չկայ։

—Սանկ, պատասխանեց Զաքար աղան։

—Նանկ, յարեց Կիրակոս աղան կտրուկ կերպով մը։

—Վայրկեան մը ներեցէք ինձի, ըսաւ Ղուկաս աղան նորեկներուն եւ Մերկեր աղային դառնալով` աւելցուց. կարճ կապենք այսօր, ուրիշ օր մը երկար բարակ կը պատմեմ քեզի Բարաղամ աղան…

—Վայ, հոս ալ Բարաղամ աղայ, պոռաց Կիրակոս աղան։

—Աղբար, քառասուն անգամ ալ ես մըտիկ ըրած եմ, յարեց Զաքար աղան։

—Մերկեր աղան չիյտէ։ Այս Բարաղամ աղան ճիշտ քեզի պէս իրիկուն մը դրան առջեւ աթոռի վրայ նստած էր։ Մէյ մ՚ալ կը տեսնէ, որ սիրած բարեկամներէն մին կ՚անցնի. ոտք կ՚ելնէ, խնդումով քիչ մը կը խօսակցի հետը ոտքի վրայ անշարժ եւ յետոյ բարեկամին երթաք բարով կ՚ըսէ ու նստիլ ուզելով կռնակի վրայ իյնալ մը կ՚իյնայ, որ ոտքերը կը տնկուին, ֆէս ը մէկ կողմ կ՚երթայ, հողաթափներն օդի մէջ գլտորելով գետինը կ՚իյնան։ Էհ, որու քով հոգի մնաց որ. խնդալէն կը ջարդուէինք, Աստուած լուսաւորէ հոգին. ես երկու կողերս բռնած, կռնակս պատի տուած՝ խնդալէն մարելիք եկաւ վրաս. դիմացի տուներէն կնիկներն ըսես նէ, Աստուած լուսաւորէ հոգին, անանկ քահքահով կը խնդային, որ փողոցը կը թնդացնէին։ Ողորմած հոգին, Տէր Աստուած ի դասս սրբոց դասեսցէ, գլուխը վեր առաւ սանկ եւ չորս կողմը նայելով ինքն ալ
սկսաւ խնդալ` «ամէն գործին մէջ խէր մը կայ» ըսելով։ Սպասուհին սեղանը պատրաստած ատեն` աթոռին մէկը պակսեր է, եւ դռան առջին տեսնելով զայն առեր, տարեր է։ Լուսահոգին, Տէր Աստուած ի դասս հրեշտակաց ընկալցի, կարծեր է որ… հա, հա, հա… կարծեր է որ հա, հա, հա… քանի կը յիշեմ, չեմ կրնար խնդալս բռնել. կարծեր է, որ աթոռը տեղը դրած է։ Ասանկ մարդ մ՚էր Բարաղամ աղան, Աստուած ողորմի հոգուն։ Մերկեր աղան հարկադրուեցաւ խնդալու պէս ընել։

—Էյ, ընկերներ, ձեր միտքը կը հասկնամ, ըսաւ պատմիչն նորեկներուն դառնալով, դուք ըսել կ՚ուզէք, որ պզտիկ բրեֆա մը դարձունենք։

Մերկեր աղան կայծակնահար եղաւ։

—Եկէք, նայինք, յարեց Ղուկաս աղան՝ նստելով սեղանին առջեւ, որ սենեակին մէջտեղը դրուած էր։

Կիրակոս եւ Զաքար աղաներն ընդունեցին հրաւէրն։

Զաքար աղան գրպանէն հանեց խաղի թուղթերը։

—Մօտեցէք, Մերկեր աղայ, քովերնիս եկէք, որ չնեղուիք մենակ, ըսաւ Զաքար աղան։

—Հոգ չէ, պատասխանեց Մերկեր աղան ծիծաղով մը, որ կծու էր եւ բարկութիւն կը յայտնէր։

Երեք բարեկամներն սկսան խաղալ եւ Մերկեր աղան մրափել, որովհետեւ կանուխ պառկելու սովրած էր։

—Ատ ինչ պիտի ըլլայ, Մերկեր աղայ, կը քնանաք կոր, արթնցէք, կ՚ըսէ Ղուկաս աղան։

—Չէ, չեմ քնանար կոր, սանկ…, կը պատասխանէ Մերկեր աղան արթննալով եւ նորից գոցելու ստիպուելով արտեւանունքն, որոյ վրայ ծանրացած էր քունը։

Խաղը կը շարունակուի։

Կը շարունակուի նաեւ քունն, որ Մերկեր աղային գլուխը կ՚երերցնէ` մերթ մէկէն ի մէկ դէպի անոր կուրծքն իջեցունելով գլուխն եւ մերթ բարձրացնելով։ Կը տանջուի Մերկեր աղան, կամք կ՚ընէ չքնանալու։ Քունը կը յաղթէ կամքին, եւ Մերկեր աղան վերստին կը փակէ աչքերը։

—Աս չեղաւ, Մերկեր աղայ, կ՚երկրորդէ Ղուկաս աղան միզէր մը խաղալով։ Գնա, եղբայր, տեղդ պառկէ, մենք քեզի անհանգիստ ընելու չեկանք հոս, գնա, հանգստացիր, մենք օտարական չենք. եթէ տեղդ չպառկիս, հիմա կ՚ելլենք, կ՚երթանք հա, գիտցած ըլլաս։ Գիշերները նստելու սովորութիւն չունիս, ամօթ բան մը չէ ասիկա… գնա, պառկէ տեղդ…

—Վնաս չունի, կ՚ըսէ Մերկեր աղան` աչքերը բանալ փորձելով եւ չյաջողելով։

—Ինչպէս վնաս չունի… ես չեմ ուզեր, որ անհանգիստ ըլլաս։ Քեզի բան մ՚ալ ըսեմ. ես գացած տեղս թէ որ քիչ մը սանկ պաղ ընդունելութիւն գտնամ նէ, կ՚առնեմ, կը քալեմ. ես անանկ բաները սիրտս կը դնեմ, հասկցար. անոր համար կ՚ըսեմ, որ կամ գնա պառկէ, կամ քիչ մը ջուր խմէ, որ քունդ փախչի։

Պատասխան չընդունիր Ղուկաս աղան, վասնզի քնացած էր. Մերկեր աղային գլուխը մէկ մ՚ասդին, մէկ մ՚անդին, երերալէն յետոյ բարձին վրայ հանգչած էր։

Ժամը մինչեւ իննուկէս կը խաղան երեք ընկերներն։ Յետոյ քիչ մ՚ալ կը խօսին եւ կ՚արթնցնեն Մերկեր աղան, որ մնաք բարով ըսեն իրեն։

—Ներեցէք, Մերկեր աղայ, կ՚ըսէ նախ Ղուկաս աղան, այս գիշեր ձեզի անհանգիստ ըրինք քիչ մը։

—Որչափ որ նեղութիւն տուինք նէ, ներեցէք, կ՚երկրորդէ Զաքար աղան։

—Մեզի համար քնատ մնացիք, կ՚երրորդէ Կիրակոս աղան։

—Անհանգիստ չեղայ, կը պատասխանէ Մերկեր աղան։

—Մէյ֊մէկ խահուէ խմենք պիտի ըսէի, բայց ժամանակն ուշ է, կ՚ըսէ Ղուկաս աղան։

—Այո, այո, ուշ է, երթանք, կը պատասխանեն ընկերները։

—Երթանք, կը կրկնէ Ղուկաս աղան եւ ընկերներուն դառնալով` խօսք կու տաք վաղը գիշեր հոս գալու, որ ձեզի քատայիֆ մը շինեմ։

Մերկեր աղան կայծակնահար կ՚ըլլայ երկրորդ անգամ։

—Մերկեր աղան ալ կամաց֊կամաց կը վարժեցնենք գիշերները նստելու. այո, այո, վաղը խորհինք ու բան մ՚ընենք գիշերը։ Բայց, Մերկեր աղայ, մենք լապտեր չունինք… կարծեմ կ՚անձրեւէ կոր, հովանոց ալ չունինք… լաստիկներս ալ չհագայ… տեսար մի հիմա ըրածս։

—Մերկեր աղայէն առ աս գիշեր ու վաղը տուր, կ՚ըսեն ընկերները։

—Ուրիշ ճար չկայ։

Մերկեր աղան կը մատակարարէ Ղուկաս աղային, ինչ որ պէտք էր անոր անձրեւէն պահպանուելու համար։ Ղուկաս աղան շնորհակալութիւն կը յայտնէ եւ կ՚իմացնէ միանգամայն, թէ Մերկեր աղային սիրոյն համար յանձնառու պիտի ըլլայ հետեւեալ գիշեր կանուխ Մերկեր աղային տուն երթալ եւ քատայիֆ մը եփել։

Վերջապէս կը մեկնին հիւրերն եւ Մերկեր աղան աւուր պատշաճի հայհոյութիւններ ընելով դուռը կը կղպէ, ճրագներն կը մարէ եւ պառկելու սենեակը կը մտնէ` ինքն իրեն խօսելով բարձրաձայն. «Աս ալ գլուխս եկած չէր, աս ալ տեսանք. այսչափ անկրթութիւն, այսչափ աներեսութիւն ոչ տեսած ունէի, ոչ լսած. տասներկու ժամ անհանգիստ եղիր, որպէսզի աղաները զուարճանան. ոտքս կոտրէր, ու դուռը չնստէի. վաղն իրիկուն ալ գայ պիտի ու քատայիֆ պիտի եփէ եղեր. դուռը բանամ նէ, ներս կու գայ։ Անհոգ, անհոգ, անհոգ մարդ։

—Ինչ կը մրմռաս, ճանըմ, կ՚ըսէ կինն` անկողնոյն մէջ մէկ կողմէն միւսը դառնալով եւ գլուխը վերմակին մէջ խոթելով։

—Ինչ մի կը մրմռամ, դուն հանգիստ քնացար ա, մէյ մը ինձի հարցուր քաշածս։

—Մի պոռար, տղաքները պիտի արթնցունես։

—Չպոռամ մի… ինչու չեկար քիչ մը նստելու, որ ես ալ քնանայի կտոր մը։

—Ինչուս պէտք։

—Ինչուդ մի պէտք։

—Քեզի ըսէ։

—Ինձի մի ըսեմ։

—Քունս պիտի փախցունես, Տէր ողորմեա, լմնցուր ալ, մէկ բանը չեն երկնցներ։

—Չեն մի երկնցներ։

—Քունս կը փախցունես կոր, կ՚ըսէ կինն միւս կողմը դառնալով։

—Քունդ կը փախցնեմ կոր մի…

Մերկեր աղան ինքնիրեն շարունակելով երկար մենախօսութիւնն` անկողին կը մտնէ։ Չկրնար քնանալ։ Մինչեւ առաւօտ անկողնու մէջ մէկ մ՚ասդին մէկ մ՚անդին դառնալով կ՚անիծէ ու կ՚անիծէ Ղուկաս աղան։ Եւ միշտ կը կրկնէ. «վաղը գիշեր ալ քատայիֆ պիտի եփէ եղեր»։ Սա աներեսը, անպիտանը մազ մնաց, որ պիտի ճաթեցնէր ինձի… ես ալ յանցանք ունիմ ա։ Բռնէ ականջէն, փողոցը նետէ, լմննայ, երթայ. համբերելու բան չէ որ… իմ տունս քազինո է… թող կորսուին, ուրիշ տեղ խաղան իրենց բրեֆան… թէ որ իմանամ, որ մէկու մը կաթուած իջեր է, պիտի ըսեմ, որ աս աներեսը անոր տունը գացեր է Բարաղամ աղայէն սկսելով… վայ, աներես, վայ… Բարաղամ աղայով մը անանկ մը քթէս բռնեց, որ… իրաւ, լմնցնենք ալ, մոռնամ գոնէ սա խայտառակին ըրածն. քանի կը խօսիմ կոր նէ, վրաս դող կու գայ կոր։

Եւ Մերկեր աղան կը սկսի արագ քայլերով դառնալ սենեակին մէջ։

***
Նահապետ աղան սուրհանդակին հասնելուն կը սպասէր, որպէս կ՚ըսեն, չորս աչքով։ Մեծ յոյս ունէր սուրհանդակէն ստանալ գումար մը, որով պիտի վճարէր պզտիկ փոխոնակագիր մը։ Սուրհանդակն ուշացաւ։ Նահապետ աղան դիմեց ծանօթներուն եւ բարեկամներու եւ յաջողեցաւ փոխ առնելու գումարն, որուն պէտք ունէր։ Սիրտը հանդարտեցաւ։ Գրասեղանին առջեւ անցաւ եւ կը սպասէր, որ փոխանակագիրը ներկայացուէր իրեն։ Սակայն մարդուս չներկայանար միշտ այն, որուն կը սպասէ… չորս երեւելի վաճառականներ Նահապետ աղային սենեակը մտան։

—Բարեւ, Նահապետ աղայ։

—Աստուծու բարին։

—Բարեւ, մուսիւ Նահապետ։

—Աստուծու բարին։

—Բարեւ, Նահապետ էֆենտի։

—Աստուծու բարին։

—Բարեւ, Նահապետ պէյ։

—Աստուծու բարին։

Նահապետ աղան կը հրամցնէ հիւրերը աթոռներու վրայ բազմիլ եւ խահուէ ապսպրելու համար դուրս ելնելու միջոցին կ՚աղաչուի հիւրերէն տեղը նստիլ։

—Մեզի համար է նէ խահուէ, չենք ուզեր։

—Արդէն խահուէ չեմ խմեր ես։

—Ես ալ շատ խմեցի։

—Ես ալ կերակուրի պիտի երթամ հիմա։

—Գիտէք, Նահապետ աղայ, մեր հոս գալուն պատճառը։

—Ինչպէս գիտնայ։

—Էֆենտի, ըսէք իրեն։

—Մարդասիրական գործ մ՚է, որ հոս հրեց զմեզ։

—Կրթասիրական նպատակ մը։

—Ազգասիրական զգացում մը։

—Զուտ մարդասիրական։

—Կրթասիրական միանգամայն։

—Եւ միանգամայն ազգասիրական։

—Եւ կը յուսամ, թէ Նահապետ էֆենտին չպիտի մերժէ մեր առաջարկը։

—Նահապետ պէյն ան տեղուանքը չէ։

—Ուր էր, թէ ամէնքն ալ միւսիւ Նահապետին պէս ըլլային։

—Նահապետ աղան աղայ է, բայց պէյի զգացումներ ունի։

—Ինչու պէյ չըլլայ։

—Նահապետ աղային պէս ազգը սիրող մարդ խիստ քիչ կը գտնուի ազգին մէջ։

Նահապետ աղան, համեստ մարդ, կը շուարի եւ միայն ձեւերով եւ շարժումներով կը յայտնէ, թէ կը չափազանցեն։

—Քանի տոմսակ տանք Նահապետ աղային։

—Ինչ գիտնամ, առ նուազն տասը հատ տալու է։

—Տասը հատը քիչ է։

—Նահապետ պէյը տուող մարդ է։

—Ինչ տոմսակ է։

—Պարահանդէսի տոմսակ է, Նահապետ էֆենտի։

—Քանի ղրուշ է հատը։

—Մեծ բան մը չէ։

—Չնչին գումար մը։

—Ուրիշ ազգերուն տոմսակներուն պէս սուղ չէ։

—Աղքատիկ ազգին աղքատիկ տոմսակ։

—Քանի դահեկան է։

—Բան մը չէ։

—Պզտիկ գումար մը։

—Հատը մէկ ոսկի է…

—Մէկ ոսկի…

—Այո, բայց պարտ է գիտնալ, թէ անգղիական ոսկի չէ, օսմանեան է։

—Տուէք, տուէք տասը հատ Նահապետ աղային։

—Տասը հատ… կը ծաղրէք կոր զիս։

—Կ՚աղաչեմ, ատանկ մի խօսիք… կը վիրաւորուինք… ինչու ծաղրենք զքեզ։

—Ազգասիրական գործ մը կատարելու համար միայն եկած ենք հոս։

—Շնորհակալ եմ, բայց…

—Բայցի մայցի գործ չկայ… տասը տոմսակ ձեզի համար քիչ է, շատ չէ…

—Տասն ոսկի մէկ մեծ բան չէ։

—Մանաւանդ երբ էֆենտիներուն պէս անձեր կը ներկայանան ձեզ. անոնք տասը տան նէ, դուն քսան առնելու ես, որպէսզի էֆենտիները պզտիկ չմնան ու քաջալերուին։

—Շնորհակալ եմ, բայց իմ կարողութիւնս չներեր մէկ ոսկի տալ պարահանդէսի տոմսակին։

—Չներեր… ինչպէս չներեր… մենք բիացայի մարդ ենք, գիտենք, թէ քանի տոմսակ առնելու կարող ես… տասը հատ առաջարկեցինք, որ չմերժուինք։

—Չեմ կրնար…

—Քուզում Նահապետ աղայ, պարապ խօսքեր մի ըներ։

—Ոտքդ պագնեմ, Նահապետ էֆենտի, երկար մի ըներ, ուրիշ տեղեր ալ պիտի ենթանք, գործ ունինք։

—Տուր տասը հատ…

—Նահապետ աղայ, տուր տասը ոսկի։

—Չեմ կարող… բայց խաթըրնուդ համար հատ մը առնեմ։

—Հատ մը… չվայլեցուցի շիտակը…

—Մէն հատ մը… չորս հոգի ոտքդ գանք, եւ մէկ հատ մը…

—Միայն մէկ հատ… մեզի թշնամանալու համար ասկից ուրիշ միջոց մը չէիր կրնար գտնել։

—Մէկ հատ… մէկ հատին խօսքը կ՚ըլլայ, երբ խեղճ, աղքատ եւ որբ տղայոց բարոյական զարգացման վրայ է խնդիրը։

—Կարողութիւն չունիմ առնելու, կրկնեց Նահապետ աղան կարմրելով։

—Պարապ խօսքեր։

—Զմեզ ժամավաճառ կ՚ընէք։

—Չէի յուսար, որ ընդդիմանայիք մեր առաջարկութեան, մեր, որ գործերնիս ձգած ենք եւ տասնհինգ օրէ ի վեր ամէնուն խանութը, տունը, վաճառատունը կը պտտինք մուրացկանի պէս։

—Ճանըմ, Նահապետ էֆենտին անանկ կ՚ըսէ, ամա կ՚առնէ, տասը հատ տուր։

—Ճանըմ, դուք ալ սխալ կը հասկնաք կոր, Նահապետ աղան չեմ տար չըսաւ։ Ինչու չպիտի տայ։

—Երկու հատ կ՚առնեմ, ըսաւ Նահապետ աղան` չկրնալով դիմադրել թախանձանաց հանգանակողաց, որ ազգին երեւելի վաճառականաց դասուն կը վերաբերէին։

—Երկու հատ։

—Ըսել է, որ այսօր մեր խօսքը կոտրել ուխտեր ես։

—Ինչու ուխտեմ, ինչ ըրի…

—Տակաւին ինչ պիտի ընես… տասը տոմսակ առ կ՚ըսեն կոր նէ, կ՚առնեն, էֆենտիմ, երկար չեն ըներ… սանքի մենք քուկին կարողութիւնդ չենք գիտեր կոր… բիացայի վրայ չենք ապրիր կոր մենք… մարդու հետ ալ տեսնուած չունինք… լեռնէն եկանք… բան մը չիյտենք։

—Ատ ինչ խօսքեր են… ինչու բիացայի վրայ ապրած չըլլաք, ինչու լեռնէն…

—Ան ըսել է, էֆենտիմ…

—Կ՚ուզէք նէ, մէկ հատն ալ մի առնէք… հարկաւ հաթըրնիս սեպող մէկը կը գտնենք…

—Քիչ մ՚ալ դիմացինին հաթըրը նայելու է, Նահապետ աղաս։

—Հաթըրնիդ գլխուս վրայ, բայց չեմ կրնար կոր հասկցնել, որ…

—Շատ աղէկ, շատ աղէկ, հինգ ոսկի տուր նայիմ սըկեց, ալ ասոր ալ ըսելիք չունիս ա։

—Հինգ ոսկիի մնալէն ետքը ալ խօսք չուզեր…

—Տուր նայինք հինգ ոսկին։

—Բայց…

—Երթանք ալ, մնաք բարով, Նահապետ աղայ, աֆ կ՚ընէք, որ ձեզի նեղութիւն տուինք…

—Ինչու կը բարկանաք։

—Չբարկացանք, բայց ամէն բանին կարգ ու կանոնը կայ…

—Ես անոր առնել կու տամ հինգ հատ… տուր հինգ տոմսակ ինձի… Նահապետ էֆենտի, տուր հինգ ոսկի ինձի…

Նահապետ աղային ճարը կը հատնի եւ կու տայ հինգ ոսկի։

—Վերջապէս խօսքդ ըրիր, հինգ ոսկիէն աւելի չտուիր… վնաս չունի… շնորհակալ ենք։

—Մնաք բարով, Նահապետ էֆենտի։

—Երթաք բարով։

—Մնաք բարով, միւսիւ Նահապետ։

—Երթաք բարով։

—Մնաք բարով, Նահապետ աղայ։

—Երթաք բարով։

—Մնաք բարով, հոճայ Նահապետ։

—Երթաք բարով։

Հանգանակողները կը մեկնին, եւ Նահապետ աղան հազիւ կու գայ գրասեղանին առջեւ նստելու, փոխանակագիրը կը ներկայացուի երիտասարդէ մը։

—Հրամմեցէք, կ՚ըսէ փոխանակագիրը գրասեղանին վրայ դնելով։

Փոխանակագիրն երեսուն եւ չորս ոսկւոյ էր։

—Այո, կը պատասխանէ Նահապետ աղան, մէկ ժամէն եկէք, հիմա գործ ունիմ քիչ մը։

Մարդը կը հնազանդի։

Թերեւս մեր ընթերցողները զարմանան, թէ երեսուն եւ չորս ոսկւոյ փոխանակագիր մը վճարելու համար նեղութիւն կրող մարդ մ՚ինչպէս կը հաւանի հինգ ոսկի տալ պարահանդէսի։ Բայց զարմանալու բան չկայ։ Նահապետ աղան չափազանց ամօթխած է, համեստ ու հեզահամբոյր, չուզեր եւ ոչ մէկուն սիրտը կոտրել. երբ իրմէ շատ աւելի մեծ անձնաւորութիւններ առաջարկութիւն մ՚ընեն իրեն, իբրեւ հրաման կ՚ընդունի այդ առաջարկութիւնը, մանաւանդ երբ գործը կրթութեան ծաւալմանը նպաստելու վրայ է։ Նահապետ աղան հարուստ երեւալու համար բնաւ աշխատած չէր, որ համարձակութիւն տուած ըլլար այդ վաճառականաց` քաղաքավարութեամբ կողոպտել զինքը, եւ այդ վաճառականներն իսկ լաւ գիտեն, թէ Նահապետ աղան այն վաճառականներէն էր, որ իրենց իւղովը կը տապկուին, եւ աւելի լաւ գիտէին, թէ Նահապետ աղան առաջարկութիւն մերժելու մէջ ամէնէն տկար արարածն էր, ուստի ստակ փրցնելու համար իրմէ` որոշած էին անոր տկար կողմին վրայ յարձակիլ, ինչպէս յարձակեցան եւ յաջողեցան։
Բայց Նահապետ աղան, պատուաւոր վաճառական, այսինքն իւր ստորագրութիւնը յարգող վաճառական, այս անգամ վշտացաւ քիչ մը եւ հանգանակողաց ընթացքին մէջ ի նպաստ ազգին աւազակութեան նման բան մը տեսաւ։ «Այսչափ բռնութիւն բանեցնել, ըսաւ, չէր վայլեր այդ վաճառականաց, որ գիտեն իմ վիճակս. ապուշի տեղ դրին զիս եւ վարպետութեամբ հինգ ոսկիս առին. ասիկա շատ ամօթ բան է… ես ալ յանցանք ունիմ եա… «չեմ կրնար տալ» ըսելու էի եւ մերժելու էի… ըսի ալ… մերժեցի ալ… չորսը մէկէն վրաս ինկան եւ ամչցուցին ինձի… պարահանդէսին ալ խէրն եմ անիծեր… անոնց ալ. աս չվայլեց… չէէէ. աս չեղաւ… ինձի պէս մարդ մը հինգ ոսկի տայ. հինգ ոսկի տանս մէկ ամսուայ ծախքն… ասոնց ըրածը պարզապէս թշնամութիւն է… Բայց աճապարենք հիմա հինգ ոսկի գտնել եւ փոխանակագիրը վճարել… անպատճառ վճարելու եմ այսօր… վաղուան չեմ կրնար ձգել… վարժուած չեմ ատանկ բաներու… արդէն անանկ առաջարկութիւն մ՚ընելու կարող ալ չեմ եւ պէտք չէ, որ կարող ըլլամ. մեծ ամօթ է… փոխանակագիր մ՚օրին վճարելու է…

Նահապետ աղան սենեակը կղպեց, դուրս ելաւ եւ կէս ժամէն դարձաւ։

Հինգ ոսկւոյ փոխառութիւնը յաջողցուցած էր։

Անցաւ գրասեղանին առջեւ միշտ մտազբաղ, երբեմն֊երբեմն միայն ձեռքը գրասեղանին կը զարնէր ըսելով.

—Էշութիւն ըրի, աւանակութիւն ըրի, տալու չէի… չորսը մէկէն խաբեցին զիս… երթամ ետ ուզեմ սա հինգ ոսկիս… կու տան… կը վայլէ որ ուզեմ… ետ չեն տար… ասոր աղէկը` մէյ մ՚ալ ասանկ բաներու ստակ մը չեմ տար, կը լմննայ, կ՚երթայ… տան ծախքն ալ պզտիկցնելու է քանի մ՚ամիսներ, որ հինգ ոսկւոյ կորուստը անզգալի ըլլայ… այո, սեպէ թէ գողցուցի… ալ չխորհինք ասոր վրայ… չխորհիլ ալ կ՚ըլլայ մի եա… հինգ ոսկի է աս…

Դուռը բացուեցաւ եւ ներս մտաւ մարդը փոխանակագիր ի ձեռին։

—Ստորագրեցէք… ահա երեսուն եւ չորս ոսկի։

Մարդը ստորագրեց փոխանակագիրն եւ առաւ երեսուն եւ չորս ոսկին։

—Հինգ ոսկի պարահանդէսի համար… հառաչեց Նահապետ աղան… ասիկայ թող դաս մ՚ըլլայ ինձի, որ ապագային չխաբուիմ… հինգ ոսկի… հինգ ոսկի… հինգ հատ դեղին ոսկիներ… դեղին, դեղին… կլորիկ ոսկիներ հինգ հատ… Նահապետ աղան տուաւ… պարահանդէսի համար… ես կ՚ըսեմ կոր, ես կ՚ամչնամ կոր… ինքնիրմէս կ՚ամչնամ կոր… ուրիշ մը իմանայ նէ, կը խնդայ վրաս… ուրիշի զրուցելու չգար… ուհ, աւանակ ըսէ մէկը ինձի… կ՚ըսէ եա… եւ իրաւունք ալ ունի… ես ինչ աւանակ եմ եղեր… ինչ աւանակ իշոյ եմ եղեր, որ հանեմ անասունի պէս, կովու պէս հինգ ոսկին անոնց տամ… իրաւ, Նահապետ, իշուն մեծն ես եղեր… ոսկի մը տուր… լմնցուր գործը… անոնց խօսքը ինչու մտիկ ըրիր։

Նահապետ աղան բարկութեամբ տուն դարձաւ նոյն երեկոյ։ Կնոջը պատմեց գլուխն եկածը։ Կինն անկէ աւելի զայրացաւ։

—Հինգ ոսկի տալ, պոռաց, պարահանդէսի… տղայոց քոսթիւմ կ՚առնէիր այդ ստակով…

—Իրաւունք ունիս, կնիկ, բան մ՚է, եղաւ։

—Է, դուն իրաւացնէ ապուշ ես եղեր…

—Իրաւունք ունիս։

—Տղայոց քոսթիւմները երբ պիտի առնես։

—Այս տարի քոսթիւմ մոսթիւմ չկայ։

—Զատկին ինչ պիտի հագնին հապա։

—Ունեցածնին հագնին թող այս տարի։

—Պատռտած հագուստներով պտտին։

—Ինչ ընենք։

—Ինչու պտտին անանկ։

—Որովհետեւ քոսթիւմի ստակն պարահանդէսի տուինք, ծովը չնետեցինք ա վերջապէս, ազգին աղքատ տղաքներն անով պիտի կրթուին, կրթութեան գործին զարկ տուած եղանք։

Քանի մ՚օր ետք.

—Այսօր միս չառիր, ինչ պիտի ուտենք։

—Ֆասուլեայ ուտենք քիչ մ՚ալ, որ սա հինգ ոսկին մոռնանք։

—Տղաքները ֆասուլեայով կը կշտանան… անօթի կը մնան նէ։

—Ինչ ընենք, բան մ՚է, եղաւ…

— Անօթի մնամ ուրեմն, որ քեյֆդ գայ ։

—Ինչու անօթի մնան… վաղը բալամուտ կ՚առնենք քանի մը հատ։

—Դուն հանէ ու հինգ ոսկի տուր, եւ հիմա տղաքներդ մերկ ու անօթի պահէ. Աստուած շնորհք տայ քեզ, մարդ։ Ազգասիրութեան համար ալ ֆասուլեայ ուտելը բնաւ տեսած չունէի…

—Յանցանքն իմս է, այո… իրաւունք ունիս դուն… ճիշտ է, ֆասուլեայ եւ բալամուտ… երեսս չբռնեց, չկրցայ չէ ըսել ու հանեցի հինգ ոսկին տուի։

Նահապետ աղան հինգ ոսկւոյ կորուստը դարմանելու համար ծխախոտի եւ օղիի յատկացուցած գումարէն զեղչելու ստիպուեցաւ հինգ ոսկին եւ տան ծախսուց մէջ փոփոխութիւն չմտցուց, որպէսզի ամէն երեկոյ վիճաբանութեան համար պատրաստ նիւթ չգտնուի տան մէջ։
***
Զաքար աղան ականջի սոսկալի ցաւ ունի, ամբողջ գիշեր կը չարչարուի սպասելով արշալոյսին, որ բժիշկի մը դիմէ։— Ականջի ցաւն, որպէս յայտնի է, շատ անգամ առաջ կու գայ անպարկեշտ խօսքեր, ստութիւններ եւ զրպարտութիւններ լսելէ։— Արեգական դուստրը` չդիմանալով Զաքար աղայի ականջին ցաւուն, — կը պատահի երբեմն, որ բուն ցաւակիրն այնքան չզգար իւր ցաւն, որքան փափկասիրտ ոմն — որոշեալ ժամանակէն առաջ կը հասնի, եւ Զաքար աղան լապտերը վառելով կ՚երթայ զարնելու դեղարանի դռան մը, որու վրայ գրուած էր` «գիշերներն ալ բաց է»։ Չբացուիր դուռը։ Զաքար աղան վերստին կը բախէ այն սաստկութեամբ, որով կը ցաւէր ականջը։ Ոչ ոք ձայն կու տայ։ Կը տանջուի խեղճը` անկարող ոտքի վրայ կայնելու կամ նստելու, խօսելու կամ լռելու, կարագէ բախումներն` աստիճանաբար սաստկացնելով զանոնք։ Վերջապէս բարակ ձայն մը կը լսուի վերէն.

—Ով է ան։

Հարցումն ընողն երեսնամեայ տիկին մը կը թուէր դէմքէն, զոր պատուհանէն ցոյց կու տար։

—Ես եմ, կը պատասխանէ Զաքար աղան ճուալով։

—Դուն ով ես։

—Ես եմ… Զաքար աղայ, կ՚ըսէ` ցաւէն գլուխն երերելով։

—Զաքար աղան ով է։

—Խօսելու ժամանակ չունիմ, տիկին, ականջի ցաւ ունիմ սարսափելի։

—Ականջի ցաւ ունիք… առտուանց ասանկ կանուխ… ով կ՚ըսուիք դուք։

—Էոֆ… Զաքար աղա… տիկին, Զաքար աղա… եաւրուս… Զաքար, Զաքար… Զաքար կ՚ըսեն ինձի… Նոյեմիին փեսան… Զաքար… Զաքաաաար։

—Նոյեմին ով է… ինչ է նէ… սպասէ քիչ մը, հիմա կը բացուի։

—Էֆենտիին ըսէք, որ շուտ մը վար իջնայ, կ՚աղաչեմ։

—Հիմա պիտի գայ, քիչ մը գործ ունի ձեռքը… սպասեցէք։

Տիկինը կը քաշուի` պատուհանը գոցելով, բայց Զաքար աղային ցաւը չքաշուիր։

—Շուտ ըրէք, բացէք դուռը, կը պոռայ։

Քառորդէ մը դուռը կը բացուի։ Դեղարանի սպասաւորն կը սկսի աւլել։ Դեղագործը դեռ չերեւար։ Զաքար աղան ցաւէն հազար պատկերի կը փոխէ դէմքը` մերթ ընքուիները վեր առնելով, մերթ մէկ աչքը գոցելով, մերթ քիթը սղելով, մերթ ակռաները սխմելով, մերթ բերանը բանալով։ Կը պտտի դեղարանի մէջ` նայուածքն ուղղելով միշտ դեղարանի միջին դռան, ուսկից պիտի գար դեղագործն, որուն պիտի աղաչէր դեղ մը կաթեցնել ականջին։

Արեւը կը ծագի։ Քանի մը հիւանդներ եւս կու գան սպասելու բժշկի։ Միջին դռնէն կը մտնէ դեղագործը։

—Էֆենտի, շուտ մը դեղ մը տայիք ականջիս։

—Սպասեցէք, բժիշկը հիմա կու գայ։

Զաքար աղան աթոռի մը վրայ կը նստի` գլուխն ձեռաց մէջ, աշխարհ աչքին չերեւար, խօսելու կարողութիւն չունի։ Բայց կը թողուն մարդուս չխօսիլ, բռնի խօսիլ կու տան։

—Կարծեմ ականջնիդ կը ցաւի, կ՚ըսէ հիւանդներէն մին։

Իբրեւ այո գլուխը կը ծռէ Զաքար աղան։

—Շատոնց ի վեր կը ցաւի։

Իբրեւ ոչ գլուխը վեր կը վերցնէ Զաքար աղան։

—Շատ կը ցաւի։

Իբր շատ գլուխը կը շարժէ քանի մ՚անգամ Զաքար աղան։

—Ինչէն առաջ եկաւ։

Պատասխան գլխու շարժմամբ տալն կարելի չէր. լռութիւնն քաղաքավարութեան հակառակ էր. ինչուդ պէտք մը պիտի դատապարտուէր քաղաքավարութենէ. ուստի Զաքար աղան, թէեւ ընկճուած ցաւին ներքեւ, ձեռքն ականջին վրայ կը սկսի խօսիլ.

—Պէ աղբար, երէկ իրիկուն քիչ մը քրտնած էի… Վոսփորի թիւ 2 շոգենաւը մտայ…

—Ներեցէք թիւ 2 շոգենաւը Հիսար կը հանդիպի մի, ընդմիջեց հիւանդներէն մին։

—Այո, կը հանդիպի։

—Շատ ծանր կը քալէ ան շոգենաւն, կ՚ըսէ հիւանդներէն ոմն։

—Ես ան շոգենաւը բնաւ չեմ մտներ, կը յարէ երրորդ մը։

—Ես ալ մտած չունիմ, կ՚աւելցնէ չորրորդ մը։

—Էյ, թիւ 2 շոգենաւը մտաք… յետոյ… կը հարցունէ ինչէն առաջ եկաւի հեղինակը։

—Թիւ 2 շոգենաւը մտայ, Ղազարոս աղան ըսաւ, որ…

—Խօսքդ մի մոռնար, Ղազարոս աղան ըսածդ սա մեր բարեկամ կօշկակարն է, կը հարցնէ հիւանդներէն մին։

—Այո։

—Ինչպէս եղան գործերը։

—Ղազարոս աղային գործն աւրուած էր որ… կը հարցնէ երկրորդը։

—Մեր Ղազարոս աղան, կը պոռայ երրորդը զարմացմամբ։

—Աւրուած էր եա, կը պատասխանէ չորրորդը, անառակ փեսայի մ՚ինկաւ մարդը… Դերենիկին… տունն ինչ կար, չկար ծախեց։

—Դերենիկը… սա Դերենիկը… վայ անպիտան… Բարսեղին տղան… հայրը բարի մարդ էր…

—Անանկ է նէ, մօրը ելեր է, կ՚ըսէ մին։

—Մայրն ալ բարի կնիկ մ՚էր, էֆենտիմ, կը մրմռայ ուրիշ մը։

—Խեղճ Ղազարոս աղա… կ՚ըսէ միւսը, ինչ աղէկ կօշիկ կը կարէ, աժան եւ դիմացկուն…

—Կօշիկը չկրնար ոտքի յարմարցնել, կը պատասխանէ ուրիշ մը, քանի մը խալիպներ ունի, միշտ անոնց վրայ կը ձեւէ եւ կ՚ուզէ, որ բոլոր միւշտերիներուն ոտքերն իր խալիպներուն մեծութիւնն ու ձեւն ունենան։

Հիւանդաց այս խօսակցութեան միջոցին Զաքար աղան երկու ցաւ միանգամայն կը զգար. առաջինն` ականջի ցաւ, երկրորդն` ընդմիջման ցաւ։ Թող չեն տար մարդուն, որ խօսի, ինչպէս որ քիչ մ՚առաջ թող չտուին, որ չխօսէր։ Բայց քաղաքավարութիւնը հրամայեց, որ համբերէր, եւ համբերեց, մինչեւ որ առաջին հարցման հեղինակն խօսք առնելով ըսաւ.

—Բայց թողունք խալիպները եւ մտիկ ընենք Զաքար աղան։ Էյ Զաքար աղայ, ինչ ըսաւ Ղազարոս աղան։

—Ղազարոս աղան ըսաւ, որ, շարունակեց Զաքար աղան, շոգենաւին գլուխը նստինք, քիչ մը հով առնենք…

—Խօսքդ մեղրով կը կտրեմ. քրտնած֊քրտնած շոգենաւին գլուխը կը նստուի մի, աղբար, ըսաւ հիւանդներէն մին, որուն համակարծիք գտնուեցան նաեւ միւսները։

—Չնստուիր ա։

—Մեծ անխոհեմութիւն է։

—Առողջապահական օրինաց տգէտ ըլլալ ըսել է։

—Դուք հրաւիրած էք ձեր ցաւը։

—Երկաթեայ ականջ մ՚անգամ քրտնած֊քրտնած հովին առջեւ դրուելու չէ։

—Պարզապէս խենթութիւն է։

—Շիտակն, յիմարութիւն է։

Զաքար աղային համբերութիւնն հատնելու վրայ է, քաղաքավարութիւնն կը լեցնէ անոր համբերութեան անօթն։ Կը սպասէ եւ յետոյ կը շարունակէ խօսքն ունկնդրաց հրաւէրին վրայ։

—Քրտնած եմ, կը մսիմ, ըսի, եւ վարի սենեակն իջանք, նստեցանք…

Դարձեալ ընդմիջում։

—Ապրիս… տեսար մի խելացիութիւնը։

—Ներեցէք ուրեմն։

—Խօսքերնիս ետ կ՚առնենք։

—Սանկ ըսէ… մենք կարծեցինք, որ շոգենաւին գլուխը նստեր ես։

—Աղէկ որ Ղազարոս աղային խօսքը մտիկ չես ըրած. անմիտ մարդուն մէկն է Ղազարոս աղան։

—Լուսահոգի եղբայրն ալ անանկ էր։

—Ատոր կինն ինչ եղաւ։

—Կարգուեցաւ Համբարձումին տղուն հետ։

—Սա Մանուկին աներձագին հետ, որ տուն մ՚ունէր…

—Ան տունը չէրեցաւ մի եա։

—Շատոնց էրեցաւ, գետինը մոսիո Անթուանն առաւ։

—Անթուանն ինչ աղուոր աղջիկ ունի։

—Շատ ալ աղուոր կը հագուի թշուառականը։

—Անցեալ շաբթու ամազոն մը հագեր էր որ… ֆիտանի պէս…

—Ամազոնները քանիի կու տան կոր։

—Խումաշը գիտէ, կէս ոսկիէն բռնէ ու գնա։

—Ղալաթիա Բերայէն աժան է։

—Այո ես զգեստներս միշտ Ղալաթիայէն կը գնեմ… սա բանթալոնս հինգ մեճիտիէի առած եմ։

—Ես ալ բաճկոնս երկու մեճիտիէի առած եմ։

—Բարտըսիւիս ութը մեճիտիէ տուի, բայց շատ աղէկ ապրանք է։ Թող որ ապրանքը ճանչցող բարեկամի մը հետ գնեցի։
—Թող տուէք, սա մարդը լմնցնէ խօսքը… խօսեցէք, Զաքար աղայ։

Զաքար աղան որոշած էր արդէն չշարունակել խօսքը, զոր կ՚ընդմիջէին, ուստի պատասխանեց.

—Լմնցաւ իմ խօսքս… այսչափ էր…

—Չէ, չէ… այսչափ չէր…

—Քրտնած եմ, կը մսիմ, ըսիք ու «վարի սենեակն իջանք. նստեցանք», ըսիք… ինչ ըրիք, նայինք, վարի սենեակը։

—Ինչ պատահեցաւ վարի սենեակը։

—Ով կար վարի սենեակը։

—Լմնցուցի, աղբարներս, լմնցուցի։

—Ինչ եղաւ վարի սենեակին մէջ, որ ականջիդ ցաւ մտաւ։

—Պատուհանը բաց էր…

—Դռնէն հով կու գար կոր…

—Մէկն ականջիդ զարկաւ։

—Ինչու չէք խօսիր, Զաքար աղայ։

—Ցաւը պահողը դարման չգտներ, կ՚ըսեն, մի պահեր, ըսէ, թերեւս մենք ալ կրնանք քեզի դեղ մը յանձնարարել։

—Բանի մը բարկացաք, որ չէք ուզեր շարունակել։

—Ամենեւին։

—Սիրով մտիկ կ՚ընէինք կոր… ինչու կտրեցիր մէկէն ի մէկ. շարունակէ, շարունակէ, ցաւդ ալ կը մոռնաս։

Զաքար աղան վերստին առաւ խօսքին թելը։

—Վարի սենեակն իջանք, նստեցանք… մեր քովի պզտիկ պատուհանը բաց էր, նոյնպէս բաց դիմացի պատուհանի…

Դարձեալ ընդմիջում։

—Քուրան տէր … քուրան տէր…

—Աղբար, մէկ հատը գոցէիր…

—Քուրան տէրի մէջ կը նստուի մի եա…

—Տղայութիւն է։

—Անմիջապէս գոցել տուի, շոգենաւէն ելայ, տուն գնացի, գիշերն սկսաւ ականջիս ցաւն, ահա այսչափ, ըսաւ եւ անուշ տեղը կապեց Զաքար աղան` ծածկել ջանալով բարկութիւնը։

—Պաղեցուցած էք ձեր ականջը։

—Այո, պաղեցուցած է։

—Բան մը չէ, կ՚անցնի։

Դեղագործն, որ դռան առջեւ կեցած էր, աւետեց, թէ բժիշկը կու գար։ Զաքար աղան պատրաստուեցաւ եւ ամէնէն առաջ ներկայացաւ բժշկին, երբ դեղարանը մտաւ սա։ Բժիշկը բարեբախտաբար քիչ ընդմիջեց իւր հիւանդին խօսքը, դեղագիր մը գրեց եւ վարձքն առաւ։

Զաքար աղան պատրաստել տուաւ դեղն եւ բարկութեամբ, զոր կը ջանար միշտ ծածկել ներկաներուն, դուրս ելաւ դեղարանէն` ինքնիրեն խօսելով.

«Աս ինչ գէշ բան է թող չտալ մէկուն, որ խօսքը լմնցնէ. ամէն կողմէն դիտողութիւն մը, հարցում մը… մարդս ըսածն ալ կը մոռնայ, ըսելիքն ալ։ Զղջացայ, բարով խէրով չըսէի, որ ականջի ցաւ ունիմ. մեր գիտցածը մէկուն խօսքը մտիկ կ՚ընեն, վերջն ալ իրենք կը խօսին։ Խօսողն որպէս թէ ես էի… ինձմէ աւելի խօսեցան ունկնդիրներս։ Մարդ Աստուծոյ, սպասէ, լմնցնեմ խօսքս, վերջն ալ դուն խօսէ։ Կարծես ականջիս ցաւն սաստկացաւ բարկութենէս… տէր ողորմեա… տէր ողորմեա… բերան բանալու չէի, բայց ան ալ թող չեն տար»։

Զաքար աղան բարկանալու իրաւունք պիտի չունենար, եթէ զգար, թէ ինքն ալ ունէր ուրիշի խօսքն ընդհատելու տկարութիւնը, տկարութիւն մը, որ, պզտիկ բացառութեամբ, գրեթէ ամէն հայու վրայ կ՚երեւայ։ Ազգային ժողովներու մէջ, յանձնաժողովներու մէջ, ընկերութեանց մէջ, մեր ընտանեկան եւ առեւտրական կենաց մէջ ամէն օր ցոյց կու տանք այս տկարութիւնն, որ սովորութիւն դարձած է ի մեզ։ Ես ալ անհամբեր եմ, չեմ կրնար ներել մէկուն, որ խօսքը շարունակէ, յաճախ կ՚ընդհատեմ անոր խօսքը, խնդրէն դուրս այլ եւ այլ հարցումներով, մինչեւ որ խեղճը կը մոռնայ ըսելիքն եւ ինձ կը հարցնէ.

—Ինչ պիտի ըսէի… ուր պիտի բերէի, կապէի խօսքը… ճանըմ, ինչ բանի վրայ էր խօսքերնիս… բան մը պիտի ըսէի, թոհաֆ տեղ մը պիտի բերէի կապէի…

Յետոյ կը սկսիմ իրեն օգնել, որպէսզի թոհաֆ տեղը գտնէ։ Չկրնար գտնել եւ կը մեկնի խոստանալով, թէ պիտի գայ զիս տեսնելու, երբ գտնէ խօսքին թելը։

Ըսել է թէ ընդմիջող մ՚եմ առաջին կարգի, բայց անանկ ընդմիջողներ կան, որոնց քով բնաւ նշանակութիւն չունիմ։ Ասոնց քով մարդս ոչ միայն խօսքին թելը կը կորսնցնէ, այլ ինքզինքն ալ։

Աստուած պահպանէ զձեզ եւ ձեր զաւակները այս տեսակ ընդմիջողներէն։
***
Հանդիպած էք անշուշտ մարդոց կամ կանանց, որ իրենց վերաբերեալ տխրառիթ կամ բերկրառիթ նոր դէպք մը մանրամասնօրէն պատմելու բնաւորութիւնն ունին, որոնց կը հանդիպին։ Իրենց բարեւ տուողին ձեռքէն կը քաշեն եւ «եկուր, քեզի հետ քիչ մը տեսնուինք» ըսելով նախ զբօսարան մը կը տանին զայն եւ յետոյ անոր գլուխը։ Շատ անգամ ալ իրենց ծանօթներուն կամ բարեկամներուն տուները կ՚երթան միմիայն իրենց դէպքը պատմելու նպատակով։ Այս նկարագիրն չէ մեղադրելի, որովհետեւ մարդս, ինչպէս կ՚ըսեն, կը բացուի` ուրիշի պատմելով իւր վիշտերը, որպէս նաեւ ինքզինքն երջանիկ կը զգայ` բարեկամին հաղորդելով ուրախութիւնն։ Բայց այն, որ մեղադրելի եւ քիչ մ՚ալ անբերելի է, սա է, թէ այս մարդիկ կամ կանայք, առ ի չգոյէ յիշողութեան, միեւնոյն դէպքը հազար անգամ կը պատմեն քեզ, միշտ իբրեւ առաջին անգամ։ Եւ ինչ որ ցաւալի է, ամէն անգամ այնպիսի ձեւով մը կամ այնպիսի սկզբնաւորութեամբ մը կու գան քեզի պատմելու, որ լեզուդ կը բռնուի, եւ քաղաքավարութեան հակառակ կը գտնես կտրել անոնց խօսքը անմիջապէս եւ ըսել «ինձի պատմեցիր ատիկա»։ Երբեմն ալ կարծելով, թէ ուրիշ նոր բան մը պիտի զրուցեն, թոյլ կու տայ, որ սկսին պատմել։ Սկսան անգամ մը պատմութեան, կաշիէ դէմք մը պէտք է` իրենց ըսելու համար, թէ «գիտեմ, պատմեցիք»։

Մարգրիտ հանըմն իւր աղջիկը, Թագուկ, նշանած է Մանուկ աղայի տղուն Բարթամին հետ։ Թագուկ պարկեշտ աղջիկ մ՚է, քիչ մը կարդալ, կտոր մ՚ալ գրել գիտէ։ Իբրեւ օժիտ, բացի հանդերձեղէնէ, սիւն մը տուն ունի։ Բարթամ երկաթագործ է, աշխատասէր երիտասարդ մ՚է. գինովութիւն չունի, խաղամոլութիւն չունի, ստակ չունի, տուն ալ չունի։ Իրեն ապառնի կնոջ նստած տան մէկ սեան վրայ պիտի բնակի կնոջը հետ։ Անանիա աղայ, ազգական Մարգրիտ հանըմին, միջնորդութեան դեր կատարած է այս նշանախօսութեան մէջ։

Մարգրիտ հանըմն օր մը շուկայ իջնալով` գրասենեակս կու գայ զուարթադէմ։ Հազիւ կը նստի աթոռին վրայ, ձեռքերը ծունկներուն վրայ կռթնցնելով կը ծռի եւ կ՚ըսէ.

—Չիյտես, Թագուկն ալ նշանեցինք Մանուկ աղայի տղուն, Բարթամ էֆենտիին հետ։ Խսմեթը աս է եղեր։ Աղջիկս, իմին աղջիկս է տէի չեմ ըսեր, պարկեշտ աղջիկ մ՚է, քիչ մը կարդալ գիտէ, կտոր մ՚ալ կը գրէ։ Տունին մէկ սիւնն ալ իրենն է, ան ալ տանք պիտի, մեր կարողութեանը համեմատ հանդերձ ալ պիտի տանք։ Ինչ ընենք։ Բարթամ էֆենտին ալ աշխատասէր տղայ մ՚է, կնիկ մը կրնայ պահել։ Գինով չէ, խաղամոլ չէ, եւ ասիկա մեծ հարստութիւն է էրիկ մարդու մը համար։ Ստակ չունի, տուն ալ չունի. թող չունենայ, աշխատութիւնն միշտ ստակ է, միշտ տուն է։ Աստուած Անանիա աղային գործերուն յաջողութիւն տայ. ան ըրաւ սա գործը. հող բռնէ, ոսկի դառնայ։ Ինչ կ՚ըսէք դուք։

—Գոհ եմ։

—Մնաք բարով։

—Խահուէ մը։

—Ժամանակ չունիմ։ Ուրիշ օր մը կը խմեմ։ Մնաք բարով։

—Երթաք բարով։

Օր մ՚ալ Ղազարոս աղան երեսները կախած կու գայ գրասենեակս։ Բազմոցի մը վրայ կը նստի տխուր։

—Բարի եկաք, Ղազարոս աղայ։

—Բարի տեսանք, կը պատասխանէ հազիւ լսելի ձայնով մը։

—Աղէկ էք։

—Աղէկութիւննիս մի հարցներ, կ՚ըսէ եւ մէկ մեթրոյ երկայնութեամբ հառաչանք մը կ՚արձակէ։

—Ինչ ունիք։

—Ինչ պիտի ըլլայ. ամիս մ՚է, որ պառկած էի. այսօր ելայ, բայց քալելու ուժ չունիմ. սոսկալի թանչք մը. այնչափ արիւն գնաց, որ արիւն չմնաց վրաս։ Գործերս երեսի վրայ մնացին։ Գործելու կարողութիւն չունիմ… միւս կողմէն ծախք… ինչ ընեմ, չիյտեմ։

—Բան մը չէ, կ՚անցնի։

Ղազարոս աղան առած դեղերուն վրայ, բժշկին այցելութեան վրայ, կրած ցաւոց վրայ մանրապատում ճառ մը խօսելէն յետոյ կը մեկնի։

Երկու շաբաթ ետքը շոգենաւի մէջ կը հանդիպիմ Մարգրիտ հանըմին, որ տիկնոջ մը քով նստած կը խօսի։ Իրենց դէմը գնացի նստեցայ։

—Ուր էք, չէք երեւար կոր, ըսաւ։

—Ինչու չերեւանք։

—Քովս եկուր, քովս, քեզի ըսելիք ունիմ, շատ գոհ պիտի ըլլաս։

Նստելու տեղ չկայ քովը։

—Ես տեղ կը բանամ քեզի, եկուր, հրամմէ։

Եւ կը սկսի ինձի տեղ շինելու։

Քանի մը տիկիններ եւ պարոններ ալ քիչ մը կը սղմուին կամ, աւելի բացայայտ կերպով բացատրելու համար, կը սղմուին, եւ կ՚երթամ Մարգրիտ հանըմին քով նստելու՝ ներումն խնդրելով իրմէ եւ անոնցմէ, որ քովն էին, իրենց անհանգստութիւն պատճառած ըլլալուս համար։

—Դուն խելացի մարդ մ՚ես, կ՚ըսէ Մարգրիտ հանըմը, շիտակ ալ զրուցող մարդ մ՚ես, սիրտդ ինչ է նէ, բերանդ ալ ան է. քուկին այս բնաւորութեանդ շատ հաւնած եմ։ Էֆենտիմ, մեր Թագուկը նշանեցինք Մանուկ աղայի տղուն, Բարթամ էֆենտիին հետ։ Խըսմեթը աս է եղեր։ Աղջիկս իմինս է տէի չեմ ըսեր, պարկեշտ աղջիկ մ՚է, քիչ մը կարդալ գիտէ, կտոր մ՚ալ կը գրէ։ Տունին մէկ սիւնն ալ իրենն է, ան ալ տանք պիտի, մեր կարողութեանը համեմատ հանդերձ ալ պիտի տանք։ Ինչ ընենք, Բարթամ էֆենտին ալ աշխատասէր տղայ մ՚է, կնիկ մը կրնայ պահել։ Գինով չէ, խաղամոլ չէ, եւ ասիկա մեծ հարստութիւն է էրիկ մարդու մը համար։ Ստակ չունի, տուն ալ չունի. թող չունենայ, աշխատութիւնը միշտ ստակ է, միշտ տուն է։ Անանիա աղային գործերուն Աստուած յաջողութիւն տայ. ան ըրաւ սա գործը. հող բռնէ, ոսկի դառնայ… ձեր կարծիքն ինչ է։

—Շատ աղէկ ըրեր էք, շատ աղէկ։

—Ինչ ընենք, ամէն մարդ իր կարողութեանը համեմատ։

—Գոհ եմ, շատ աղէկ ըրեր էք։

—Բարթամ էֆենտին շատ երջանիկ պիտի ըլլայ։

—Այո այո։

Քիչ մ՚ալ խօսեցանք։ Շոգենաւը սուլեց։ Ելայ շոգենաւէն։

Զիս իւր քովն առնելու համար այնչափ աղաչանք ընող եւ ինձի տեղ բանալու համար թէ զինքն եւ թէ քովիններն անհանգիստ ընող կնոջ խօսքն կրնայի ընդմիջել` ըսելով, թէ «անցեալները հաղորդեցիք ինձ այս ուրախալի լուրը»։ Մանաւանդ թէ կրնայի ընդմիջել, երբ զիս շողոքորթող յառաջաբանով մը սկսաւ` ըսելով, թէ «խելացի մարդ մ՚ես, շիտակ զրուցող մարդ մ՚ես, սիրտդ ինչ է նէ, բերանդ ալ ան է, քուկին այս բնաւորութեանդ շատ հաւնած եմ»։ Ինձի այսչափ գովեստ կարդացող տիկնոջ մը խօսքը ինչպէս կրնայի ընդհատել։

Հետեւեալ օրը Ղազարոս աղան դէմս կ՚ելնէ։

—Եկուր, կ՚ըսէ, հոս քեզի խահուէ մը հրամցնեմ։

—Ժամանակ չունիմ։

—Ոտքդ պագնեմ, խահուէ մը։

—Գործ ունիմ, սիրելիս։

—Խաթերս համար։

—Շատ աղէկ։

Կը մտնենք զբօսարանի մը մէջ։

—Մեզի երկու հատ աղէկ խահուէ բեր։

—Նոր ինչ կայ, Ղազարոս աղայ։

—Ինչ պիտի ըլլայ, մեր գործը աստծոյ մնաց։ Քեզի չտեսայ, որ ըսէի, ան օրէ ի վեր չերեւցար, որ պատմէի… չէ նէ ըսի մի քեզի… չէ, չէ… չըսի… փառք Աստուծոյ… խելքս գլուխս է տակաւին… չէ նէ ըսի մի… հէ… չըսի, կարծեմ, չըսի։ Չըսի, էֆենտիմ չըսի, ցնդած չեմ ա։ Էֆենտիմ, ամիս մ՚առաջ… ամիսէ մը քիչ մ՚ալ աւելի` թանչք մ՚է կը բռնէ մեզի, անկողնոյ մէջ կը պառկեցնէ։ Արիւն մ՚է կը սկսի վարէն։ Այսօր կը դադրի վաղը կը դադրի, այսօր կը դադրի, վաղը կը դադրի ըսելով՝ վարէն պաղ ջուրեր կը զարնենք, գաղջ ջուրեր կը զարնենք, տաք ջուրեր կը զարնենք, վերէն դեղահատ կը կլլենք, փոշի կ՚ուտենք, վերջապէս վարէն դեղ, վերէն դեղ, շապ ալ դրինք, դարձեալ օգուտ մը չըրաւ։ Աղբիւր մը կտրած էր կարծես, կը վազէր ու կը վազէր։ Այսչափ արիւնհեղութիւն պարապ տեղը։ Վերջապէս արիւնս հատաւ, եւ հոսումն ալ դադրեցաւ։ Հիմա վրաս ուժ չկայ, որ քալեմ, կարողութիւն չունիմ, որ գործեմ. տունը ծախք կ՚ուզէ, շուարեր մնացեր եմ։ Ահա ասանկ փորձանք մը եկաւ գլուխս… պատմած էի ասիկա ես քեզի։

Սոյն վերջին հարցումը առաջ կու գար այն անտարբերութենէն, որով ունկնդրած էի իւր խօսքերուն։ Նա կը կարծէր, թէ պիտի յուզուէի իւր պատմութենէն, եւ երբ իւր պատմութեան ընթացքին մէջ յուզման նշան մը չտեսաւ վրաս, իրաւունք ունեցաւ քիչ մը կասկածելու իւր յիշողութեան սրութեանը վրայ։ Ուստի հարցուց` յետ աւարտման պատմութեան.

—Պատմած էի ասիկա ձեզի։

—Ոչ, պատասխանեցի։

Ոչինչ պիտի շահէի, եթէ այո ըսէի, վասնզի նախ, երկրորդ անգամ մտիկ ընել տուած էր արդէն ինձի իւր արիւնահոսութեան պարագաները, երկրորդ՝ այո ըսելով պիտի հասկցնէի իրեն, թէ յիշողութիւնը շատ տկարացած է թանչքին պատճառաւ, որ մեծ տպաւորութիւն ըրած է իւր վրայ, երրորդ` ցաւ պիտի զգար` պարապ տեղը խահուէի ստակ վճարելուն վրայ. չորրորդ` պզտիկ նեղութիւն մ՚ալ պիտի զգար իմ գլուխս ցաւցուցած ըլլալուն համար։ Եւ այս ամէնը նկատողութեան առնելով պատասխանեցի.

—Ոչ։

—Կարծեմ քեզի տեսայ օր մը, բայց մոռցայ պատմելու, անանկ կը կարծեմ կոր… ինչ որ է, պատմեր եմ կամ չեմ պատմեր, խնդիրն անոր վրայ չէ, սա դժբախտութեան ինչ կ՚ըսես։

—Ցաւալի բան, համբերելու է։

—Գործէդ չմնաս, շնորհակալ եմ։

—Մնաք բարով։

—Երթաք բարով։

Տասնըմէկ օր ետքը, ուրբաթ երեկոյ մը. դէպ կը լինէր ինձ հեռուանց տեսնել Մարգրիտ հանըմը Բերայի կերպասու վաճառատան մը դռան առջեւ։ Խնդաց զիս տեսնելուն պէս եւ ձեռքով նշան ըրաւ, որ իրեն մօտենամ։ Անմիջապէս զգացի, թէ պիտի սկսէր իւր պատմութեան երրորդ հրատարակութեան։ Ով պիտի մտիկ ընէր։ Հնարք մը կը խորհէի գլխու ցաւէ մ՚ազատուելու համար։ Եւ գտայ։ Պէտքը մարդս հնարագէտ կ՚ընէ, կ՚ըսեն։

Մօտեցայ իրեն եւ ձեռքը թօթուելով`

—Իմացայ, իմացայ, ըսի, շատ գոհ եմ, շատ աղէկ էք ըրեր։

—Ինչ իմացար։

—Նշանը, նշանը… Աստուած թեմամին հասցնէ։

—Ուսկից իմացար։
—Իմացայ։

—Հոգիդ սիրես, ով ըսաւ։

—Ինչուդ պէտք… շատ ուրախացայ, մնաք բարով։

—Արեւուդ մեռնիմ, ով զրուցեց։

—Մէկը զրուցեց… բարեւ ըրէք։

—Սուտ կ՚ըսես կոր։

—Ինչու սուտ ըսեմ, կեցէք բարով։

—Ով պիտի ըսէ քեզի։

—Ով ըսաւ նէ, ըսաւ… Բարթամ էֆենտիին ալ բարեւ ըրէք։

—Շնորհակալ եմ… Չըսիր վերջապէս ըսողին անունը։

—Օր մը կ՚ըսեմ. մնաք բարով։

—Խըյանեթ, մերաք տուիր ինձի… ով կրնայ ըսած ըլլալ… Մարիամ տուտուն ըլլալու է, կամ Ըսկուկ տուտուն… կամ Սողոմէ տուտուն… կամ Քաթիկ տուտուն… ըսողը կը ճանչնամ ես։

—Կը ճանչնաս, կը ճանչնաս… կեցիք բարով։

Շարունակեցի ճամբաս։

Կիւրակէ առաւօտ մ՚եկեղեցիէն ելած դէպի տուն կ՚երթայի։ Ձայն մ՚ետեւէս զիս կը կանչէր։ Ետիս դարձայ։ Ղազարոս աղան էր, որ Գաւազանի մը կռթնելով յամրաքայլ կու գար։

Խօսելու ժամանակ չտուի իրեն։

—Իմացայ, աղբար, իմացայ… սա ինչ մայասիլ է եղեր, որ այսչափ տկարացուցեր է քեզի… ինչու դուրս կ՚ելլաս կոր, քիչ մը հանգիստ ըրէ, մնաք բարով։

—Տոքթորը ըսաւ։

—Ոչ։

—Դեղագործը։

—Ոչ։

—Աւագերէցը։

—Ոչ։

—Ժամկոչը։

—Ոչ։

—Ով ըսաւ հապա։

—Քեզի պէս մէկէ մը իմացայ… ինչուդ պէտք… քանի մը շաբաթ դուրս մ՚ելլեր, որ ինքզինքդ գտնաս։

Մեծ եւ արագ քայլերով հեռացայ։

Ամիսներ անցան։ Օր մը դարձեալ հանդիպեցայ տիկին Մարգրիտին։ Ուրիշ օր մ՚ալ նորէն տեսայ Ղազարոս աղան։ Ասոր ցաւակցութիւնս յայտնեցի, ադոր խնդակցութիւնս, ինքզինքս ազատեցի եւ կրցայ ազատ շունչ մ՚առնուլ` փառք տալով նախախնամութեան, որ ասանկ կարճ ու ազդու հնարք մը ներշնչեց ինձի գլխու ցաւէն փրկուելու համար։ Ուրիշ օր մը նորէն տեսայ տիկին Մարգրիտին։ Թէ այս անգամ ինչպէս վարուեցաւ հետս, յօդուածիս վերջը պիտի ըսեմ։

Թերեւս բնախօսաբար կամ հոգեբանախօսաբար արդարանան տիկին Մարգրիտն եւ Ղազարոս աղան, բայց յայտնի է, թէ իրենց արդարանալովն ինձի գլխու ցաւ չտուած չեն ըլլար. եւ գլխու ցաւն միշտ անտանելի ցաւ մ՚է, ուսկից ալ առաջ եկած ըլլայ այն, արեւէն կամ բնախօսութենէն, մարսըխէն կամ հոգեբանախօսութենէն։

Քիչ մ՚ատենէ յետէ սակայն ոմանց դէմ քիչ մ՚աւելի յանդուգն, աւելի կարճ եւ անկեղծ ճամբայ մ՚ալ գտայ` մտիկ չընելու համար, ինչ որ գիտեմ արդէն։ Երբ պատմողն այնպիսի անձ մ՚է, որմէ շահ մը չեմ ակնկալեր, պարզապէս կ՚ըսեմ.

—Գիտեմ այդ պատմութիւնը. եղբայր, պարապ տեղը մի յոգնիր։

Եւ խեղճը կարմրելով կը հեռանայ։ Ինչուս պէտք, խղճմտանքով վարուէր թող… ինձի ալ մեղք է… քիչ մ՚ալ գթութիւն պէտք է։

Իսկ երբ խօսողն ազդեցութեան տէր կամ հարուստ ըլլայ, այն ատեն խնդիրը կը փոխուի եւ կ՚երթայ մտնել մեր բարոյական ախտաբանութեան մասին մէջ շողոքորթ անուամբ, որ պիտի երեւայ Խիկարի յաջորդ թերթերուն միոյն մէջ։

Բայց երբ գտնուիմ ընկերութեան մը մէջ, եւ մէկն սկսի պատմութիւն մը, զոր գիտեմ, եւ որ երկու ժամուան մէջ հազիւ կրնայ լմննալ, փորի ցաւ կ՚ունենամ եւ կը մեկնիմ։

Իսկ այն պարագային մէջ, ուր կը ներկայանայ քեզի մարդ մը, որ հակառակ քու յայտարարութեանդ, թէ պատմելիքը գիտես, կը սկսի ձեւով մը շարունակել իւր պատմութիւնը, յուսահատութիւն կու գայ վրաս եւ թոյլ կու տամ, որ պատմէ, միայն երբեմն֊երբեմն ըսելով.

—Մանրամասնութիւնները անցիր։

Շատ անգամ ալ ամէն ջանք կը դնեմ, որ պատմութիւնը կարելի եղածին չափ կարճ ըլլայ։

Ահաւասիկ տիկին Մարգրիտին հետ վերջին տեսակցութիւնս, զոր յիշեցի քիչ մը վերը։

—Վերջապէս չըսիր, թէ ուսկից իմացար։

—Բաւական է, որ իմացայ։

—Ասանկ եղաւ, ինչ ընենք, Թագուկն ալ նշանեցինք Մանուկ աղային տղուն, Բարթամ էֆենտիին հետ։

—Շատ գոհ եղայ, շատ գոհ եղայ։

—Իմին աղջիկս է տէի չեմ ըսեր, դուն ալ կը ճանչնաս Թագուկը…

—Հարկաւ կը ճանչնամ… շատ աղէկ ըրիք… շատ աղէկ ըրիք… ուրիշ ինչ կայ, չկայ նայինք…

—Բան մ՚ալ չկայ… պարկեշտ աղջիկ մ՚է… քիչ մը կարդալ գիտէ… կտոր մ՚ալ կը գրէ… մեզի պէս մարդուն աղջիկը ինչ կրնայ սորվիլ։

—Անցիր անոնք… ես չիյտեմ… դրացիդ ինչ կ՚ընէ…

—Ինչ ընէ… մեր տունին մէկ սիւնը Թագուկին է… գիտէիք ասիկա։

—Գիտեմ, ճանըմ, գիտեմ, մի յոգնիր պարապ տեղը։ Տեսնուինք նորէն։

—Տեսնուինք… ստիպողական գործ ունիք… մեր կարողութեանը համեմատ լաթ ալ պիտի տանք… չտանք մի եա… տունին մէջ բաժին ունենալուն համար աղջիկս առանց օժիտի կու տամ. Բարթամ էֆենտիին ալ մեղք է։

—Կիրակի օրը տունը պիտի ըլլաք։

—Այո, Բարթամ էֆենտին ալ աշխատասէր մէկն է, կը ճանչնաք զինքը։

—Մնաք բարով։

—Հապա Անանիա աղան… հող բռնէ, ոսկի դառնայ։

—Բարեւ ըրէք։

—Թող չտուիր, որ պատմէի… կ՚աճապարես կոր… գնա, անանկ է նէ. գնա. գործիդ արգելք չըլլամ… օր մը մեր տունը հրամմէ, խահուէ մը խմէ, քեզի մէկիկ֊մէկիկ պատմեմ, ինտոր եղաւ այս գործը…

—Կու գամ, կու գամ։

Էոֆ… երիցս էոֆ։

Գթութիւն… գթութիւն… ո տիկին Մարգրիտ… ով գիտէ քանիներ ինձի պէս չարչարեցիր ու կը չարչարես։

Աս ալ բնախօսական է… այս բնախօսութիւնը պարզապէս անկրթութիւն է։

Շուտ ընենք, վերջացնենք յօդուածը, որովհետեւ ձայն մը կը լսեմ, որ կ՚ըսէ.

—Ինձի չհարցներ, չփնտռեր ա։

Ղազարոս աղային ձայնն է։

Գոցենք մեր գրասենեակն ու փախչինք։

***
Աբրահամ աղան անգիւտ անձ մ՚է խաղի մէջ. որչափ ալ կորսնցնէ, չբարկանար. պաղ արեամբ կը շարունակէ խաղն` առանց կծու ակնարկութիւններ ընելու իւր խաղակցին։ Աբրահամ աղային հակապատկերն է Տիմոթէոս աղան, որ սաստիկ կը բարկանայ, երբ բախտը իրեն չժպտի խաղի մէջ։

Աբրահամ աղան չէր ճանչնար Տիմոթէոս աղան, ոչ ալ Տիմոթէոս աղան կը ճանչնար Աբրահամ աղան, երբ օր մը զբօսարանի մէջ իրարու հանդիպեցան, եւ Տիմոթէոս աղան հրաւիրեց Աբրահամ աղան պեզիք խաղալու։

—Աբրահամ աղայ, եկուր, քեզի հետ բարթի մի պեզիք խաղանք։

—Այսօր ժամանակ չունիմ։

—Կ՚աղաչեմ, բարթի մը խաղանք, ժամանակ կ՚անցունենք։

—Շնորհակալ եմ, թող մնայ այսօր։

—Խաղանք, խաղանք… սա թուղթերը բեր, ծօ ։

—Գործ ունիմ, չեմ կրնար խաղալ։

—Շուտ մը կը լմննայ… շուտ ըրէ, ծո… աղէկ թուղթերէն բեր։

Աբրահամ աղան չկրնար դիմադրել։

—Մէյ֊մէկ խահուէի խաղանք, Աբրահամ աղայ։

—Շատ աղէկ։

—Կտրէ, նայինք… դուն պիտի տաս… տուր, նայինք… խաղի մէջ ես բախտ չունիմ ամա, փորձենք…

Կը սկսին խաղալ։ Տիմոթէոս աղան անանկ շարժումներ եւ ձեւեր կ՚ընէ, որ բարկութիւն կը յայտնեն. երբեմն քթին տակէն կը մրմռայ եւ ծուռ֊ծուռ կը նայի Աբրահամ աղային, որ կը վաստկի խաղը։

—Դուք վաստկեցաք… լաւ … տուր, նայինք։

—Առէք։

—Աս ինչ անճոռնի թուղթեր տուեր ես, աղբար, կարծես զատեր, զատեր, գէշ թուղթերը տուեր ես։

—Դուք կտրեցիք։

—Չեմ ըսեր, թէ ես չկտրեցի… խաղացէք։

—Վերուցէք։

—Աս ինչ գէշ թուղթ կը քաշեմ կոր, աղբար։

—Բիքա քոզ… քառասուն։

—Աղէկ թուղթերը դուն ես առեր։

—Չորս ասո… հարիւր…

—Գիտեմ իմ բախտս։

—Բիքա տամա, քառո ֆանթի… յիսուն։

—Ասչափ աղէկ թուղթ քաշել… առաջին անգամն է, որ կը տեսնամ կոր։

—Երկու հարիւր յիսուն…

—Վայ, շունշանորդի թուղթ, վայ…

—Երկու հարիւր յիսուն…

—Որչափ գրեցիր, աղբար… եօթը հարիւրի մօտեցեր ես… դեռ նոր սկսանք խաղալ, կ՚աղաչեմ, ուշադրութիւն ըրէ…

—Քու առջեւդ կը գրեմ կոր, եղբայր… չորս ասո… հարիւր…

—Վայ, թշուառական թուղթ, վայ… քսան, հելէ քսան մի բացինք… օրհնեալ է Աստուած։

—Երկու հարիւր յիսուն։

—Պէ աղբար, քիչ մը կամաց խաղա, որ ես ալ տեսնամ, ինչ է ան, զըւըր զըւըր երկու հարիւր յիսուն կ՚ըսես, կը բանաս… Ինչու համար երկու հարիւր յիսուն կ՚ըլլայ կոր եղեր… ինչ ըսել է… զաթը իմին թուղթս գէշ կու գայ կոր…

—Հինգ հարիւր…

Տիմոթէոս աղան ձեռքի թուղթերը սեղանին վրայ կը նետէ եւ Աբրահամ աղային դառնալով`

—Քեզի կամաց խաղա ըսինք, աղբար, մախսուս զիս բարկացնելու համար կ՚ընես կոր… ես քեզի ընեմ նէ, յօշըդ կու գայ։

—Ինչ կ՚ընեմ կոր, աղբար…

—Տահա ինչ պիտի ընես, աղբար… ինչէն հինգ հարիւր կը բանաս կոր եղեր։

—Ճանըմ, առաջ աղջիկ մը եւ պաճախ մը չունէի…

—Ունէիր մի, չունէիր մի, ես ինչ գիտնամ, աղբար… մարդուս գլուխը խելք կը ձգես կոր մի եա… իմ խաղիս մի նայիմ, քուկինիդ մի նայիմ… աճելէով, հիյեթով խաղալ մը ունիս, կարծես քի բանակի մը գլուխ անցեր ես ու մեծ յաղթանակ կը տանիս…

—Վերջէն պաճախ մը քաշեցի…

—Երբ քաշեցիր, անանկ աճելէ կը խաղաս որ…

—Վերջն ալ աղջիկ մ՚առի…

—Ես չտեսայ… ինչ է նէ, աղբար, գրէ, ուզածիդ չափ նշանակէ… շատ աղէկ, աղբար… թուղթ առ…

Աբրահամ աղան կը նեղուի եւ շուրջը գտնուողներուն կը նայի, որք շրթունք կը խածեն հասկցնելու համար իրեն, որ համբերէ։

—Չխաղաս, կը պոռայ Տիմոթէոս աղան, չխաղաս… ինչու ծանր կը խաղաս կոր։

—Հազար, կ՚ըսէ Աբրահամ աղան։

—Հազար, հազար… մութլախ աս թուղթին մէջ բան մը կայ… դուն թուղթերը կը ճանչնաս կոր, կ՚ըսէ Տիմոթէոս աղան եւ թուղթերը ուժով կը նետէ դէպի Աբրահամ աղան։

—Ես կը ճանչնամ կոր թուղթերը…

—Չեմ հասկնար, աղբար… չեմ նայիր կոր տէի, ուզածիդ չափ ալ գրեր ես…

—Աւելի գրեր եմ…

—Ինչ ըսեմ։

—Ծօ, սա թուղթերը ժողվէ ու բեր… գրէ պէ, ատամ, գրէ…

—Խնայէ, ատամ, խօսք մի ըներ։

—Գրէ պէ, ատամ, գրէ, ըսինք ա…

—Գրեմ, բայց…

—( Ոտք ելնելով, պոռալով ) Գրէ ըսինք, աղբար, գրէ ըսինք… խօսքը չեն երկնցներ…

—Անանկ մէկ շեշտով կ՚ըսես կոր, որ…

—(Աւելի պոռալով) Գէշ խօսք մը չըսինք ա, գրէ ըսինք։

—Ըսիք, բայց…

—( Աթոռին վրայ ելնելով ) Գրէ, պապամ, գրէ…

—Չեմ ըսեր, թէ չըսիք… բայց չէր վայլէր, որ…

—Գէշ խօսք մը ըսինք, աղաներ, դուք ըսէք… գրէ ըսինք… ուզածիդ չափ գրէ ըսինք… խօսքն այսչափ չեն երկնցներ… Աբրահամ աղայ, Աբրահամ աղայ, թէ որ դուն իմ տեղս ըլլայիր, ինչեր չէիր ըներ արդեօք… զբօսարանը տակնուվրայ կը բերէիր… բայց ես չեմ բարկանար ձեզի պէս…

—Աւելի գրեցի։

—Գրէ ըսինք, այոլ։

—Ինչու ըսես, եղբայր։

—( Զբօսարանի դռան առջեւ պոռալով ) Այս մարդը խօսք չհասկնար պէ… գրէ, ըսինք, այոլ, քուկին ձեռքէդ բռնող եղաւ, մի գրեր ըսող եղաւ, ինչու կ՚երկնցնես խօսքը… Աբրահամ աղային խահուէ մ՚եփէ, ծո… վաստկեցար բարթին… խմէ խահուէդ… անուշ ըլլայ… շատ աղէկ կը խաղաք կոր… ես չիյտեմ կոր խաղալ… ինչ ըսեմ տահա…

—Մի եփեր, ծո… փարթին չլմնցաւ տահա։

—Չլմնցաւ մի։

—Եկուր, Տիմոթէոս աղայ, սա բարթին լմնցուր, կ՚ըսեն ներկայ գտնուողները։

—Պոշ բան է, աղբար, գիտեմ կոր` պիտի կորսնցնեմ… բայց ինչ է նէ, խաղանք. մեզի ուրիշ թուղթ բեր, ծո…

Թուղթերը կը փոխուին։ Կը սկսին խաղալ։

—Կ՚աղաչեմ, որ կամաց կամաց խաղաս, Աբրահամ աղայ։

—Շատ աղէկ։

—Կտրէ։

—Կտրեցի։

—Հրամմեցէ ք… խաղացէք։

—Առէք։

—Սա պոշ թուղթերը տանք, նայինք։

—Հրամմեցէք։

—Նայինք` այս անգամ ինչ քոզ պիտի բացուի։

—Դեռ յայտնի չէ։

—Կարծես, միշտ միեւնոյն թուղթերն են։

—Քառո քոզ… քառասուն…

—Կենէ սկսաւ։

—Ութսուն…

—Անգամ մը սկսի նէ, վերջը չբերեր որ…

—Ինձի ալ, կարծես, քի ինատընա աղէկ թուղթ կու գայ կոր…

—Ատանկ է, մէկ կողմին գէշ գայ նէ, միւս կողմին աղէկ կու գայ։

—Հարիւր…

—( Ձեռքերը բանալով ) Այս որչափ թուղթ, աղբար… այսչափ թուղթով մամիկս ալ կը խաղայ իմին…

—Երկու հարիւր յիսուն… զարմանալի է այս թուղթը…

—Ատանկ է… աճեմիին աղէկ թուղթ կու գայ կ՚ըսեն, այն թուղթը ինձի գայ նէ, քսան չես կրնար գրել դուն։

—Ճիշտ է…

—Տիմոթէոս աղայ, սա թուղթը նետէ, կ՚ըսէ Տիմոթէոս աղային քովը նստողներէն մին։

—( Թուղթերը նետելով եւ պոռալով ) Մի խառնուիք, աղբար, մի խառնուիք պէ, մի խառնուիք պէ… զաթը ինձի գէշ կու գայ կոր, դուրսէն մի ըսէք… մի ըսէք պէ… մի ըսէք պէ… մի խառնուիք պէ… քանի անգամ կ՚ըսեն մէկ խօսքը, աղբար… մի խառնուիք պէ… էոֆ… ասոր համար է, որ բազմութեան մէջ խաղալ չեմ ուզեր ա։

—Երկու հարիւր յիսուն…

—Ինչ երկու հարիւր յիսուն պէ, դուն ալ… թուղթը ես պիտի քաշէի…

—Ես պիտի քաշէի…

—Ինչ շուտ երկու հարիւր ըրիր…

—Յիսուն…

—Խաղէն խապար չունիս, ամա աղօթք ըրէ, որ թուղթ կու գայ կոր։ Ինչու համար առաջ յիսունը չբացիր, որ վերջէն ալ հինգ հարիւր ըսէիր… չիյտես կոր ամա… թուղթը կ՚օգնէ կոր…

—Հինգ հարիւր…

—Հինգ հարիւր մի… ելէք քովէս քիչ մը, ճանըմ… քիթս կը մտնէք կոր նէ… ձեռքս չեմ կրնար կոր երկնցնել, որ թուղթ նետեմ. հեռացէք քիչ մը… անդին գացէք… էոֆ… ինչ հինգ հարիւր է, աղբար… հինգ հարիւրը ուսկից հանեցիր… քանի աղջիկ ելաւ… քանի պաճախ ելաւ… այս խաղին խելքս չպառկիր կոր, վէս ելամ…

—Երկու հարիւր յիսուն…

—Վաթսուն մ՚ալ բանանք, նայինք…

—Հարիւր…

—Քսան ալ մէկ բանանք… ոհ, ոհ, ոհ… ասանկ չնչին թուանշաններով… աղբար, եկուր սա տեղերնիս փոխենք։

—Փոխենք…

—Թուղթ առ…

—Առէք… երկու հարիւր յիսուն…

—Դեւ կայ այս թուղթերուն մէջ…

—Հազար…

—( Կից մը տալով սեղանին ) Վազ անցիր, Աստուածդ սիրես նէ… ասանկ խայտառակութեամբ խաղ չխաղացուիր… աղբար, թուղթը ով տուաւ։

—Դուն տուիր։

—Անանկ է նէ թուղթը դուն պիտի նետէիր…

—Ես նետեցի եա։

—Ոչ, ես նետեցի։

—Սխալ է։

—Ես նետեցի։

—Ոչ։

—Այո։

—Ոչ։ Ով նետեց, աղաներ, դուք ըսէք։

—Իրաւ որ մոռցանք։

—Դուն նետեցիր, աղբար, իրաւունք ունիս, յանցանքն իմս է… իմս է, որ չգիտցած, չտեսած մարդուս հետ թուղթ կը խաղամ կոր…

—Ինչու ծանր խօսքեր…

—Ինչ ծանր խօսք, աղբար… յանցանքն իմս է, կ՚ըսեմ կոր… աս ալ ծանր խօսք է։ Ես այս խաղը խաղալուն կերպը չեմ գիտեր կոր, լմնցաւ… վայ, շունշանորդի թուղթ, վայ, վայ, անիծից արմատ թուղթ, վայ, այսչափ ալ ձախորդութիւն… կարծես կը հալածէ կոր զիս, աղբար… գետնին տակն անցնիմ, թէ որ մէյ մ՚ալ այս պեզիքը խաղամ նէ… աղբար, ես խաղի մէջ բնաւ չեմ բարկանար… բայց անանկ պարագաներ կան, որ մարդս ինքնիրմէ կ՚ելլայ։

—Շատ իրաւունք ունի Տիմոթէոս աղան, ըսաւ ներկաներէն մին, ինձի ալ գէշ թուղթ մ՚եկաւ օր մը, մազ մնաց, որ կռիւ պիտի ընէի…
—Եթէ այս թուղթն ուրիշի մը գար, մեծ փոթորիկ մը կ՚ելլէր այսօր հոս, յարեց ուրիշ մը։

—Շատ քիպարութեամբ վարուեցաւ Տիմոթէոս աղան շիտակը, մրմռաց երրորդ մը։

—Եթէ Տիմոթէոս աղային տեղ ուրիշ մ՚ըլլար, Աբրահամ աղան շատուց ծեծը կերած էր։

—Շիտակը ես չեմ բարկանար, երբ կորսնցնեմ, պատասխանեց Աբրահամ աղան։

—Հրամանքնիդ չէք բարկանար, հարցուց Տիմոթէոս աղան։

—Այո։

—Ետեւէ ետեւ երկու հարիւր յիսուն բանամ, հինգ հարիւրներ բանամ… հազար բանամ, ու չես բարկանար հէ… ճանըմ, ձգենք հիմա պարապ խօսքերը… բարթին լմնցաւ։

—Չէ տակաւին։

—Լմնցնենք ուրեմն… նորէն թուղթ տանք… դուն տուր… ոչ, ոչ… ինձի տուր, ես տամ… չէ, չէ… դուն տուր… հէէ… կեցիր աս անգամ ես տամ… տուր, աղբար, տուր, դուն տուր… ինչ կ՚ըսես…

—Որոշումդ տուր։

—Դուն տուր, ինչ տամ, աղբար։

—Որոշում, թէ թուղթ։

—Տուր, թուղթը տուր։

—Կտրէ։

—Կտրեցի։

—Առէք… կ՚աղաչեմ միայն, որ չբարկանաք…

—Չբարկանամ… բարկացող կայ։

—Չիյտեմ… եւ եթէ պիտի բարկանաք, չխաղանք…

—Մի խաղար, աղբար, մի խաղար, զաթը դուք ասանկ էք, երկու երեք քարթի կը խաղաք, կը վաստկիք, յետոյ կը փախչիք։ Ով բարկացաւ… ըսենք, թէ բարկացայ, ինչ իրաւունք ունիս բռնանալու իմ վրայ, որ չբարկանամ. դուն իմ բարկութեանս քեյֆն ես… գնա սըկեց… զաթը քեզի պէս մարդու հետ խաղալը չվայլեր ինձի։ Անպիտան։

Աբրահամ աղան կը մտաբերէ Տիմոթէոս աղային ականջներէն քաշել, բայց քաղաքավարութիւնը կը կապէ անոր ձեռքերը եւ թոյլ չըներ, որ գործեն։ Ինչ պէտք ունիմ, կը հարցնէ ինքնիրեն, նեղուելու նոյնիսկ այն բանին մէջ, որ զուարճացնելու սահմանուած է։ Ինչու այսչափ համբերեմ։

Ամէն յաղթող, ինչ բնաւորութեան տէր ալ ըլլայ, առաւել կամ նուազ աչք կը գոցէ պարտելոյն թերութեանց, եւ այս խաղին մէջ Աբրահամ աղան իւր համբերութեամբ միշտ victis հօnos ըսաւ Տիմոթէոս աղային։

Բայց Տիմոթէոս աղան չլռեր.

—Տեսաք, եղբայրներս, ինչ գէշ թուղթ եկաւ, ես զարմացայ, թէ ինչպէս համբերեցի… ինձմէ չէր այդ համբերութիւնը… եթէ Աստուած նոյն պահուն համբերութիւն չներշնչէր ինձի… չէի կրնար դիմանալ… որչափ աղէկ կը խաղամ, այնչափ գէշ թուղթ կու գայ… կարծես թուղթերը վրէժ կը լուծեն ինձմէ… եւ երբ այս վիճակին մէջ Աբրահամ աղան «պիտի բարկանաս նէ, չեմ խաղար» կ՚ըսէ, իւր պայաղիութիւնը կը յայտնէ։

—Ներեցէք, կարծեմ թէ պայաղի չեմ։

—Ես քեզի պայաղի չըսի, պայաղիութիւնդ կը յայտնես ըսի։

Ներկայք կ՚ակնարկեն Աբրահամ աղային, որ ձայն չհանէ։

—Մարդս քաղաքավարութիւնը ձեռքէ ձգելու չէ. եթէ դուն քիչ մը քաղաքավարութիւն կամ խիղճ ունենայիր, այնչափ երկու հարիւր յիսուն չէիր բանար… արժէքը խահուէ մ՚է, ամա մարդկութիւնը բարայի վրայ չէ… ինչ որ է… աս ալ խրատ մ՚ըլլայ ինձի… զաթը ձեզի պէս մարդոց բարեւ տալը յանցանք է։

Տիմոթէոս աղան այս ատենախօսութենէ ետքը, զոր զբօսարանի մէջ պտտելով կ՚ընէր, դուրս կ՚ելնէ` նախատալի նայուածք մը նետելով Աբրահամ աղային։

—Ինչ տեսակ մարդ է այս, կ՚ըսէ Աբրահամ աղան ներկայից։

—Ինչպէս եղաւ, որ անոր հետ խաղացիր, պատասխանեց մէկը, մենք անոր բնաւորութիւնը գիտենք եւ բնաւ չենք խաղար հետը, շատ անկիրթ մարդ է։

—Չըլլայ, որ ուրիշ անգամ խաղաս, ըսաւ ուրիշ մը։

Վերջապէս ներկայք հետզհետէ խօսք առին` հասկցնելու համար Աբրահամ աղային, որ այսչափով գոհ ըլլայ։

Բայց քիչ մը թողունք ասոնք եւ Տիմոթէոս աղային տանը դռան առջեւ երթանք ու մտիկ ընենք։

—Ինչ է աս վիճակը… տունին մէջ ոչ կարգ կայ, ոչ կանոն, ամանները չեն լուացուած, սենեակները չեն աւլուած, աս լամպան ինչ գործ ունի հոս, բապուճներն ինչ գործ ունին հոն, վարագուրը պատռած է, չէք կարեր, չոճուխին վարտիքները ինչու հոս կախած էք, ինչու համար պարապ տեղը կրակ կը վառէք կոր…

—Ինչու կը պոռաս կոր, ճանըմ, ինչ եղար կենէ, պեզիք խաղացիր դարձեալ, ինչ ըրիր։

—Բան մ՚ալ չխաղացի, պեզիք մ՚է, առեր, անցեր էք… մեղք է ուզել, որ ամէն բան կանոնաւոր ըլլայ։

—Ինչ կայ անկանոն… չոճուխին վարտիքները քոնսոլի վրայ դնենք։

—Չիյտեմ… վերեմ պիտի ըլլամ ձեր ձեռքէն։

—Տիմոթէոս աղայ, Տիմոթէոս աղայ, աս քաշուելու բան չէ։

—Պապանձէ։

—Հայրիկ, հայրիկ…

—Լռէ, շուն…

Տղան կը սկսի լալ։

—Լռէ, հիմա ականջներդ կը փրցնեմ հա։

Կինը կօշիկները կը հագնի եւ դուրս կ՚ելնէ։ Հետեւենք իրեն։

Շիտակ զբօսարանը կ՚երթայ, ներս կը մտնէ եւ զբօսարանին տիրոջը ցած ձայնով հարցում մ՚ընելէն եւ անկից մեծ դժուարութեամբ պատասխան մը կորզելէն ետքը` կ՚ուղղուի Աբրահամ աղային…

—Խոսխոճաման մարդ ես եղեր… փրասայի պէս պեխեր ունիս, չես ամչնար դուն, չխպնած, չես խպնիր, չամչցած, չիյտես, որ իմ էրիկս կը բարկանայ, երբ որ կորսնցնէ խաղին մէջ եւ խելքն ալ կը կորսնցնէ, չխպնած քեզի, իրաւունք չունիմ հիմա քու պեխերդ փրցնելու, պատասխան տուր։

Աբրահամ աղան արձան կը կտրի։

—Սըւոր նայէ մէյ մը… կարծես թէ ուրիշին կը խօսիմ, չպատասխանես, իշու չափ եղեր ես եւ խելքդ չես ըներ կոր, որ…

—Սխալեցաւ, տիկին, սխալեցաւ, մէյ մ՚ալ չըներ, կ՚ըսէ զբօսարանի տէրը։

—Եթէ անգամ մ՚ալ իմանամ, որ հետը թուղթ խաղացեր ես, իրաւ, միսերդ կտոր֊կտոր կը փրցնեմ։

—Մէյ մ՚ալ չըներ, չըներ. Աբրահամ աղայ, բարտոն ըսէ տիկինին։

—Բարտոն, տիկին, բարտոն։

—Այոլ, գիտէք կոր, քի կը բարկանայ, տունը տակնուվրայ կ՚ընէ նէ, քիչ մը սայղը ըրէք, մեղքցէք ինձի, ալ մեղք է, քա վայ պանա։

—Գնա, տիկին, գնա, հոգ մի ըներ։

Աբրահամ աղան բերանը չբանար — որովհետեւ մարդիկ կան, որ երբ բարկանան, չեն կրնար խօսիլ — քիչ մ՚ալ կը նստի եւ յետոյ կը մեկնի, սակայն ուխտ կ՚ընէ, որ մէյ մ՚ալ մէկու մը հետ չխաղայ, մինչեւ որ թաղին թաղական խորհրդէն տրուած վկայագիր մը չներկայացուի իրեն։

***
—Բարի էք եկեր, Բարսեղ աղայ, որ հողմը փչեց զձեզ դէպի մեր գիւղը…

—Պզտիկ այցելութիւն մ՚ունէի ընելու…

—Ընելու է… ընելու է… երբեմն֊երբեմն այցելութիւն ալ ընելու է… շատ աղէկ… շատ աղէկ… այս գիշեր հոս էք։

—Ոչ, կտոր մը պանիր հաց կերայ հոս, պիտի դառնամ… որովհետեւ տունը մինակ են…

—Դառնալու է… դառնալու է… քանի որ տունը մինակ են… ես ալ ըլլամ նէ, կը դառնամ։

—Դուրս մնալու սովորութիւնը չունիմ։

—Ունենալու չէ… ունենալու չէ… դուրս մնալու սովորութիւնը աղէկ սովորութիւն մը չէ…

Այս խօսակցութիւնը, որ նոր սկսած էր Պոլսոյ թաղի մը նպարավաճառ֊գինետան մը մէջ, երեկոյեան ժամը տասնումէկին, ընդմիջուեցաւ երիտասարդէ մը, որ գինետունը մտնելով` Բարսեղ աղային վազեց եւ անոր ձեռքը թօթուելով`

—Ինչ բախտ, ինչ բարեբախտութիւն, ինչ երջանկութիւն, ըսաւ, այս իրիկուն զձեզ հոս գտնելը։

—Բախտ է հապա, բարեբախտութիւն է հապա, երջանկութիւն է հապա, կրկնեց Բարսեղ աղային առաջին խօսակիցն, որու անունն Գաբրիէլ էր կարծեմ։

—Պզտիկ, սըկէ շիշ մ՚օղի բեր մեզի, պոռաց նորեկը։

Յետոյ Բարսեղ աղային ծիծաղելով`

—Իրիկուն է, ըսաւ, քանի մը հատ կը խմուի։

—Կը խմուի, կը խմուի, կրկնեց Գաբրիէլ աղան։

—Ես օղի խմելու սովորութիւն չունիմ, պատասխանեց Բարսեղ աղան։

—Մէկ երկու հատը չվնասեր։

—Երկու հատը բան մը չըներ։

Գինետան սպասաւորն բերաւ օղին եւ անոր վերաբերեալ աղանդերը։

—Ասանկ հէ, Բարսեղ աղայ, կեցիր, ձեռքովս հատ մը հրամցնեմ ձեզի…

—Հրամցնելու է եա, հրամցնելու է եա, Բարսեղ աղան մերն է։

—Ես չեմ կրնար խմել, ներեցէք։

—Շատ չպիտի խմենք…

—Գիտեմ, բայց խմած չունիմ…

—Մի մերժէք, կ՚աղաչեմ։

—Չեմ կարող խմել։

—Հատ մը… չես թունաւորուիր։

—Մէկ հատը չթունաւորեր։

—Չթունաւորեր, բայց վարժուած չեմ, խելքս կը դառնայ։

—Միհրանիկ, մի ստիպեր, խելքս կը դառնայ, կ՚ըսէ կոր։

—Այս օղին թեթեւ է։

—Բարսեղ աղայ, հատ մը խմէ, այս օղին թեթեւ է, կ՚ըսէ կոր։

—Ոտւըներդ պագնեմ, մի ստիպէք։

—Անանկ է նէ, մի ստիպեր, Միհրանիկ. ոտւըներդ պագնեմ, կ՚ըսէ կոր։

—Մէկ հատով ինչ կ՚ըլլայ, եղբայր։

—Ան ալ շիտակ է, Բարսեղ աղայ, դուն ալ հատ մը խմէ, մէկ հատով մարդ չմեռնիր։

—Կարող չեմ տանելու նոյնիսկ մէկ կաթիլը։

—Միհրանիկ, ալ կարճ կապէ, մէկ կաթիլն անգամ խմելու կարող չէ եղեր։

—Մէկ գաւաթը ախորժակ կը բանայ, օգտակար է։

—Եկուր, Բարսեղ աղայ, գաւաթ մը խմէ, ախորժակ կը բանայ։

—Զկրցինք հասկցնել ձեզի… նեղութիւն կու գայ վրաս։

—Միհրանիկ, ալ կրկնելու չէ։

—Ըսել է, որ մեր բարեկամութիւնը կեղծ է եղեր, Բարսեղ աղայ։

—Այդ խօսքը չեմ ընդունիր։

—Չընդունիր ա, Բարսեղ աղան անանկ մարդ չէ։

—Վնաս չունի, գաւաթ մը օղիին համար այսչափ դէմ դնել… շիտակը չէի յուսար… թող ասանկ ըլլայ… թոյն ըլլար նէ, բարեկամութեան սիրոյն համար մարդ կը խմէր։

—Բարսեղ աղայ, գաւաթ մը խմեցէք, որ վերջանայ խնդիրը։

Բարսեղ աղան կը հարկադրուի խմելու եւ երեսը ծռմռտկելով`

—Ինտոր ալ կը խմեն, կ՚ըսէ ինքն իրեն, կարծես սիրտս էրեց։

—Ձուկէն չառնէիք կտոր մը, Բարսեղ աղայ։

—Կ՚առնեմ, պարոն Միհրան։

Երեք բարեկամները սկսան ազգային վարժարանաց վրայ խօսակցելու։ Յայտնի է, թէ մեր մէջ մէկ կամ երկու գաւաթ օղի խմուելուն պէս՝ խօսակցութիւնն ազգային վարժարանաց վրայ կ՚իյնայ։ Զանոնք բարեկարգելու համար երեքն ալ մէյ֊մէկ տարբեր ճամբայ ցոյց տուին։ Երեքն ալ իրարու ճամբաները սխալ գտան, զիրար համոզելու աշխատեցան, չյաջողեցան, յուսահատեցան։ Միհրան շիշն առաւ եւ սկսաւ գաւաթները լեցնել։

—Ալ չեմ խմեր, պոռաց Բարսեղ աղան, կ՚ելլեմ, կ՚երթամ։

—Բան չմնաց շիշին մէջ. սա գաւաթներն ալ խմենք, երթանք, պատասխանեց Միհրան։

—Բարսեղ աղայ, խնդիր մի յարուցաներ, Աստուածդ սիրես, ամէն գիշեր կը խմենք կոր, սըւիկա, եւ, փառք տիրոջը, երկաթի պէս եմ, քեզմէ ալ քաջառողջ եմ… բանն ան է, որ մարդս տկար չստեղծուի… չէ նէ օղիէն մեռած մարդ չկայ։

—Վարժուած չեմ կ՚ըսեմ կոր, եղբայր։

—Վարժուէ քիչ մը, ինչ կ՚ըլլայ։

—Չէ, չէ, չէ, չեմ կրնար խմել։

—Մէկ հատ մ՚ալ, լմնցաւ, գնաց։

—Այս գաւաթն ալ կը խմեմ, ուրիշ չեմ խմեր։

—Մի խմեր։

Երեք բարեկամներն իրարու կենաց խմեցին։

—Մեծապէս շնորհակալ եմ, Բարսեղ աղայ, որ խօսքս չկոտրեցիր, ըսաւ Միհրան` պատառաքաղով կտոր մը ձուկ երկնցնելով Բարսեղ աղային, որ օղին վար իջեցնելու կ՚աշխատէր։

—Բարսեղ աղան սիրտ կոտրող մարդ չէ, աւելցուց Գաբրիէլ աղան։

Եւ շիշը ջուրի բաժակի զարնելով`

—Պզտիկ, լեցուր սա շիշը, պոռաց։

—Ատ ինչ է… մնաք բարով… ես կ՚երթամ։

—Կ՚երթաք, ըսաւ Գաբրիէլ աղան լուրջ դէմքով մը, շիտակը, աս չվայլեցուցի ձեզի, Բարսեղ աղայ։

—Ինչու։

—Ըսել է, թէ ես պարզապէս շողոքորթ մ՚եմ հոս, որ ուրիշի ստակով օղի խմելու եկած եմ. ես բնաւորութիւն մ՚ունիմ, որ ինձի մէկ խմցնողին չորս կը խմցնեմ։

—Ես չխմցուցի։

—Դուք հիւր էք եւ որովհետեւ մեր թաղը գտնուած էք, մեր պարտքն է ձեզ յարգել մեր կարողութեան չափ։ Կը խնդրեմ տեղերնիդ նստեցէք։

—Գաբրիէլ աղան իրաւունք ունի, ինչ ըսեմ։

—Մեր գիտցածն սա է, որ մարդ մը իւր բարեկամաց թաղին մէջ գտնուի նէ, ինքզինքը իւր բարեկամաց տրամադրութեան տակ կը դնէ։

—Գիտեմ… բայց…

—Հրամմեցէք, ըսաւ Գաբրիէլ աղան, օղիի գաւաթն Բարսեղ աղային երկնցնելով։

—Շնորհակալ եմ, պատասխանեց Բարսեղ աղան՝ ակամայ ընդունելով գաւաթն։

Յետոյ գաւաթներն պարպեցին իրարու կենաց։

Բարսեղ աղան որուն աչքերը կարմրիլ սկսած էին, հազիւ յաջողեցաւ ըմպել երրորդ գաւաթը՝ հազար անգամ անիծելով այն այցելութիւնը, որու պատճառով հանդիպած էր այս փորձանքին։

—Չես կարող խմել հա, ինչ սատանան ես դուն, մեզմէ աղէկ կը խմես կոր եւ ինչու չխմես, կնիկ ես, աղբար, թող որ կնիկները հիմա մեզմէ շատ կը խմեն կոր։

—Ալ ըսելիք չունիմ, որովհետեւ չէք հաւտար կոր։ Ժամը քանի եղաւ արդեօք։

—Հոգ մի ըներ, քանի ըլլայ նէ, ըլլայ, ձի կայ, կառք կայ, թրամուէյ կայ։

Գիտենք արդէն, թէ մեր մէջ երբ երեք չորս օղի խմուի, խնդրոց կարգին երկրորդ խնդիրը կ՚ըլլայ թաղականներու ընթացքը. ուստի երեք բարեկամները ձեռք առին սոյն խնդիրն, որուն վրայ եւս քառորդի մը չափ վիճաբանեցան առանց զիրար հասկնալու. անմեղ վիճաբանութիւն։ Միայն թէ Բարսեղ աղան, որուն, ինչպէս կ՚ըսեն, գլուխը ցատկած էր օղին, կիրքով կը խօսէր։ Երբ կարգը չորրորդ բաժակին եկաւ, Բարսեղ աղան, որու գլուխը դառնալ սկսած էր, բնաւ ընդդիմութիւն չըրաւ, հաճութեամբ խմեց եւ սկսաւ ցած ձայնով սֆահանի վրայ հին պեսթէ մ՚ալ երգել։

—Կը լսես կոր, պարոն Միհրան, ինչ աղուոր կ՚երգէ կոր Բարսեղ աղան։

—Սքանչելի։

—Բարսեղ աղայէն չէի յուսար ասանկ հրապուրիչ ձայն մը։

—Ես ալ չէի կարծեր, որ Բարսեղ աղան այսքան աղուոր ձայն մ՚ունենար։

Բարսեղ աղային հաճոյ թուեցան բարեկամներուն այս խօսքերը. ծիծաղեցաւ, Միհրանիկը շոյեց ու Գաբրիէլ աղային ուսին զարկաւ։ Յետոյ վրան երկար դրուած զգայռական ձայնարկութիւն մ՚արձակեց եւ սպասաւորը կանչեց, որ շիշը լցնէ։

—Շատ կ՚ըլլայ, Բարսեղ աղայ, ըսին բարեկամները։

—Ես չհրամցնեմ։

—Շատ լաւ, կ՚ընդունինք։

—Անանկ ալ եղաւ, անանկ ալ. շիշ մ՚ալ կը խմենք, կ՚երթանք, ուշ մնացի։

—Երթալու համար դեռ կանուխ է, ձի կայ, կառք կայ, թրամուէյ կայ, ըսաւ Միհրան։

—Այո, այո, ձի կայ, կառք կայ, թրամուէյ կայ, կրկնեց Գաբրիէլ աղան։

Երրորդ շիշն ալ խմեցին։ Օղիի շոգին զուարթացուցած էր Բարսեղ աղան. մինչեւ ականջները կաս֊կարմիր կտրած` շարունակ կը խնդար եւ կը խօսէր։ Նստած տեղն երկու կողմ կ՚երերար, հաւասարակշռութիւնը կորուսած էր, սակայն խելքը գլուխն էր, եւ կ՚աշխատէր այնպէս ցոյց տալ, թէ որպէս թէ ինքն իւր կամօքն կ՚երերար։

—Միսաք աղայէն, ըսաւ սպասաւորն` շիշ մ՚օղի դնելով ասոնց սեղանին վրայ։

—Քովերնիս եկուր, Միսաք աղայ, պոռաց Բարսեղ աղան։

Միսաք աղան իւր օղիի շիշն ու գաւաթը հետն առնելով եկաւ։

—Միսաք աղայ, սա իրիկուն ալ ասանկ եղաւ, մեր բարեկամները մեզի օղի խմցուցին։

—Շատ աղէկ ըրին, աշխարհս ունայն աշխարհ մ՚է, բարեկամներու հետ խնդալու, զուարճանալու է։

—Խմենք ուրեմն։

Չորրորդ շիշն ալ պարպեցին։ Այնուհետեւ հատ մ՚ալ ինէ, չէք մերժեր ա ըսելով, չորսն ալ վերստին մէյմէկ շիշ բերել տուին եւ բաւական տաքցուցին իրենց գլուխները։ Հինգերորդ շիշէն յետոյ Բարսեղ աղան հեծկլտալով կը զբաղէր։ Վեցերորդին` ալ չկրնալով նստիլ` ընկողմանած էր։ Եօթերորդ եւ ութերորդ շիշերուն ձեռնպահ մնաց։ Ժամը գիշերուան երկուքին կը մօտենար։ Միհրան սպասաւորը կանչեց, խմուած օղիին հաշիւը հարցուց։ Գաբրիէլ աղան խնդրեց, որ կէսուակէս վճարուէր։ Միհրան մերժեց եւ հաշիւը մաքրեց։

—Բարսեղ աղան ինչ ընենք, ըսաւ Գաբրիէլ աղան, տունը հիւանդ չունենայի, տունս կը տանէի։ Տունս մօտ ալ է, դիւրութեամբ կ՚ըլլար։

—Գիտէք, որ ասանկ բաներէն չեմ փախչիր ես, յայտնեց Միհրան, բայց ինչ ընեմ, որ պառկեցնելու սենեակ չունիմ։

—Շիտակը` ես կ՚առնէի, տունս կը տանէի, յարեց Միսաք, եթէ այսօր տախտակ շփած ու յոգնած չըլլային տունը։

—Բարեկամ մը տուն տանելը բան մ՚է, բայց եկուր, տես, որ հիւանդ ունիմ տունը։

—Ձախորդութիւն… ինչ կ՚ըլլար, թէ որ սենեակ մ՚աւելի ունենայի։

—Մերիններն ալ այսօր ելեր են տախտակ շփելու։

—Սենեակ մ՚ալ աւելի ունենայի նէ։

—Չէք կրնար մէկտեղ պառկիլ։

—Կարելի է. դուք կրնաք տանիլ. տախտակները շփուած են եղեր, ինչ վնաս ունի։

—Իրաւունք ունի Միհրան։
—Դուք տարէք, աղբար, հիւանդին ինչ չարիք կրնայ հասցնել խեղճը, ձեր տունը մօտիկ ալ է, հոս է։

—Փափուկ կէտ մը կայ հոն… ամէն բան չըսուիր։

—Մնաք բարով, ըսաւ Միսաք ու մեկնեցաւ։

—Գիշեր բարի, Գաբրիէլ աղայ…

—Երթաք բարով։

Գաբրիէլ աղան գինեպանին յանձնարարեց Բարսեղ աղան եւ աղաչեց, որ պառկելու համար տեղ մը պատրաստէ անոր։ Գինեպանը խօսք տուաւ, թէ հարկ եղած խնամքը կը տարուի իւր հիւրին։

Երբ պարպուեցաւ գինետունը, գինեպանն Բարսեղ աղային քովը գնաց, որպէսզի ձայն տայ անոր եւ վերի յարկը տանի պառկեցնելու. իսկ երբ գարշելի հոտ մ՚առաւ եւ երբ տեսաւ, թէ Բարսեղ աղային դէմքը թաթխուած էր դեղին բաղադրութեամբ մը, որուն մէջ կը տեսնուին վարունգի, ձուկի կտորներ, ծամուած լուբիայի խմորներ քարսոնով շաղախուած, ետ ետ գնաց գանելով, սպասաւորը կանչեց։

—Բռնէ սըւոր ոտքերէն, հրամայեց։

Սպասաւորը վեր առաւ Բարսեղ աղային ոտքերը։

Ինքն ալ ձեռներէն բռնեց եւ մէկէն ի մէկ թողուց պոռալով`

—Գարշելի մարդ։

Բարսեղ աղային թեւերն ու ձեռներն ալ ծեփուած էին այդ գարշահոտ բաղադրութեամբ։

Սպասաւորն հրամանի կը սպասէր` բարձրացուցած Բարսեղ աղային ոտքերը։

Գինեպանը քիթը բամբակով թխմելով եւ ձեռքերը ջնջոցով փաթթելով Բարսեղ աղային ձեռներէն բռնեց։ Վերուցին Բարսեղ աղան եւ գինետունէն դուրս ելնելով փողոցի մ՚անկիւնը ձգեցին։ Մէկուկէս ժամի չափ խորդաց Բարսեղ աղան եւ յետոյ ինքզինքը կանգուն գտաւ պատի կռթնած եւ դէմը մարդ մը, որ ձեռքովն զինքը բռնած կը հարցնէր.

—Որու հետ էիր…

—Անոր հետ։

—Ան ով է։

—Ան…

—Անունը։

Ձայն չկայ։ Բարսեղ աղան չէր կրնար աչքերը բանալ, ոտքի վրայ կը քնանար, գլուխը կուրծքին վրայ։

Գիշերապահը մեծ դժուարութեամբ յաջողեցաւ Բարսեղ աղային բերնէն յափշտակել Գաբրիէլ անունը։

—Գիտեմ, գիտեմ, ըսաւ գիշերապահը։

Յետոյ.

—Քալէ նայիմ հետս։

Անշուշտ դիւրին չէր Բարսեղ աղան այդ վիճակին մէջ Գաբրիէլ աղային տունը տանել, բայց գիշերապահն յանձնառու եղաւ, ի սէր մարդկութեան, ամէն դժուարութեանց եւ յաջողեցաւ Բագոսի այս տկար աշակերտը յանձնել Գաբրիէլ աղային, որ ապշած` ստիպուեցաւ ընդունիլ այս հիւրն եւ իւր սենեակը տանել ու պառկեցնել։ Քանի մը ժամ յետոյ Բարսեղ աղան արթնցաւ։ Ծարաւի էր։ Հասկցաւ, թէ իւր տունը չէր։ Կանգնեցաւ, խարխափելով գտաւ սեղանը. լեցուն բաժակ մը ձեռքն անցաւ, խմեց զայն ի մի ումպ, երեսը քիչ մը թթուեցուց եւ պառկեցաւ վերստին։ Առաւօտուն կանուխ արթնցաւ։ Չհանուած պառկած էր։ Տեսաւ, որ բարձն, որու վրայ դրած էր գլուխն, ու վերմակի վերին կողմը դեղնած էին։ Թիկնոցին թեւերուն, բաճկոնակին նայեցաւ, կարմրեցաւ։ Ընչացքը շտկել ուզեց, ձեռները օտար նիւթերու դպան։ Ձեռները գլխուն զարկաւ։ Չհամարձակեցաւ արթնցնել Գաբրիէլ աղան. վար իջաւ եւ դռնէն դուրս ելաւ յարմար եւ առանձին տեղ մը գտնելու եւ լուացուելու համար։

Միհրան եւ Միսաք` նոյնպէս կանուխ արթնցած գինետուն գնացած էին Բարսեղ աղային վրայ տեղեկութիւն առնելու համար։ Գինեպանը յայտնած էր անոնց, թէ շատ խնամք տարած էր իրենց հիւրին, թէ մաքուր անկողնոյ մը մէջ հանգիստ պառկած էր Բարսեղ աղան, թէ առաւօտուն ելած, մեկնած էր` շնորհակալութիւններ յայտնելով իրեն այն բարի ծառայութեանց համար, զորս մատուցած էր իրեն։ Գինեպանը չէր մոռցած նաեւ յաւելուլ թէ ինքն, իբրեւ գինեպան, պարտաւոր էր իր յաճախորդներն ամէն կերպով գոհացնել, թէ ոեւէ պատիւ չպիտի զլանար Բարսեղ աղային, եթէ յանձնարարուած իսկ չըլլար։ Միհրան եւ Միսաք շնորհակալութիւն յայտնելով մեկնած էին գինետունէն եւ փողոց մը դարձած էին, երբ տեսան Բարսեղ աղան, որ աղբիւրի մը առջեւ կեցած` թաշկինակով երեսը կը սրբէր։

—Բարի լոյս, Բարսեղ աղայ, գիշերը ինչպէս անցուցիք։

—Շատ հանգիստ, շնորհակալ եմ, պարոն Միհրան։

—Ես քեզի թող չէի տար երէկ գիշեր, բայց շատ պնդեցիր, գալ չուզեցիր նէ, ես ալ ձգեցի։

—Շնորհակալ եմ, Միսաք աղայ։ Կ՚երեւի, որ Գաբրիէլ աղան թող չէ տուած զիս։

—Ինչ…

—Երէկ գիշեր ուր մնացիր։

—Առտուն ինքզինքս Գաբրիէլ աղային տունը գտայ… շատ գէշ աւրուած եմ եղեր. Գաբրիէլ աղայի տունն ինտոր երթալս չեմ գիտեր կոր… վրաս գլուխս ալ աղտոտած եմ։

—Ստամոքսդ աւրուեցաւ։

—Այո։

—Գաբրիէլ աղան կու գայ կոր։

—Իրաւ որ մարդու երեսը նայելու կ՚ամչնամ կոր, վերմակը, սաւանը, բարձը լուացուելու են այսօր։

—Բարեւ ձեզ։

—Աստծու բարին, Գաբրիէլ աղայ։

—Ներեցէք Գաբրիէլ աղայ, չեմ գիտեր, ինչպէս ներումն խնդրել։

—Ներման բան չկայ, միայն թէ անձիդ վնաս մը չգայ. մեզի համար բան չկայ. չես կրնար վերցնել նէ, մի խմեր, եղբայր, մեղք չես։

—Անանկ չէ, Միհրան աղայ։

—Անանկ է։

—Էշը, կ՚ըսեն, չկերած խոտն ուտէ նէ, գլխու ցաւ կ՚ունենայ, ըսաւ խնդալով Միսաք աղան։

Յետոյ ներումն խնդրեց, թէ իւր կամքէն անկախ պարագաներով բերնէն փախուցած էր այդ նմանութիւնը։

—Մենք օղին քուկին կոկորդդ ի վար չթափեցինք ա. «չեմ կրնար խմել», կ՚ըսես, կը լմննաս։

—Բռնի ով կրնար խմցնել քեզի։

—Իրաւունք ունիք։

—Ես, ըսաւ Միհրան, մէկու մը վրայ չեմ իյնար, որ խմէ։

—Ես ալ այն բնաւորութիւնն ունիմ։

—Քու աղէկութեանդ համար կ՚ըսենք կոր մենք։

—Անանկ է եա, կ՚ուզես նէ, տակառ մը օղի խմէ։

—Դուք չէիք, որ ստիպեցիք զիս խմելու։

—Մենք ինչ գիտնանք, որ դու վարժուած չես։

—Մատւընիս չպիտի հոտւըտայինք ա։

—Աս բան մը չէ, անգամ մը կը գինովնայ մարդ, ուրիշ անգամ կը զգուշանայ. ցաւալի կէտն այն է, որ…

—Բարձը, վերմակը, սաւանը աղտոտեցի…

—Ան ալ բան մը չէ, կը լուացուին, կը սրբուին. հօրս հետ, որ հիւանդ է, քեզի համար կռիւ ընելու ստիպուեցայ։

—Հայրդ իմացեր է, որ…

—Իմացեր է հապա… դուն գիշերն ելիր ու խմէ խեղճ մարդուն… մէզը։

—Մէզը մի…

Բարսեղ աղան կը թքնէ։

—Մէզը հապա… թքնելու բան չկայ, ինչ եղաւ նէ, մ ե զի եղաւ. բժիշկները պիտի քննէին այսօր այդ մէզը. երեք օր է, որ խնամքով կը պահէի սենեակիս մէջ սեղանիս վրայ` այս առտու բժիշկներուն ցոյց տալու համար։ Այնչափ բարկանայ… այնչափ բարկանայ, որ… իմ գիտցածս՝ մարդ մը օղի չկրնար տանիլ նէ, խմելու չէ. քո անձիդ ալ կը վնասես, եղբայր։

Բարսեղ աղան կը շարունակէ թքնել։

—Իրաւունք ունի Գաբրիէլ աղան։

—Չէ նէ եկուր տունս պառկէ, շաբաթներով կեցիր, գլխուս վրայ տեղ ունիս։

Միշտ կը թքնէ Բարսեղ աղան։

—Իմս ալ գլխուն վրայ։

—Ինչ որ է, եղածը եղած է, քալենք, հոս պիտի կենանք։

Թքնելէ չդադրիր Բարսեղ աղան։

Մինչեւ շուկան մէկտեղ գնացին չորս բարեկամները, յետոյ իրարմէ բաժնուեցան։

Թիւ, թիւ, անկիրթ մարդիկ, պոռաց Բարսեղ աղան, երբ առանձին մնաց. բռնի օղի խմցուցին, ստամոքսս աւրեցին, մէզ խմելու պատճառ տուին եւ հիմա, փոխանակ ինձմէ ներումն խնդրելու՝ խրատ կու տան, որ մէյ մ՚ալ օղի չխմեմ։ Այդ գարշելի մէզը խմելս հապա… ով գիտէ, ինչ բաներ կային մէջը… թիւու… միայն մէզը կը ցաւին կոր, որպէս թէ հօրը հաղարջի օշարակը խմած ըլլամ… թող նորէն միզէ, էֆենտիմ, սա ալ դժուար բան մ՚է… ինչ երես… չըսեր կոր, որ «այս ինչ պզտիկութիւն եղաւ, խեղճ մարդուն մէզ խմելուն պատճառ եղանք, աս ինչ ամօթ բան եղաւ…» ամենեւին, հօրս մէզը կ՚ըսէ, կ՚երթայ. այսչափ անկրթութիւն չէի կրնար երեւակայել։ Թող հօրը մէզը յախճապակեայ ամանի մը մէջ լեցնէր ու վարդի փունջեր ալ դնէր այդ ամանին մէջ եւ ընդունելութեան սրահը մեծ հայելիին առջեւ դնէր. անպիտան…

Եւ թքնելով շարունակեց ճամբան։
***
Մելքոն աղան, խոնջած ցերեկուան աշխատութիւններէն, կարողութիւն չունի հետիոտն երթալ տունը, Սամաթիա, ուստի կ՚որոշէ թրամուէով երթալ եւ ինքզինքը կը նետէ թրամուէի կառքին մէջ, ուր մէկ մարդու համար տեղ մնացած էր միայն։ Հազիւ կը նստի Մելքոն աղան, եւ ահա միջին հասակով, գիրուկ անձ մը կը մտնէ կառքն եւ Մելքոն աղան տեսնելով՝

—Շատ ուրախ եմ, կ՚ըսէ, ձեզի հոս տեսնելուս համար։

—Ես ալ նոյնպէս, կը պատասխանէ Մելքոն աղան։

—Ձեզի խօսելիք ունիմ. բայց նախ եւ առաջ կրնաք արդեօք ինձի ալ ձեր քովն առնել, սանկ քիչ մը իլիշմիշ ըլլամ, սանկ պզտիկ տեղ մը բանաք նէ, բաւական է ինձի համար, ես կրնամ սղմիլ, արդէն պզտիկ մարդ մ՚եմ։

Մելքոն աղան իւր բարեկամին տեղ շինելու համար ասդին կը դառնայ, անդին կը դառնայ, աջ ծունկը ձախին վրայ կը դնէ, պզտիկնալու կը ջանայ։ Մելքոն աղային այս ճգանց միջոցին բարեկամն`

—Ահ, ինքզինքդ ինձի համար անհանգիստ մի ըներ, ես կրնամ հոս սղմիլ, կ՚ըսէ ու, որպէս թէ տեղ գտած է, Մելքոն աղային ծունկին վրայ կը նստի։

—Անհանգիստ չըլլաք…

—Ամենեւին, ամենեւին, դուք ձեր հանգիստը նայեցէք, կարծեմ թէ ձեզի քիչ մը անհանգիստ ըրի։

—Ոչ։

—Ձմեռ է հիմա, սըխ նստինք նէ, կը տաքնանք։

—Այո։

—Եթէ պէոյուղիւր եղաք, կ՚աղաչեմ, ըսէք։

—Ոչ, կը պատասխանէ Մելքոն աղան, որ հազիւ կրնայ շունչ առնել։

—Ինչ կայ, ինչ չկայ, նայինք, Մելքոն աղայ։

—Ոչինչ։

—Տունը ինչպէս են, չոճուխները աղէկ են։

—Խաթըրդ կը հարցունեն։

—Ողջ ըլլան։

Մելքոն աղային ծունկերը կը սկսին թմրիլ. քրտինքը ճակտէն կը վազէ, ինչ ընէ, քաղաքավարութիւնը կը պահանջէ, որ մեր բարեկամները չվշտացնենք ոչինչ բաներու համար։

—Վայ կիտի Մելքոն աղայ, վայ, ասանկ հէէ… զիրար պիտի տեսնենք եղեր թրամուէի մէջ, աղբար, րահաթ չնստիս, սանկ ոտքերդ չերկնցնես…

Մելքոն աղան չպատասխաներ, ոտքի կ՚ելնէ եւ իւր տեղն բարեկամին կը յանձնէ։

—Ինչ, անհանգիստ եղար։

—Չէ, այսօր շատ նստեցայ տէ, ատոր համար ոտքի վրայ կայնիլ կ՚ուզեմ քիչ մը։

—Ատ ուրիշ, ես կարծեցի, որ պէոյուղիւր եղաք։ Էյ, Մելքոն աղայ, սա թրախոման մեր ազգին տունը կը քանդէ կոր, ինչ պիտի ըլլայ ասոր վերջը, քանի կը մտմտամ կոր նէ, խելքս կը թռցունեմ կոր։

—Իրաւունք ունիք։

—Բայց այս խնդիրը խիստ կարեւոր բան մ՚է, ատանկ երեսի վրայ ձգուելու խնդիրներէն չէ։

Եւ Մելքոն աղային թեւը կը քաշէ ուժով, որպէսզի անոր զգացնէ խնդրոյն կարեւորութիւնը։

—Այնպէս է, կը պատասխանէ Մելքոն աղան։

—Եղբայր, մեր ազգին մէջ այս բանին կարեւորութիւն տուող չկայ, կը յարէ բարեկամն` ոտքերովն Մելքոն աղային ոտքերուն զարնելով։

—Կը հասկնամ կոր, աղբար, կը հասկնամ կոր։

—Այնպէս որ թրախոմայ տալու կարողութիւն չունեցող խեղճ աղջիկները տունը մնալու կը ստիպուին կոր… աս ինչ սարսափելի բան է, աղբար, չպատասխանես…

—Ինչ պատասխանեմ…

—Մահու եւ կենաց խնդիր մ՚է այս։

Բարեկամն ամէն խօսելուն կամ ձեռքովը Մելքոն աղային կուրծքին կը զարնէ, կամ ոտքովը անոր ոտքերուն վրայ կը կոխէ, կամ անդին կը հրէ, կամ ասդին կը քաշէ։ Եւ խօսք հասկցնելու այս եղանակն հազուադէպ չէ մեր ազգին մէջ։ Տեսակ մը պերճախօսութիւն, որ ունկնդիրները ծեծելու վրայ կը կայանայ։

—Իրաւունք ունիս, ճանըմ, բայց ես ինչ ընեմ։ Ըսածդ կը հասկնամ կոր։

—Կը հասկնաս կոր, բայց անտարբեր կը կենաս կոր, պապամ, կ՚ըսէ Գասպար աղան եւ Մելքոն աղային թեւն ուժով կը սխմէ։

Կառքին մէջ գտնուողներն կը խնդան այս տեսարանի վրայ, բայց մեր բարեկամն չհասկնար եւ կը շարունակէ ծեծել Մելքոն աղան, որուն համբերութիւնը կը հատնի եւ կառքը Չեմպերլի֊Թաշ հասնելուն պէս ինքզինքը կառքէն դուրս կը նետէ։

Ինչ ընէր Մելքոն աղան. կրնար ըսել բարեկամին, որ ըրածն քաղաքավարութեան դէմ էր, անկրթութիւն էր։ Ոչ։ Քաղաքավարութիւնը բացարձակ կերպով կը դատապարտէ անկիրթ ըսելը, ուստի Մելքոն աղան անկիրթ երեւալէն լաւ համարեց ծեծ ուտելը։

Այս տողերը գրողն ալ օր մը այս տեսակ երկու պերճախօսներու մէջտեղը գտնուեցաւ դժբախտաբար, եւ մազ մնաց, որ ոսկորներն ջարդուբուրդ ըլլային, եթէ գթասիրտ մէկն վարպետութեամբ չազատէր զայն։

Բայց այս պերճախօսներէն աւելի սարսափելիները կան։

Պատմենք։
***
Սեդրաք աղան կօշկակարի մը խանութը կը մտնէ։

—Բարեկամ, կ՚ըսէ կօշկակարին, զոյգ մը կօշիկ կ՚ուզեմ ապսպրել։

—Շատ աղէկ։

—Կօշիկներուն քիթը նեղ ըլլալու չեն։

—Հիմակուան մոտայէն չէք ուզեր ըսել է։

—Միայն կ՚ուզեմ, որ ոտքս կօշիկի մէջ կարենայ շարժիլ. նեղ ոտքի աման չեմ ուզեր, որովհետեւ նասըր ունիմ։

—Գլխուս վրայ, ձեզի անանկ կօշիկ մը շինեմ, որ թէ մոտայի համաձայն ըլլայ, եւ թէ ձեր ոտքերը չսխմեն։

—Եթէ կարենաս գոհ ընել զիս, միշտ քու խանութը կու գամ։

—Վստահ եղէք։

Կօշկակարը Սեդրաք աղային ոտքի չափը կ՚առնէ եւ կ՚իմացնէ, թէ քանի մ՚օրէն պատրաստ պիտի ըլլան կօշիկները։

Սեդրաք աղան քանի մ՚օրէն կ՚երթայ կօշկակարին։

—Պատրաստ են կօշիկներս։

—Այո, պատրաստ են։

Կօշկակարին աշակերտը Սեդրաք աղային կը ներկայացնէ կօշիկները։

—Եղբայր, կ՚ըսէ Սեդրաք աղան, ասոնք պզտիկ են։

—Ընդհակառակն, մեծ են։

—Ասոնց քիթերը նեղ են։

—Չեմ կարծեր, շատ լայն քիթերն այսօր մաքպուլ չեն. կ՚աղաչեմ, անգամ մը ձեր ոտքն անցունէիք սա կօշիկները։

Սեդրաք աղան կը նստի։ Կօշկակարին աշակերտը քառակուսի տախտակ մը կը դնէ Սեդրաք աղային ոտքերուն տակը։ Սեդրաք աղան կը ձեռնարկէ նոր կօշիկներն հագնելու։ Կօշիկները կ՚ապստամբին։

—Ոտքդ ուժով կոխէ, կը պոռայ կօշկակարն։

—Ոտքի վրայ ել ու այնպէս կոխէ, կ՚ըսէ կօշկակարին քալֆան։

—Ուժով ոտքդ գետինը զարկ, կը խրատէ կօշկակարին աշակերտը։

—Ծօ, սա փոշիէն ցանէ քիչ մը կօշիկներուն մէջ, որ Սեդրաք աղային ոտքերը դիւրութեամբ սահին ու մտնեն, կը հրամայէ կօշկակարն պզտիկ աշակերտին։

Հրամանը կը կատարուի։

Կօշիկներն հաստատամիտ են։

—Էոֆ, քրտնեցայ, պէ ատամ, կ՚ըսէ Սեդրաք աղան` երեսը թթուեցնելով, քեզի քառասուն անգամ ապսպրեցինք, որ մեծ ըլլան, լայն ըլլան, երկար ըլլան։

—Կ՚երեւայ, որ ոտքերդ ալ քրտնած են եւ անոր համար…

—Չէ, քուզում, չէ, ճանըմ… կօշիկները նեղ են։

—Անգամ մը հագնիս նէ, կը բացուին։ Լայն ոտքի ամաններն աւելի կը վնասեն նասըրներուն։

—Չեմ կրնար կոր հագնիլ։

Կօշկակարն քալֆայովն եւ աշակերտներովն Սեդրաք աղային օգնելու կ՚երթայ։ Երկու հոգի Սեդրաք աղային թեւը կը մտնեն. կօշկակարը Սեդրաք աղային մէկ ոտքը կը բռնէ եւ կ՚աշխատի կօշիկին մէջ դնել։ Ամբողջ կօշկակարեան խումբը կը քաջալերէ Սեդրաք աղան.

—Հա, հա, կը մտնայ կոր…

—Քիչ մ՚ալ համբերութիւն…

—Քիչ մ՚ալ հաստատամտութիւն…

—Օն, քաջալերուէ…

—Վայ, վայ, վայ…

—Քիչ մը դիմացիր, էֆենտիմ…

—Անգամ մը մտնայ նէ…

—Ոտքս կոտրէին նէ, աւելի աղէկ էր…

—Հա, հա, քիչ մնաց…

—Քիչ մ՚ալ ճահտ ընես նէ, կը լմննայ, կ՚երթայ։

—Յոգնեցար նէ, քիչ մը յոգնութիւն առ տէ…

—Չեմ ուզեր, պէ ատամ, թող տուէք հանեմ ոտքս, ճիյերս սզլամըշ կ՚ըլլայ կոր…

—Բան մը չէ, կ՚անցնի։

—Հարիւր անգամ ալ ապսպրեցի, որ ես մոտայ չեմ ուզեր, ոտքերուս հանգստութիւնը կ՚ուզեմ…

—Կոխէ ոտքդ…

—Ինչպէս կոխեմ, ճանըմ, չէք հասկնար կոր, որ ոտքերս կ՚էրին կոր, կարծես թէ կրակի մէջ կոխած եմ… թող տուէք, Աստուածնիդ սիրէք, սա ինչ խօսք չհասկցող մարդոց հանդիպեցանք։

—Քիչ մ՚ալ ղայրեթ ըրէ, էֆենտի։

—Ղայրեթնիդ ալ գետնին տակը անցնի, կօշիկնիդ ալ… թող տուէք ոտքս, վազ անցայ։

—Բարկանալու իրաւունք չունիք, Սեդրաք աղայ…

—Չունիմ, աղբար, չունիմ, դուք իրաւունք ունիք բարկանալու, թող տուէք, սա ոտքս քաշեմ։

Կօշկակարն ուժով բռնած է Սեդրաք աղային ոտքէն, որուն ինը տասներորդ մասը մտած է կօշիկի մէջ։

—Շատ բծախնդիր էք, Սեդրաք աղայ։

Սեդրաք աղան կը զգայ, թէ գերի բռնուած է, ուստի անձնատուր կ՚ըլլայ կօշկակարին, որ իւր խումբովը կը յաջողի կօշիկներն անցնել իւր յաճախորդին ոտքերուն։

—Տեսար, ինչպէս աղէկ եղաւ… ոտքի վրայ կայնէ քիչ մը. ոհ… մինչեւ տուն երթաս նէ, ոչ ցաւ մը կը մնայ, ոչ բան մը… սանկ քալէ, նայիմ։

—Ինչպէս քալեմ, ճանըմ, նասըրներս կը ցաւին կոր… հանեցէք սըւոնք։

—Քիչ մը խօսք մտիկ ըրէ, Սեդրաք աղայ, մինչեւ տուն գնայ, ոտքերդ պիտի վարժուին ու…

—Քիչ մը լայնկեկ շինէիք նէ, չէր ըլլար։

—Չըլլար, Սեդրաք աղաս, չըլլար, ամէն խանութ նամուս ունի, մենք մեր խանութին պատիւը չենք կրնար կոտրել անանկ մեծ, լայն ու տձեւ կօշիկներ կարելով. ամէն մարդ իր գործը գիտէ։

—Աղէկ, աղէկ, ինչ պիտի տանք։

—Ոսկի մը ու մեճիտիէ մը։

—Առէք։

—Շնորհակալ եմ։ Մեզի մի մոռնաք, Սեդրաք աղայ։

Սեդրաք աղան այդ կօշիկներով դուրս կ՚ելնէ կօշկակարին խանութէն, նասըրներու ցաւէն ամէն քայլափոխին հառաչելով, երբեմն ալ արտասուելով։ Կը զգայ վերջապէս, թէ չպիտի կրնայ շարունակել ճամբան, զբօսարան մը կը մտնէ, բազմոցի վրայ կը նստի եւ կօշիկները հանել կ՚ուզէ։ Չյաջողիր։ Սրճարանին սպասաւորը կը կանչէ եւ կ՚աղաչէ, որ կօշիկներն քաշէ։ Սպասաւորը բոլոր ուժը կը սպառէ, կարելի չէ կօշիկները հանել։ Իմաց կը տրուի կօշկակարին, որ քալֆային ընկերակցութեամբ կը հասնի ու մեծ դժուարութեամբ կը յաջողի ազատել Սեդրաք աղան իւր ոտքերուն ձեռքէն։ Սեդրաք աղան կը հագնի հին կօշիկները, զորս կօշկակարի խանութէն հետն առած էր, եւ կը հանգստանայ։

—Բնաւ սըխըի չէք գար կոր, Սեդրաք աղայ, կ՚ըսէ կօշկակարը, ձեւաւոր եւ ճաշակաւոր բան մը հագնելու համար քիչ մը ակռան սխմելու է մարդս. ինչ որ է, տուէք սա կօշիկներն ինձի, վաղը ես զանոնք աղուոր խալըպի մը զարնեմ տէ, ղրկեմ ձեզի։

—Շատ աղէկ, կը պատասխանէ Սեդրաք աղան ու խահուէ մը խմելուն պէս կը մեկնի։

Հետեւեալ օրը Սեդրաք աղան շուկայ կ՚երթայ, ապայէ լաբճին մը ու լաստիկ մը կը գնէ, կը հագնի ու գործին կ՚երթայ։

Դիտողութիւնները կը սկսին.

—Սա Սեդրաք աղան շատ թոհաֆ մարդ է։

—Ապտալ է պարզապէս։

—Տիւանէ ըսէք սըւոր, երթայ։

—Ես ալ տեսայ, ապա լաբճին մը անցուցեր է ոտքը, վրան ալ լաստիկ հագեր է…

—Խայտառակութիւն է։

—Ինչ մեղքս պահեմ, հետը պտտելու կ՚ամչնամ կոր։

—Թող գիւղ մը երթայ, նստի, էֆենտիմ։

—Ատ ոտքերով ընկերութեանց մէջ մտնել կարելի չէ։

Այս դիտողութիւններն Սեդրաք աղային ականջը կը հասնի։ Սեդրաք աղան կը համոզուի, թէ քաղաքավարութիւնը չհակառակիր նասըրի, բայց սարսափելի թշնամի է ապա լաբճինի: Սեդրաք աղան կը ստիպուի հանել լաբճինները եւ ընդունել մոտային համաձայն կօշիկներն ու անոր հարուածներն։
***
Ծնունդի կամ Զատկի առթիւ բարեկամաց եւ ազգականաց այցելութիւններ կ՚ընդունիք։

Շատ անգամ կը պատահի, որ երեք կամ աւելի անձանց այցելութիւններն միանգամայն ընդունիք։

Սովորութիւն ունիք ասոնց խահուէ կամ անուշ կամ օշարակ կամ օղի հրամցնել։

Տանն աղջիկն ափսէ ի ձեռին կը մտնէ սենեակը։

Որու հրամցնէ նախ եւ առաջ։

Բնականաբար ամէնէն տարիքոտին։

(Բնականաբար ամէնէն հարուստին)։

Աղջիկն կ՚ուղղէ իւր քայլերն դէպի ճերմակ մազերն, Աբիմելէք աղան։

Աբիմելէք աղան չընդունիր անուշեղէն նախապատւութիւնը ու`

—Առաջ Գաբրիէլ աղային տուր, կ՚ըսէ։

Աղջիկն կը ներկայանայ Գաբրիէլ աղային, որ կը ղրկէ զայն Համբարձում աղային։

Աղջիկը կը տնկուի Համբարձում աղային առջեւ, որ նշանացի Գաբրիէլ աղան ցոյց կու տայ անոր։

Աղջիկը կը սկսի ճամբորդութեան, Աբիմելէք աղայէն Գաբրիէլ աղային, Գաբրիէլ աղայէն Համբարձում աղային, Համբարձում աղայէն Աբիմելէք աղային։ Ճամբորդութիւնը կը կրկնուի քսան անգամ, խեղճ աղջկան թեւերուն վրայ կար եւ կարողութիւն չմնար ափսէն տանելու. այցելուք այս ճամբորդութեան միջոցին յարգանքներ կը փոխանակեն իրարու հետ։

—Կ՚աղաչեմ, առէք։

—Կը խնդրեմ, հրամմեցէք, Գաբրիէլ աղային տուր, աղջիկս։

—Չեմ ընդունիր, Աբիմելէք աղային տար, աղջիկս։

—Ոտքերնիդ պագնեմ, մի ընէք, աղջիկը յոգնեցուցիք. Համբարձում աղային հրամցուր, աղջիկս։

—Աստուած չընէ, ես ով եմ, որ ձեզմէ առաջ առնեմ. Գաբրիէլ աղային գնա, աղջիկս։

—Չեմ առներ, չեմ առներ. պարապ տեղը մի գար, աղջիկս։

—Աբիմելէք աղան առնելու է նախ եւ առաջ։

Մոռցանք ըսելու, թէ այցելուաց մէջ չորրորդ մ՚ալ կայ, որ դասատու է եւ ուսումնական խորհրդէն վկայական ալ ունի։

—Կարելի չէ, որ ընդունիմ, կը վայլէ ինձի, որ ձեզմէ առաջ հրամցուիմ, Համբարձում աղան պէտք է որ…

—Իմին խօսքս կ՚ըլլայ. տէր ողորմեա, ճուրճինայի պիտի ելլանք. ամէն բան կարգով, կանոնով ըլլալու է. Աբիմելէք աղային տուր, աղջիկս, Աբիմելէք աղան այսօր, Աստուած տայ, երեսուն հազար ոսկու տէր է, ես անոր ծառան պիլէ չեմ կրնար ըլլար որ։

—Ատ ինչ պարապ խօսք է, Համբարձում աղայ, դուն պատուաւոր մարդ մ՚ես…

—Ատամ, պատուաւորութիւնը ստակով կ՚ըլլայ հիմա, անանկ չէ, պատուելի։

—Անանկ է, էֆենտիմ։

—Գաբրիէլ աղային տուէք անանկ է նէ, ան ալ թաղական է։

—Յոգնեցուցիք աղջիկս, էֆենտիմ…

—Իրաւ է։

—Մեղք է զաւալլըն։

—Վնաս չունի, վնաս չունի, չյոգնեցայ ես, կը պատասխանէ աղջիկն շունչ կտրած։

—Անուշ չպիտի առնէք այսօր, հրամմեցէք, կ՚ըսէ տան տէրը։

Վերջապէս Աբիմելէք աղան կը հաւանի նախապատւութիւնն ընդունիլ եւ

երկար պատմութեամբ մը պարզելէ յետոյ այն պատճառներն, որոց համար կ՚ուզէր ամէնէն վերջը ուտել անուշն, կը բարեհաճի դգալ մ՚անուշ առնելու եւ աւուր պատշաճի բարեմաղթութիւններն ընելէ յետոյ անուշն ուտելու։

Կարգը Համբարձում աղային է։

—Շնորհաւոր նոր տարի, Կիրակոս աղայ։

—Շնորհակալ եմ, կը պատասխանէ տան տէրը։

—Եւ բարի կաղանդ։

—Շնորհակալ եմ։

—Եւ աստուածայայտնութիւն Տեառն մերոյ։

—Ողջ ըլլաք։

—Ուտիք է մեզ ութ օր եւ անձրեւաբեր հողմունք։

—Այո։

Համբարձում աղան ալ կը կատարէ իւր պաշտօնն, թէեւ կը մոռնայ Գերմանիոյ կայսեր գահակալութեան տարեդարձը յիշելու։

Գաբրիէլ աղան դգալն անուշամանի երկնցնելով կը սկսի բարեմաղթութեանց։

—Շնորհաւոր նոր տարի եւ բարի կաղանդ եւ աստուածայայտնութիւն։

—Շնորհակալ եմ։

—Աստուած շատ տարիներու հասցնէ խնդութեամբ։

—Բարեկամօք հանդերձ։

—Աստուած քետեր չցցունէ։

—Ամէն։

—Աստուած քեար պերեքեթ տայ։

—Ամէն։

—Տէր Աստուած Ձեր տունը շէն պահէ։

—Ողջ ըլլաք։

—Փեսաներ առնէք, հարսներ առնէք։

—Շնորհակալ եմ։

—Թագերը, պսակները պագնէք։

—Շնորհակալ եմ։

—Թոռներ ունենաք։

—Աստուծով։

—Թոռներու թոռներ ունենաք։

—Աստուած լսէ։

—Թոռներու թոռներուն թոռներն տեսնաս։

—Շնորհակալ եմ։

—Հիւանդութիւն եւ ցաւ չտեսնաք։

—Ամէն։

—Խոր ծերութեան հասնիք։

—Դուք ալ։ Անուշ ըլլայ, Գաբրիէլ աղայ։

—Շնորհակալ եմ, Կիրակոս աղայ, հող բռնես, ոսկի դառնայ։

—Հրամմեցէք, պատուելի։

Պատուելին պարզ թեմեննահ մ՚ընելով հազիւ թէ գդալին կը դպչի, ափսէն աղջկան ձեռքէն կ՚իյնայ, եւ պատուելիին վրան գլուխը կ՚անուշանայ եւ կը ջրանայ։

Հիւրերն իրար կ՚անցնին։

—Վախցար, օրիորդ։

—Մի վախնար, աղջիկս։

—Գինիի մէջ քիչ մը կրակ մարեցէք եւ թող տուէք, որ խմէ։

—Խեղճ աղջիկ։

—Մենք պատճառ եղանք։

—Թեւէն արիւն առէք։

—Թաքլաք մը նետել տուէք։

—Ժեռոտելի բաստիլներն տուէք։

—Սինկերի կարի մեքենայ մը չունիք։

—Վախցաք, օրիորդ։

—Չէ, չէ, չվախցայ, բայց կը ցաւիմ, որ…

—Ցաւելու բան չկայ, օրիորդ, ասանկ օրեր շատ կը պատահին, ասանկ փորձանքներ։

—Գնա, հանգստացիր, օրիորդ։

Աղջիկն դուրս կ՚ելնէ։ Դիւրին է գուշակել, թէ ինչ կ՚ըսէ մտքէն։

—Պատուելի, մահանայով տուշ ըրիր հէ…

—Քիչ մը թրջեցաւ վրան։

—Ժեռոտելի բաստիլէն քսեցէք վրան։

—Կը չորնայ, կը չորնայ։ Մնաք բարով, պատուելի։

—Երթաք բարով, էֆենտիմ։

—Մնաք բարով, պատուելի։

—Երթաք բարով, պեյըս։

—Կեցիք բարով, պատուելի։

—Երթաք բարով, էֆենտիս։

Ահ, աս քաղաքավարութեան ձեռքէն մեր քաշածը… մանաւանդ դասատուներուն քաշածը։

Բայց աս ալ բան մը չէ, աւելի սարսափելիները կան։

Մտիկ ըրէք։
***
Վաճառական մ՚ես։ Եւ ես չեմ մեղադրեր զքեզ վաճառական ըլլալուդ համար, որովհետեւ մեղաւորը դու չես, այլ այն, որ զքեզ վաճառականութեան առաջնորդեց։ Չեմ ալ նախատեր զքեզ, այլ, թող ներուի ինձ անաչառաբար խօսիլ, կը վարուիմ հետդ այնպէս, որպէս պիտի վարուէի քսակահատի մը հետ, այսինքն քեզի հետ գործ ունեցած ժամանակս կը զգուշանամ, որ չխաբուիմ, ոչ թէ խրատուելով Վովնարկի սա խօսքէն, թէ «վաճառականութիւնը խաբէութեան արհեստն է», այլ յենլով անձնական փորձառութեանս, որ յանդգնութիւն կու տայ ինձ բարձրաբարբառ խոստովանիլ այսօր, թէ հարիւր վաճառականներու մէջ երկու վաճառական ճանչցած եմ միայն, որ սուտ չեն խօսիր… բայց արի, տես, որ այս երկու վաճառականներն ալ բնաւ չեն խօսիր։

Վաճառական մ՚ես, ըսինք, եւ ամչնալու պատճառ մը չունիս։— Առաւօտուն կանուխ վաճառատունդ կ՚երթաս, որոգայթներդ կը լարես եւ ամէն բան կը նիւթես, որպէսզի չփախցնես որսն, որուն կը սպասես ժամէ ժամ։ Մեծ վաճառական մ՚ես, աւելորդ է ըսել, թէ մեծ խաբեբայ մ՚ես. ուստի վաճառատանդ մէկ անկիւնը քաշուած` աչերդ կը սեւեռես վաճառատանդ դռան, ուսկից պիտի գայ որսն։ Քանի մի ժամեր կու գան, կը հոլ ովին, կը սահին, կ՚անցնին, կ՚երթան, եւ ահա յաճախորդ մը կ՚երեւայ դռան առջեւ։ Անմիջապէս ոտքի կ՚ելնես, կը վազես դիմաւորելու յաճախորդդ եւ բազմոցիդ վրայ բազմեցնելու։ Խահուէ կը հրամցնես իրեն, կը շողոքորթես, կը շոյես զինքն, կը քծնիս իրեն, չափազանց յարգանքներով կը շրջապատես զինքն եւ մէկ ժամ շարունակ սուտ կը խօսիս։ Գրագիրդ ալ ուրիշ սուտերով հաստատութիւն կու տայ սուտերուդ։

Յաճախորդդ քիչ մը պարարտ է, երեք֊չորս հազար ոսկւոյ գնում մը պիտի ընէ։ Այլ եւ այլ ապրանաց օրինակներ կուզէ, ցոյց կու տաս` գովեստներ կարդալով անոնց վրայ, միայն թէ դափնեայ պսակներ չես բոլորեր ապրանացդ ճակտին վրայ։

—Այս ապրանքը հրապարակի վրայ չգտնուիր, մասնաւորապէս մեզի համար ապսպրած ենք։

—Շատ ընտիր ապրանք է, կը յարէ գրագիրդ, որուն հետ փոխասաց կ՚ըլլաս։

—Սքանչելի ապրանք մ՚է, նմանը չկայ։

—Ուր էր, թէ քանի մը հազար հակ ունենայինք այս ապրանքէն։

—Ապրանք մը, որու գոյնը չշրջիր։

—Ապրանք մը, որ հազար անգամ իսկ եթէ լուացուի, չփոխեր իւր գաղափարը։

—Սկզբունքի տէր ապրանք մը։

—Եւ հաստատ սկզբունքի տէր, որովհետեւ բնաւ չպատռիր։

—Հարիւր տարի կրնայ գործածուիլ։

—Ինչ կ՚ըսէք, տէր իմ… հարիւր տարի… հարիւր յիսուն տարի, երկու հարիւր տարի, երեք հարիւր տարի…

Ծիծաղ. — Շիրիմ մը կանգնեցէք սա ապրանքին վրայ, ով հարուստներ…

—Շատ պատուական ապրանք է։
—Եւ ամէն մարդու ալ չենք ցուցներ սա ապրանքը։

—Զձեզ մեր վաճառատան վարժեցնելու նպատակով է, որ հանեցինք այս ապրանքը։

—Ներեցէք մեզի` ձեզի աղաչելու, որ չըսէք ուրիշին, թէ այս ապրանքը մեր վաճառատունէն առիք։

Ասոր նման հազար ու մէկ խօսքերով վերջապէս կը յաջողիք դու եւ գրագիրդ հաւնեցնել ապրանքներդ։ Կարգը կու գայ սակարկութեան։

—Վերջնական գին մը պիտի զրուցեմ։

—Մեր էֆենտիին սովորութիւնն է` միշտ վերջնական գին մը զրուցել։

—Սակարկութենէ չեմ ախորժիր։

—Մեր էֆենտին բնաւ չախորժիր սակարկութենէ։

—Թերեւս աղէկ բան մ՚ըլլայ սակարկութիւնը, բայց իմ նաթուրայիս հակառակ է։ Շատ խօսք չեմ սիրեր։

—Մեր էֆենտին շատ խօսիլ չսիրեր։

—Ուստի, մէկ խօսքով, այս ապրանաց համար պիտի վճարէք երեք հազար ութ հարիւր մէկ քառորդ ոսկի եւ երկու դահեկան։

—Սխալեցաք, էֆենտի, սխալեցաք, չորս հազար ոսկիի մեզի ապրանք եղած են անոնք։

—Ինչ կ՚ըսես։

—Սխալ հաշիւ ըրիք, էֆենտիս, սխալ, կեցիք, ցոյց տամ այդ ապրանաց հաշիւներն, զորս Եւրոպայէն մեր գործատանէն ընդունած ենք։

Գրագիրն շինծու հաշուեցոյցեր կը բերէ եւ կը նետէ առջեւդ։ Դուն ալ որպէս թէ կը քննես եւ կը խոստովանիս սխալած ըլլալդ։

—Սխալ հաշիւ եմ ըրեր։

—Չորս հազար հարիւր մէկ քառորդ ոսկի պիտի ըսէիք։

—Ինչ որ է, անգամ մը բերնէս ելաւ, խօսքս ետ չեմ առներ ես։

Գրագիրը բարկանալ կը կեղծէ եւ իւր գրասեղանին առջեւ կ՚երթայ` քթին տակէն մրմռալու.

—Երեք հարիւր ոսկի վնասիլ` խօսքն ետ չառնելու համար։

—Այո, բերնէս ելաւ, կը վճարէք այդ գումարն եւ կ՚առնէք ապրանքները։

—Մեզի պէս ապուշներն ամէն օր կը խաբեն ասանկ. եթէ ես այս վաճառատան մէջ գրագիր չըլլայի, միշտ հոս պիտի գայի ապրանք գնելու, կը մրմռայ գրագիրը։

—Էֆենտի, կը պատասխանէ յաճախորդը, ես ալ վերջնական գին մը պիտի տամ այն ապրանաց համար. երեք հազար եօթը հարիւր քսան ոսկի պիտի վճարեմ։

Որսը բռնուեցաւ։ Հինգ հարիւր ոսկի կը շահիս. կ՚ուրախանաս յաղթանակիդ վրայ, բայց անմիջական հաւանութեան մը գայթակղութիւն պատճառելու հաւանականութիւնը մէկ կողմէ եւ քանի մ՚ոսկի աւելի փրցնելու անգթութիւնը միւս կողմէն կը հարկադրեն զքեզ զարմացական եղանակով մը պատասխանել յաճախորդիդ.

—Տղայ ես, աղբար, ապրանքը չճանչցար…

—Այդ ապրանքն ամէն մարդու հանելու չէ, կը մրմռայ գրագիրն։

—Ներեցէք, մարդ խաբելու համար նստած չենք հոս։

—Քսան ոսկի եւս տամ, կ՚ըսէ յաճախորդը։

—Քսան ոսկիի խօսքը կ՚ըլլայ… կ՚ուզէք նէ, տարէք ապրանքներն եւ բարայ մը մի վճարէք. բայց խնդիրն անոր վրայ չէ, ապրանքին արժէքը տալու էք։

—Տասն ոսկի աւելի տամ։

Հասած է ժամն համաձայնութիւն գոյացնելու եւ ոսկիներն առնելու. հետեւապէս կը սկսիս կարճ, բայց ազդու ատենաբանութիւն մը, որով կ՚ընդունիս ինչ֊ինչ զիջումներ ընելու, եւ ահա ճիշտ այս միջոցին կարճ, բայց ազդու մարդ մը կը մտնէ վաճառատունդ։

—Քրիստոս յարեաւ ի մեռելոց։

—Օրհնեալ է յարութիւն Քրիստոսի։

—Ինչպէս էք, աղէկ էք։

—Փառք Աստուծոյ, Ենովք աղայ։

—Տիկինը ինչպէս է։

—Աղէկ է։

—Օրիորդներն աղէկ են։

—Աղէկ են։

—Ողջ ըլլան. տղադ ինչպէս է։

—Շատ աղէկ է։

—Մայրդ։

—Գէշ չէ։

—Մեծ մայրդ։

—Հանգիստ է։

—Փեսան ինչ կ՚ընէ։

—Ինչ ընէ։

—Ձեզի է։

—Չէ։

—Դուք փեսին տունն էք։

—Չէ։

—Ուր էք հապա։

—Մեր տունը։

—Շատ աղէկ, շատ աղէկ… Խահուէ մը ապսպրել տայիր ինձի, որովհետեւ յոգնած եմ։

—Շատ աղէկ։

—Չես ըսեր, մեր պզտիկ շունը եաւրուլամիշ ըրաւ երէկ գիշեր։

—Կ՚ընէ եա։

—Մէկ հատը ձեզի պիտի տանք։

—Շնորհակալ եմ։

—Բայց քիչ մը մեծնան տէ, անանկ։

—Շատ լաւ։

Յաճախորդն մեկնելու շարժումներ կ՚ընէ. նշանացի կը պատասխանես իրեն, որ քիչ մը համբերէ։ Կը բարկանաս, բայց քաղաքավարութիւնը չներեր, որ Ենովք աղան վռնտես։

—Ինչ ալ աղուորիկ լակոտներ են։

—Այո։

—Սա պիտի հարցնէի ձեզի, թէ ինչպէս մեծցնելու է ասոնք։ Մայրերին տկար ու հիւանդոտ է, կաթ չունի… տունէն ըսին, որ պիպըռոն առնենք ու անով կաթ տանք։

—Այո։

—Կ՚ըլլայ մի։

—Չիյտեմ։

—Ձեր թաղը սանկ շուն մը չկայ, որ գայ, մեզի մնայ ու սա լակոտները պէսլեմիշ ընէ։ Քուզում, կ՚աղաչեմ, աշխատինք ու ազատենք սա խեղճերը… պիպըռոնի խելքս չպառկիր իմին։ Ասդին, անդին հարցնէիք ու փնտռէիք ասանկ շուն մը…

—Շատ լաւ, կը նայինք։

—Հիմա նայէիք։

—Հիմա գործ ունիմ, անկարելի է։

—Աս ալ գործ է, սեպապ է։

—Գլուխս քերելու ատեն չունիմ այսօր։
—Երբ կը նայիք։

—Ստիպողական գործեր ունիմ, երբ նայելիքս անգամ որոշելու ժամանակ չունիմ։

—Ժամանակ անցունելու չի գար, անանկ բան մ՚է, որ…

—Գործ ունիմ, Ենովք աղայ։

—Անանկ բան մ՚է, որ ուշացնելու չգար… մէկ հատը քեզի պիտի ըլլայ։

—Քառորդէ մը կու գամ, կ՚ըսէ յաճախորդն ու վաճառատունէն դուրս կ՚ելնէ։

—Էոֆ, էոֆ, էոֆ, կը հառաչես ինքիրմէդ։

—Լակոտներն անանկ ալ սատանայ են, որ տեսնելու բան է։

—Այո։

—Ուրեմն գարար տանք ու լմնցնենք։

—Այո։

—Պիպըռոն չըլլար։

—Չըլլար։

—Ստնտու շուն մը գտնելու է։

—Այո։

—Ուրիշ ճար չկայ։

—Չկայ։

—Կայ մի եա։

—Չկայ։

—Չէ, թէ որ կայ նէ, ըսէ։

—Չկայ, Ենովք աղայ, չկայ, չկայ, չկայ։

—Բարկացաք։

—Չբարկացայ, բայց…

—Բարկանալու իրաւունք չունիք, ես ձեր սպասաւորը չեմ, ձեզմէ շահ մ՚ալ չեմ ակնկալեր, խահուէ մը խմեցի, կ՚ուզէք նէ, անոր ալ բարան կու տամ, հոշ կելտին, սեֆա կելտին։

—Չէ…

—Գիտնալով, որ շուներէն կ՚ախորժիս, ուզեցի քեզի շուն մը հետիէ ընել, դուն շնորհակալ ըլլալու տեղ օտապաշըի թաւըր կը բռնես ինձի։

—Չէ, Ենովք աղայ։

— Հէր քուշուն էթի ենմեզ, աս ալ սորվէ, չես գիտեր նէ։

Ենովք աղան բարկութեամբ կը մեկնի։

Դուն ալ յաճախորդիդ դարձին կը սպասես։

Երեք ժամէն ետքը յաճախորդդ կու գայ։

—Այսօր ստակ չունիմ, քանի մ՚օրէն պիտի գամ ապրանքներն առնելու։ Մնաք բարով։

—Եկուր, ուր կ՚երթաք… խօսք մ՚ունիմ… վայրկեան մը… ինձի նայէ… աղայ… էֆենտի… բարեկամ… չգաս… եկուր տէ, դարձեալ գնայ… չենք ուտեր քեզի…

Խենթ է, որ ետ դառնայ։

Կը զգաս դժբախտաբար, թէ յաճախորդդ ուրիշ վաճառականի մը հետ համաձայնած է աւելի գոհացուցիչ պայմաններով։ Քիչ մը գրագրիդ դէմ կը բարկանաս եւ յետոյ կը սկսիս հայհոյութիւններով փաթտել Ենովք աղայի գլուխը։

Դառնանք ԱՅԺՄ ուրիշ տեսարանի մը։